|

مرور تاریخ روابط ایران و شوروی: 1991- 1917

شیر و خرس

تاریخ 74 ساله روابط ایران و اتحاد جماهیر شوروی (1917 تا 1991 میلادی)، از جهات مختلف یکی از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین دوران معاصر کشورمان به شمار می‌رود. سوای دوران نخستین حکومت ولادیمیر لنین، در دوران حاکمیت خودکامه و بلامنازع ژوزف استالین در شوروی (از سوم آوریل 1922 تا پنجم مارس 1953)، که اکنون در آستانه شصتمین سال پایان این دوره مصیبت‌بار هستیم، یکی از مهم‌ترین و حادثه‌خیزترین دوران روابط ایران با همسایه شمالی خود در ابعاد گوناگون بوده و تبعات آن از جهاتی تا سال‌ها بعد ادامه داشته است.
باوجود حجم قابل توجه انتشارات و تحقیقات مختلف داخلی و خارجی که تاکنون در جنبه‌های مختلف این روابط پرتنش و پرحادثه ارایه شده، به نظر می‌رسد که با گذشت حدود 22سال از پایان حکومت کمونیستی در شوروی‌سابق، پایان جنگ‌سرد کلاسیک بین ابرقدرت‌های شرق و غرب، فروپاشی بلوک شرق و همچنین آزادسازی اسناد مهم و قابل‌توجهی در آرشیوهای ایرانی، روسی و غربی، هنوز مجال و نیاز برای پژوهش‌های جدی و کاربردی جدید در موضوعات مختلف مرتبط با روابط ایران و شوروی وجود دارد.
همایش مستقل و یک‌روزه کنونی که با کوشش چندماهه جمعی از پژوهشگران و تاریخ‌شناسان مستقل ایرانی و با حمایت تعدادی از موسسات پژوهشی علاقه‌مند به اینگونه مباحث علمی و تاریخی شکل گرفته، تلاشی است در حد توان و امکانات بسیار محدود، برای آماده‌سازی و ارایه مقالات و سخنرانی‌هایی ترجیحا متفاوت، نوین و مهم مربوط به موضوع روابط ایران و شوروی، در دوره مشخص بعد از سقوط امپراتوری روسیه و قبل از فروپاشی شوروی، در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی، دیپلماتیک، راهبردی، سیاسی، فرهنگی و نظامی.
علاوه بر برگزاری این همایش یک‌روزه، (10اسفند1391) شرایطی فراهم شد تا مجموعه مقالات ارایه شده در این نشست علمی در قالب یک ویژه‌نامه مستقل در روزنامه «شرق» منتشر شود. مقالاتی که در این مجموعه انتشار می‌یابد از تنوع موضوعی خوبی برخوردار است ضمن اینکه سعی شده حدالامکان به موضوعات ناگفته یا کمتر گفته شده در این باره توجهی بیشتر شود.
از جمله این موضوعات قرارداد 1921 بود که به موجب این قرارداد، شوروی تمام عهدنامه‎ها، قول‌نامه‎ها و قراردادهایی را که دولت تزاری روسیه با ایران بسته بود و حقوق ایران را از بین برده بود لغو کرد. کاوه بیات در پژوهش جدید به بررسی این قرارداد و روند خروج نیروهای اشغالگر ارتش سرخ از ایران پرداخت.
در بررسی‌های مربوط به نخستین دوره روابط ایران و اتحاد جماهیر شوروی، نام تئودور رتشتین (1953-1871)، به عنوان نخستین فرستاده رسمی و قانونی دولت ولادیمیر لنین به ایران، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. کمتر کسی همانند رتشتین در تاریخ روابط دو کشور بوده که با وجود حضور کوتاه در این مناسبات، اینگونه در این موضوع تاثیرگذار بوده است. مجید تفرشی در مقاله خود با عنوان زندگی، زمانه و کارنامه تئودور روتشتین، نخستین سفیر شوروی در ایران به سیر زندگی او در مسکو، لندن و تهران پرداخته است.
در تاریخ تکیه و تاکید فراوانی در مورد ارتباط میان عبدالحسین تیمورتاش با شوروی وجود دارد و حتی برخی او را متهم به جاسوسی برای اتحاد جماهیر شوروی می‌کنند. حسین آبادیان در مقاله بررسی روابط ایران و شوروی و نقش این دولتمرد برجسته عصر رضاشاه پرداخته است.
