نگاهی به دلایل کاهش و ادامه حمایت «پکن» از «پیونگ یانگ»
سردی در دوستی رفقا
حمیدرضا آریانپور/عکس: Reuters
وابستگیهای «پیونگ یانگ» به پکن را با داستان تازهتر «دمشق» و «مسکو» میتوان مانند کرد، آنچه اما جنجالبرانگیز است تفاوتهایی است که در میان است. بمب هستهای در دستان خانواده «کیم» یا فروپاشی نظام پشتیبان آنها، هر کدام دنیایی را به هم خواهد ریخت و پکن که اکنون به باور بسیاری کلید درهای بسته صلح را در دست دارد، با پیچیدگیهایی بیشتر از سیاستهای پیشروی کرملین درگیر است. چین هم از برد و هم از باخت کرهشمالی، هم چیزهایی به دست میآورد و هم چیزهایی از کف میدهد. نخست به دلایلی که تاکنون باعث حمایت حزب کمونیست چین از«جمهوری دموکراتیک خلق کره» شده نگاهی میاندازیم و سپس به دلایلی که گمان میرود به کاهش پشتیبانی پکن از پیونگ یانگ بینجامد، میپردازیم.
الف- دلایل پشتیبانی چین از کرهشمالی
پیوند تاریخی: در نظامهایی مانند آنچه در چین امروزی برپاست، پاسداشت تاریخ اتحادهای ایدئولوژیک ضروری است. پیوندهای تاریخی بین کرهشمالی و چین را نباید دستکم گرفت.
هرگز رویدادی نمیتواند مانند جنگ بر مناسبات و احساسات ملتها اثرگذار باشد. علاقه به دوستان و نفرت از دشمنان، نسلها و گاه قرنها پایدار میماند. همبستگی کرهشمالی و چین با مرهمی که کمونیستهای پکن بر زخم کمونیستهای پیونگ یانگ در جنگ گذاشتهاند پیوند خورده است. هنگامی که مائو زدونگ در سال 1950 بیش از صدهزار سرباز را به شبهجزیره کره فرستاد، جنگ کره خونینتر از همیشه شد تا نیمی از این شبه جزیره وفادار به مائوئیسم بماند. چین شادمان از دفاع از آرمان بود و کسانی که بعدتر رهبران کشور جدید شدند سرمست از قدرت دوستان. درگیریهای ارتش آزادیبخش خلق با نیروهای سازمان ملل متحد و ایالات متحده نیمی از کرهایها را به دلخواه یا به ناچار در اردوگاه کمونیسم نگه داشت و روابطی شکل گرفت که همچنان وجود دارد گرچه رنگ باخته.
گزارشهای کیث ریچبرگ، مدرس موسسه سیاست دانشگاه هاروارد، شاهد قابل توجهی است. او که از سال 2009 خبرنگار واشنگتنپست در چین بوده، به تازگی در یادداشتی در«نیو ریپابلیک» مشاهدات خود را از روستایی در مرز کرهشمالی به نگارش درآورده است. شهر دانگ دونگ چین در نزدیکی شهر سینوئیجو کرهشمالی است و این دو رودخانه «یالو» را در بین دارند:«وقتی کمی بیش از یک سال پیش از این روستا بازدید کردم، پل جدید «دوستی» در حال ساخت بود تا دو شهر را به هم مرتبط کند... . در خیابان اصلی شهر به رستوران سونگ تایون، یکی از رستورانهای متخصص در غذاهایی از گوشت سگ، سری زدم. بر روی سِن، زنان خوانندهای با لباسهای رنگانگ کرهای در حال اجرای برنامه برای چینیهای نهچندان مشتاق بودند؛ نامشتاق تا زمانی که ترانه «نبرد داوطلبانه خلق» خوانده شد. ناگهان، تمام افراد بالای 65 سال ایستادند و ترانه را زمزمه کردند و با خاطره کشتار متجاوزان امپریالیست آمریکایی در کوهستان چوسان تا مرز اشک ریختن هم پیش رفتند.»