پس از سقوط امپراتوری روسیه تزاری این امید برای ایرانیان به‌وجود آمد که سرزمین‌های از دست‌رفته را بازگردانند اما در دوران شوروی وضعیت به گونه‌ای دیگر پیش رفت و امیدهای ایران محقق نشد. این مطالب در مقاله محمدعلی بهمنی قاجار با موضوع مرزهای ایران و شوروی دو کشور از انقلاب کمونیستی تا پایان عصر رضاشاه مورد بررسی قرار می‌گیرند.
سالار سیف‌الدینی در مقاله خود به موضوع مساله ملی در ایران در گفتمان مارکسیسم، لنینیسم پرداخته است وی در مقاله سعی کرده تاثیرات کتابچه استالین با عنوان مساله ملی و سوسیال دموکراسی را که از طریق احزاب چپ وارد گفتمان‌های سیاسی ایران شده بودند بررسی کند
گفتمان آمرانه هویت در آسیاي مرکزی عصر شوروی بر مدار قومیت سوسیالیستی صورت‌بندی شد، شاید بتوان نخستین نشانه‌های این گفتمان را در گفتار لنین جست. اما به‌واقع روزگار استالین جولانگاه این گفتمان آمرانه بود. بر مدار گفتمان تعدادی از جمهوری‌ها با تکیه بر قومیت خلق شدند. حبیب اسماعیلی در مقاله خود با نگاهی به این موضوع میراث تاریخ‌نگاری استالینی و فرآیند دستوری ملت‌‌سازی در آسیای مرکزی را مورد بررسی قرار داده است.
اشغال ایران در جنگ‌جهانی دوم و تاثیرات و تبعات فراوانی که به لحاظ سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بر جامعه ما داشته همواره مورد توجه محققان و پژوهندگان تاریخ بوده است. با این وصف کمبود منابع و عدم‌دسترسی به آرشیوهای اسنادی دولت‌های اشغالگر از جمله دشواری‌های تحقیق در این زمینه است. فرزانه ابراهیم‌زاده در مقاله خود به بازتاب عمومی و اجتماعی اشغال ایران و کنفرانس سران متفقین در تهران پرداخته است.
حضور شوروی بعد از اشغال در ایران زمینه‌ساز بسیاری تحولات بوده و از منظر متفاوتی می‌شود به این قضیه نگاه کرد. نیروهای اشغالگر علاوه بر حضور در پایتخت در سایر شهرهای ایران هم حضور فعال داشتند و سعی می‌کردند این حضور با تاثیرات فرهنگی و اجتماعی نیز همراه باشد. علی نجف‌زاده در مقاله خود نگاهی محققانه به فعالیت موسسات فرهنگی، بیمارستان و کنسولگری شوروی در مشهد 1328- 1320 ش داشته است.
در آذرماه 1356 در مطبوعات و رسانه‌های رسمی و نیمه‌رسمی ایران اعلام شد که یک شبکه جاسوسی کا.گ.ب در ایران کشف و «سرلشکر مقربی» دستگیر و محاکمه شد. در چهارم دی‌ 1356 حکم دادگاه برای سرلشکر احمد مقربی، که به موجب رای صادره از دادگاه تجدیدنظر به اعدام محکوم شده بود، اجرا شد. تیرداد بنکدار در مقاله خود به بررسی فعالیت‌های جاسوسی شوروی در ایران با مطالعه موردی پرونده سرلشکر مقربی و تبعات آن پرداخته است.
بعد از اشغال سفارت آمریکا در تهران توسط دانشجویان پیرو خط امام بسیاری از کشورها در این خصوص موضع‌گیری کردند و حتی در عرصه سازمان‌های بین‌المللی نیز در واکنش به چنین اقدامی، تلاش‌هایی برای برخورد با ایران صورت گرفت. حسن بهشتی‌پور در مقاله خود به مواضع اتحاد جماهیر شوروی در حادثه اشغال سفارت آمریکا در تهران و تبعات آن پرداخته است.
جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و مواجهه قدرت‌های بزرگ با این رویداد از جمله موضوعات مهم و قابل‌بررسی است و تاکنون پژوهش‌های مختلفی در این باره ارایه شده است. جهانگیر کرمی درمقاله‌ای با عنوان اتحاد شوروی و جنگ تحمیلی عراق علیه ایران از منظری تازه به این رخداد پرداخته است.
در پایان لازم می‌دانم از زحمات و همکاری‌های دوستان مختلفی که با من در زمینه آماده‌سازی مجموعه یا برگزاری همایش مربوط به آن یار بوده‌اند تشکر کنم. طبعا امکان ذکر نام همه آنان در این مختصر وجود ندارد ولی ذکر نام دوستان گرامی سرکار خانم فرزانه ابراهیم‌زاده که بار اصلی اجرایی و آماده‌سازی این مجموعه و جناب آقای فتاح غلامی که بار اصلی برگزاری این همایش را بر عهده داشتند ضروری است.