تبلیغات داخلی: پشتیبانی از رژیم کرهشمالی تاکنون برای تنها حزب مجاز در چین مصرفی داخلی داشته است.
این موضعی است برای خشنود نگه داشتن فناتیکهایی که حزب روی اقدامهای حمایتی آنها در مواقع لزوم حساب میکند. پکن دههها کوشیده تا با انتقال تجربیات کمونیسم به رفقای همسایه، پایبندی به مائوئیسم در ملتهایی که مسیر درست را برگزیدهاند آشکار شود. آنچه سالها چین پی میگرفت-پیش از اصلاحات اقتصادی- و کرهشمالی همچنان پی میگیرد خوداتکایی مارکسیستی بود. اینگونه حزب مردمانی را در همسایگی دارد که میتواند هزاران صفحه از رضایت آنها از کسب تجربیات مائوئیسم بنویسد. اینکه هنوز کشورهایی هستند که با قدرت تمام بر غرب میتازند که برای مقامات چینی سرگرم در رسانهها دوست داشتنی است.
نکته دیگری که در داخل برای ملیگرایان هوادار حزب کارساز است ریشهای تاریخی در مباحث قلمرویی دارد. در استیلای نسبی بر کرهشمالی این شبههحقیقت نهفته است که رهبران چین بر زمینهای کرهای تسلط دارند که برخی چینیان آنان را دارای حکمرانانی چینی میدانستهاند. پادشاهی باستانی«کوگو ریو» که کرهایها آن را مادر تمدن خود میدانند، از سوی تاریخدانان چینی، با نسبی چینی تعریف شدهاند و غلبه سیاسی بر این قلمرو باستانی میتواند نشانی از غرور ملی همراه داشته باشد.
هراس از اتحاد دو کره: نزدیکی پیونگ یانگ به سئول که از متحدان سرسخت واشنگتن است، برای پکن ترسناک است.
رسانههای چین هنوز جنگ کره را «جنگی برای جلوگیری از تجاوز ایالات متحده و یاری به کرهشمالی» میخوانند. رزمایشهای مشترک کرهجنوبی و آمریکا فقط کرهشمالی را نمیرنجاند. کرهمتحد ممکن است به مناسبات گرم سیاسی و اقتصادی بسنده نکند و ایجاد پایگاههای نظامی آمریکایی را در خاک خود مجاز بداند. هیچ کشوری مثل آمریکا مستقیما درگیر مبارزه با کمونیسم نبوده است. آمریکا ممکن است توان رویارویی با چین را نداشته باشد - گرچه چین هم دیگر به هیچ روی کمونیست نیست- اما در کرهمتحد هممرز چین مردمی که دههها از فشارهای همهجانبه نظامی اتوریته رنج بردهاند، بی تردید برای دشمن شماره یک کمونیسم آغوش باز میکنند.
چین بناست جایگاه شماره یک اقتصادی آمریکا را در سالهای پیش رو بگیرد و آمریکایی شدن شبهجزیره کره قطعا در جهت منافع پکن نیست. به ویژه اینکه پکن در منطقه تقریبا هیچ دوست شاخصی ندارد. تقریبا تمام کشورهای جنوب شرق آسیا مانند کرهجنوبی و ژاپن روابطی گرم با آمریکا دارند و دیگران دستکم رویه تخاصم با واشنگتن ندارند. لنگهکفش پیونگ یانگ، در بیابان شرق آسیا برای چین غنیمت است و تثبیت هر چه بیشتر قدرت سیاسی، اقتصادی و نظامی آمریکا در محیط غیردوستانه برای چین خطرناک و ترسناک است.
بهره استراتژیک اقتصادی: ارقامی که در مناسبات اقتصادی چین با کرهشمالی به چشم میخورد چندان درشت نیستند اما قابل توجهند.
رهبر تازه حزب کمونیست که در ماه مارس رسما به ریاستجمهوری خواهد رسید، با توجه به چالشهای اقتصادی به وجود آمده در سه سال گذشته و به ویژه با توجه به کاهش رشد اقتصادی، از هر وسیلهای برای پیشبرد اهداف خود استفاده خواهد کرد، به خصوص اگر این نفع اقتصادی همراه با مزایایی باشد که در سه مورد پیشین آن را بررسی کردیم.
چین شاهرگ اقتصادی کرهشمالی است. پکن نهتنها غذا و سوخت کره را تامین میکند که سرمایهگذاریهای خارجی در این کشور را هم بر دوش میگیرد، نهتنها کالاهای مصرفی مورد نیاز کرهایها را وارد میکند که سود حاصل از صادرات مواد معدنی کرهشمالی را هم به جیب میزند. تجارت سالانه دو کشور بیش از ششمیلیارد دلار ارزش دارد. چین که همیشه روابط خوبی با پیونگ یانگ داشته از دهه 1990 میلادی و پس از تحمیل تحریم علیه کرهشمالی از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد، بیش از پیش در اقتصاد کرهشمالی درگیر شده و این دخالت را روز به روز افزایش داده است. از سال 2007 تا سال 2011 مراودات اقتصادی دو کشور سهبرابر شده و اکنون چین حدود 80درصد تجارت همسایه خود را در دست دارد. مهمترین اما ایجاد وابستگی است.
نیاز به ثبات: پیگیری ثبات با حمایت از کشوری که عامل بیثباتی است، تناقضی است که چین با آن دست به گریبان است.
کشوری که سه نسل از رهبرانش با سیاستورزیهای خود منطقه و جهان را نگران و نگرانتر کردهاند، وسیلهای برای ناپایداری سیاسی-نظامی است اما این وضعیت موجود است. چین سالها از ناسپاسیها و ناهماهنگیهای کرهشمالی آزار دیده اما تا پیش از آزمایش هستهای اخیر، حفظ وضعیت نه صلح و نه جنگ در منطقه از حرکت به سوی جنگی تمامعیار منطقیتر بوده است.
چنان که گفته شد، چین در محیطی که دوستان کمی دارد، در صورت بروز تنشهای بیشتر با چالشهای فراوان روبهرو خواهد شد. البته وضعیت پس از سومین آزمایش هستهای کرهشمالی مسلما تغییر کرده است. جنگ در منطقه ممکن است تنشها و نارضایتیهای داخلی را هم افزایش دهد و بیثباتی خارجی به داخل سرایت کند. سقوط نظام کرهشمالی دورهای از عدم ثبات را پی خواهد ریخت و این باعث شده پکن تحریمهای یکجانبهای را علیه پیونگ یانگ وضع نکند.
پیشبینی ناپذیر بودن خانواده کیم: مانند مورد پیشین این هم سکهای دوروست.
کیم جونگ اون از نسل سوم خانوادهای است که با همراهی اعضای ارشد خانواده و ارتش، دههها مردم کرهشمالی، کرهجنوبی، دیگر کشورهای منطقه و جهان را با سیاستهایی که هزینههای سنگین برای کرهایها و برای امنیت منطقه و جهان داشته شگفتزده کردهاند. با مرگ کیم جونگ ایل و به قدرت رسیدن جوانترین پسر او امیدها بر این بود که او رویهای دگرگونه در پیش گیرد. اما نرمی او به آزاد کردن موبایل و پیتزا محدود مانده است. او پیش از به دست گرفتن کامل قدرت و پس از آن، رهبری اقداماتی چون حمله به ناو کرهجنوبی، بمباران جزیرهای در همسایه جنوبی و حالا سومین آزمایش هستهای را بر عهده داشته است.