تاریخ 74 ساله روابط ایران و اتحاد جماهیر شوروی (1917 تا 1991 میلادی)، از جهات مختلف یکی از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین دوران معاصر کشورمان به شمار می‌رود. سوای دوران نخستین حکومت ولادیمیر لنین، در دوران حاکمیت خودکامه و بلامنازع ژوزف استالین در شوروی (از سوم آوریل 1922 تا پنجم مارس 1953)، که اکنون در آستانه شصتمین سال پایان این دوره مصیبت‌بار هستیم، یکی از مهم‌ترین و حادثه‌خیزترین دوران روابط ایران با همسایه شمالی خود در ابعاد گوناگون بوده و تبعات آن از جهاتی تا سال‌ها بعد ادامه داشته است.
باوجود حجم قابل توجه انتشارات و تحقیقات مختلف داخلی و خارجی که تاکنون در جنبه‌های مختلف این روابط پرتنش و پرحادثه ارایه شده، به نظر می‌رسد که با گذشت حدود 22سال از پایان حکومت کمونیستی در شوروی‌سابق، پایان جنگ‌سرد کلاسیک بین ابرقدرت‌های شرق و غرب، فروپاشی بلوک شرق و همچنین آزادسازی اسناد مهم و قابل‌توجهی در آرشیوهای ایرانی، روسی و غربی، هنوز مجال و نیاز برای پژوهش‌های جدی و کاربردی جدید در موضوعات مختلف مرتبط با روابط ایران و شوروی وجود دارد.
همایش مستقل و یک‌روزه کنونی که با کوشش چندماهه جمعی از پژوهشگران و تاریخ‌شناسان مستقل ایرانی و با حمایت تعدادی از موسسات پژوهشی علاقه‌مند به اینگونه مباحث علمی و تاریخی شکل گرفته، تلاشی است در حد توان و امکانات بسیار محدود، برای آماده‌سازی و ارایه مقالات و سخنرانی‌هایی ترجیحا متفاوت، نوین و مهم مربوط به موضوع روابط ایران و شوروی، در دوره مشخص بعد از سقوط امپراتوری روسیه و قبل از فروپاشی شوروی، در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی، دیپلماتیک، راهبردی، سیاسی، فرهنگی و نظامی.
علاوه بر برگزاری این همایش یک‌روزه، (10اسفند1391) شرایطی فراهم شد تا مجموعه مقالات ارایه شده در این نشست علمی در قالب یک ویژه‌نامه مستقل در روزنامه «شرق» منتشر شود. مقالاتی که در این مجموعه انتشار می‌یابد از تنوع موضوعی خوبی برخوردار است ضمن اینکه سعی شده حدالامکان به موضوعات ناگفته یا کمتر گفته شده در این باره توجهی بیشتر شود.
از جمله این موضوعات قرارداد 1921 بود که به موجب این قرارداد، شوروی تمام عهدنامه‎ها، قول‌نامه‎ها و قراردادهایی را که دولت تزاری روسیه با ایران بسته بود و حقوق ایران را از بین برده بود لغو کرد. کاوه بیات در پژوهش جدید به بررسی این قرارداد و روند خروج نیروهای اشغالگر ارتش سرخ از ایران پرداخت.
در بررسی‌های مربوط به نخستین دوره روابط ایران و اتحاد جماهیر شوروی، نام تئودور رتشتین (1953-1871)، به عنوان نخستین فرستاده رسمی و قانونی دولت ولادیمیر لنین به ایران، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. کمتر کسی همانند رتشتین در تاریخ روابط دو کشور بوده که با وجود حضور کوتاه در این مناسبات، اینگونه در این موضوع تاثیرگذار بوده است. مجید تفرشی در مقاله خود با عنوان زندگی، زمانه و کارنامه تئودور روتشتین، نخستین سفیر شوروی در ایران به سیر زندگی او در مسکو، لندن و تهران پرداخته است.
در تاریخ تکیه و تاکید فراوانی در مورد ارتباط میان عبدالحسین تیمورتاش با شوروی وجود دارد و حتی برخی او را متهم به جاسوسی برای اتحاد جماهیر شوروی می‌کنند. حسین آبادیان در مقاله بررسی روابط ایران و شوروی و نقش این دولتمرد برجسته عصر رضاشاه پرداخته است.
پس از سقوط امپراتوری روسیه تزاری این امید برای ایرانیان به‌وجود آمد که سرزمین‌های از دست‌رفته را بازگردانند اما در دوران شوروی وضعیت به گونه‌ای دیگر پیش رفت و امیدهای ایران محقق نشد. این مطالب در مقاله محمدعلی بهمنی قاجار با موضوع مرزهای ایران و شوروی دو کشور از انقلاب کمونیستی تا پایان عصر رضاشاه مورد بررسی قرار می‌گیرند.