این پیشبینیناپذیر بودن گرچه بیشتر محتمل است که به ضرر پکن تمام شود اما عاملی بوده است برای کاملا رها نکردن پیونگ یانگ. هنگامی که تصمیمات استراتژیک در نشستهای چندنفره خانوادگی و وفاداران متعصب گرفته میشود هر اشتباه کوچکی میتواند عواقبی جبرانناپذیر همراه آورد و این باعث میشود مقامات پکن ناچار به حفظ حمایت و نشان دادن آن به همتایان کرهشمالی شوند تا رهبران ارشد همسایه، چین را کم و بیش در جریان سیاستگذاریهای خود بگذارند.
گرفتن امتیاز در میدان جهانی: اما کرهشمالی تاکنون و احتمالا در آینده برای چین وسیلهای برای اعمال قدرت در عرصه جهانی و گرفتن امتیازهای بینالمللی است.
سیاست چین و روسیه که از دارندگان حق وتو در شورای امنیت سازمان ملل متحد هستند همیشه این بوده که از رویدادهایی که غرب را به هر لحاظ ناخشنود میکرده امتیاز بگیرند. گاهی منافع ملی و استراتژیک این دو عضو دایم شورای امنیت در میان است و گاهی صرفِ مخالفت جایگاه بالاتر دیپلماتیک را همراه آورده است.
در مورد کرهشمالی مزایا و منافع حمایت بیش از آن است که از آن چشمپوشی شود و این البته همیشه به شرطی بوده است که پیونگ یانگ از خطوط قرمز پکن گذر نکند. حالا با اقدام کرهشمالی در انجام آزمایشی که شاید امکان دسترسی به بمب هستهای بزرگی را در اختیار رهبر خام بگذارد، حمایت چین کاهش خواهد یافت گرچه هرگز کاملا محو نخواهد شد.
ب- دلایل کاهش گرمی روابط پکن و پیونگ یانگ:
نسل جدید: گفتیم که پیوند تاریخی میان دو کشور قابل اعتناست اما این پیوند با سالخوردگی رنگ باخته است.
در چین نسل تازهای از مردم و رهبران شکل گرفته است. نوستالژی مبهم نبرد با امپریالیسم برای نسل جدید جذابیت کافی ندارد.«برادران کرهشمالی» انگار آنطور که شایسته است برادری خود را به این نسل جدید چین ثابت نکردهاند. در همان گزارشی که ریچبرگ نوشته میخوانیم که بازرگانان چینی، تجارکرهشمالی را«غیرقابل اعتماد» میدانند. ریچبرگ که در سال 2011 از کرهشمالی هم دیدن کرده در جایی مینویسد: «تجار چینی میگویند که ترجیح میدهند معاملات در خاک چین انجام شود چرا که به سیستم قانونی و پلیس چین بسیار بیشتر باور دارند.» این سیستمی است که خود بسیار مود انتقاد است. این مطالب را نسل جوان مردم همان شهری گفتهاند که پیرانش در رستورانها آهنگهای ایدئولوژیک را زمزمه میکردند.«پراگماتسیسم آنها محصول جانبی جوانی است.»
کیم جونگ اون هم البته خود نمادی از نسل تازه است. با این تفاوت که ملغمهای از افراط و عوامفریبی است. او نوه بنیانگذار است اما روز به روز بیشتر میکوشد که از چین فاصله بگیرد و این هم کاهش گرمی مناسبات را باعث خواهد شد.
نارضایتی داخلی: دردسرهای دیپلماتیک و حتی امنیتی که کرهشمالی برای چین درست کرده، چینیها را بیش از پیش به همسایگان کمونیست خود بدبین کرده است.
افکار عمومی چین که مدتها در انتظار برخورد قاطع رهبران با بلندپروازیهای پیونگ یانگ بوده حالا و با آزمایش هستهای مصممتر شده است. آنچه در فضای مجازی از کرهشمالی و به ویژه رهبر جوان آن گفته و نوشته میشود هشداری است برای مقامات پکن.«ویبو» که مهمترین شبکه اجتماعی چین است سرشار از نمونههای اعتراض است. روزنامه گلوبال تایمز که مواضع حزب حاکم را بازتاب میدهد در تاییدی بر گستاخی پیونگ یانگ سرمقالهای منتشر میکند و در بخش نظرات این را دریافت کرد:«قطعا دلیل ریشهای رفتار کرهشمالی این است که جمهوری دموکراتیک خلق کره دههها تحت حاکمیت توالیای از دیکتاتورهای نامتعادل شیطانی بوده است.» «کیم جونگ اون با این آزمایش هستهای به صورت چین سیلی زده است.»
نارضایتی کرهشمالی از وابستگی: کرهشمالی در جریان جشنهای سال نو چینی و چند ساعت مانده به سخنرانی سالانه اوباما در کنگره، آزمایش هستهای خود را انجام داد.
خانواده کیم سالهاست میکوشد خود را از قید وابستگیهای سیاسی، اقتصادی و نظامی به پکن رها کند. این امر را در تلاش برای استقلال رای در سیاست بینالملل، در نارضایتی از وابستگی اقتصادی و با تلاش برای نمایش قدرت نظامی میتوان مشاهده کرد.
آزمایش اخیر در حالی انجام گرفت که چین علنا و با لحنی تند به کرهشمالی درباره انجام چنین آزمایشی هشدار داده بود. مقامات کرهشمالی این گونه و با جاهطلبی هستهای نشان میدهند که موضعی قاطع و مستقل دارند و حتی از قطع کمکهای چین هم بیمناک نیستند. این مساله همچنین نشاندهنده افزایش قدرت کرهشمالی است چرا که گویا بمبی بزرگتر ساخته شده و این به آن معنا هم است که سانتریفیوژهایی مخفیانه در حال فعالیت بودهاند. از سوی دیگر وابستگی بیش از اندازه کرهشمالی به کمکهای چین که در شکل کمکهای مالی، غذایی، سوختی، جنسی و سرمایهای رخ مینماید، برای حاکمان نیمه کمونیست شبه جزیره مایه نگرانی بسیار است. این عدم استقلال باعث میشود ایالات متحده اهرم فشاری در دست داشته باشد و بتواند با فشار بر پکن فشار بر پیونگیانگ را افزایش دهد. پس پیونگیانگ تمام تلاش خود را خواهد کرد این وابستگی را کاهش دهد؛ گرچه دور از ذهن است توانایی آن را داشته باشد. کرهشمالی در زمان رهبر پیشین هم با اصرار بر اقتباس نکردن کاپیتالیسم دولتی چین و متعهد ماندن به کمونیسم ناب کوشیده بود خود را جدای از همسایه قدرتمند خویش نشان دهد.
عبور از خط قرمز ثبات: کرهشمالی همیشه برگ خطرناکی برای بازی بوده اما حالا خطرناکتر از همیشه است.
واکنش تند چین خود نشانهای از پیچیدگی بازی است. چین که تاکنون با همه فراز و نشیبها متحد کرهشمالی مانده بود اکنون ممکن است ناچار شود دیپلماسی خود را مروری دوباره کند. ژو زنگ، استاد دانشگاه پکینگ میگوید:
« آزمایش هستهای کرهشمالی این بار ممکن است چین را به تجدیدنظر وادارد. این بار کرهشمالی عزم خود را برای رسیدن به سلاح هستهای ویژه خود جزم کرده؛ چیزی که قابل مذاکره نیست.»