سالار سیف‌الدینی در مقاله خود به موضوع مساله ملی در ایران در گفتمان مارکسیسم، لنینیسم پرداخته است وی در مقاله سعی کرده تاثیرات کتابچه استالین با عنوان مساله ملی و سوسیال دموکراسی را که از طریق احزاب چپ وارد گفتمان‌های سیاسی ایران شده بودند بررسی کند
گفتمان آمرانه هویت در آسیاي مرکزی عصر شوروی بر مدار قومیت سوسیالیستی صورت‌بندی شد، شاید بتوان نخستین نشانه‌های این گفتمان را در گفتار لنین جست. اما به‌واقع روزگار استالین جولانگاه این گفتمان آمرانه بود. بر مدار گفتمان تعدادی از جمهوری‌ها با تکیه بر قومیت خلق شدند. حبیب اسماعیلی در مقاله خود با نگاهی به این موضوع میراث تاریخ‌نگاری استالینی و فرآیند دستوری ملت‌‌سازی در آسیای مرکزی را مورد بررسی قرار داده است.
اشغال ایران در جنگ‌جهانی دوم و تاثیرات و تبعات فراوانی که به لحاظ سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بر جامعه ما داشته همواره مورد توجه محققان و پژوهندگان تاریخ بوده است. با این وصف کمبود منابع و عدم‌دسترسی به آرشیوهای اسنادی دولت‌های اشغالگر از جمله دشواری‌های تحقیق در این زمینه است. فرزانه ابراهیم‌زاده در مقاله خود به بازتاب عمومی و اجتماعی اشغال ایران و کنفرانس سران متفقین در تهران پرداخته است.
حضور شوروی بعد از اشغال در ایران زمینه‌ساز بسیاری تحولات بوده و از منظر متفاوتی می‌شود به این قضیه نگاه کرد. نیروهای اشغالگر علاوه بر حضور در پایتخت در سایر شهرهای ایران هم حضور فعال داشتند و سعی می‌کردند این حضور با تاثیرات فرهنگی و اجتماعی نیز همراه باشد. علی نجف‌زاده در مقاله خود نگاهی محققانه به فعالیت موسسات فرهنگی، بیمارستان و کنسولگری شوروی در مشهد 1328- 1320 ش داشته است.
در آذرماه 1356 در مطبوعات و رسانه‌های رسمی و نیمه‌رسمی ایران اعلام شد که یک شبکه جاسوسی کا.گ.ب در ایران کشف و «سرلشکر مقربی» دستگیر و محاکمه شد. در چهارم دی‌ 1356 حکم دادگاه برای سرلشکر احمد مقربی، که به موجب رای صادره از دادگاه تجدیدنظر به اعدام محکوم شده بود، اجرا شد. تیرداد بنکدار در مقاله خود به بررسی فعالیت‌های جاسوسی شوروی در ایران با مطالعه موردی پرونده سرلشکر مقربی و تبعات آن پرداخته است.
بعد از اشغال سفارت آمریکا در تهران توسط دانشجویان پیرو خط امام بسیاری از کشورها در این خصوص موضع‌گیری کردند و حتی در عرصه سازمان‌های بین‌المللی نیز در واکنش به چنین اقدامی، تلاش‌هایی برای برخورد با ایران صورت گرفت. حسن بهشتی‌پور در مقاله خود به مواضع اتحاد جماهیر شوروی در حادثه اشغال سفارت آمریکا در تهران و تبعات آن پرداخته است.
جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و مواجهه قدرت‌های بزرگ با این رویداد از جمله موضوعات مهم و قابل‌بررسی است و تاکنون پژوهش‌های مختلفی در این باره ارایه شده است. جهانگیر کرمی درمقاله‌ای با عنوان اتحاد شوروی و جنگ تحمیلی عراق علیه ایران از منظری تازه به این رخداد پرداخته است.
در پایان لازم می‌دانم از زحمات و همکاری‌های دوستان مختلفی که با من در زمینه آماده‌سازی مجموعه یا برگزاری همایش مربوط به آن یار بوده‌اند تشکر کنم. طبعا امکان ذکر نام همه آنان در این مختصر وجود ندارد ولی ذکر نام دوستان گرامی سرکار خانم فرزانه ابراهیم‌زاده که بار اصلی اجرایی و آماده‌سازی این مجموعه و جناب آقای فتاح غلامی که بار اصلی برگزاری این همایش را بر عهده داشتند ضروری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.