همین که روزنامهای به طور غیررسمی مواضع دولت چین را منعکس میکند و مقالهای درباره لزوم برخورد با گستاخیهای کرهشمالی به چاپ رسانده، سیگنالی از احتمال کاهش دفاع از پیونگ یانگ را مخابره میکند. مهمتر شاید این باشد که نظرات تند و گاه خشمگینانه چینیها نسبت به کرهشمالی و رهبر جوان آن در سایت این روزنامه حذف نشده است. اینها همه نشانه نگرانی فزاینده چین از عدم ثبات وخیم در منطقه است. کرهشمالی به دنبال بمبی است که بتواند امنیت کشور را تضمین کند، پرستیژ جهانی داشته باشد، فشارهای بینالمللی را کاهش دهد، ارتشیهای وفادار را راضی کند و مردم را آرام نگاه دارد. این به معنای تنش روزافزون با کرهجنوبی، ژاپن و آمریکا خواهد بود؛ تنشی که همه دنیا و به خصوص پیرامون چین را درگیر خواهد کرد.
ج- رفیق دردسرساز
به این ترتیب سومین آزمایش هستهای کرهشمالی معادله را تغییر داده است. چین اکنون از آزمایشی چالشبرانگیز که در صدکیلومتری مرزش انجام شده بیش از پیش نگران است. سفیر کرهشمالی در پکن فراخوانده شده و«اعتراض شدید» چین به پیونگیانگ اعلام شده است. کرهشمالی تهدید شده چین کمکهایش را کاهش خواهد داد؛ دقیقا همان انتظاری که اکنون جامعه جهانی از چین دارد. کرهشمالی بازی خطرناکی را آغاز کرده که متحد دایمیاش را هم واداشته از اتخاذ اقدامات سختتر در صورت ادامه روند کنونی خبر دهد. یانگ جیئچی وزیر خارجه چین، به سفیر پیونگ یانگ گفته که «چین به شدت ناراضی است و با عزم ثابت با این روند مخالفت خواهد کرد.» یانگ از جمهوری دموکراتیک خلق کرهخواسته به تعهدات خود به عدم انجام اقدامات هستهای پایبند باشد و اقداماتی صورت ندهد که میتواند موقعیت را بدتر کند. او پافشاری کرده کرهشمالی در نخستین فرصت باید به مذاکرات بازگردد.
اما با همه این نگرانیها چین، کرهشمالی را رها نخواهد کرد همانطور که آمریکا، اسراییل را با همه دردسرسازیهایش رها نخواهد کرد. ولی همانقدر که ادامه پیوند بیش و کم و دارای فراز و فرود پکن با پیونگیانگ مسلم است، کاهش حمایتها هم قطعی است. رویه فعلی کرهشمالی به افزایش رقابت در منطقه خواهد انجامید و دسترسی کرهشمالی به موشکی دوربرد که قابلیت حمل کلاهک هستهای بزرگ را داشته باشد، دومینووار به افزایش زرادخانهها و سلاحهای هستهای در شرق آسیا خواهد انجامید. نگرانی چین و انتظاری که دنیا به خاطر نفوذ سیاسی-اقتصادی چین در کرهشمالی از پکن دارد به کاهش حمایتهای پکن از پیونگیانگ خواهد انجامید. اما از آنجا که کرهشمالی بارها ثابت کرده قابل پیشبینی نیست و از آنجا که مسایل ژئوپلیتیک منطقه بسیار پیچیده است باید دید در ماهها و سالهای آینده چین، دو کره، دیگر کشورهای منطقه و غرب چه سیاستهایی را برای مقابله با دشمنان و افزایش قدرت پی خواهند گرفت. مهمتر از مناسبات چین و کرهشمالی توافقات چین با طرفهای درگیر در مذاکرات شش جانبه است. در صورتی که آمریکا، کرهجنوبی و ژاپن بتوانند پکن را متقاعد کنند که برنامههای مهار کرهشمالی، امنیت و منافع چین را با خطر مواجه نخواهد کرد، کاهش حمایت از پیونگیانگ تسریع و تشدید خواهد شد.
وابستگیهای «پیونگ یانگ» به پکن را با داستان تازهتر «دمشق» و «مسکو» میتوان مانند کرد، آنچه اما جنجالبرانگیز است تفاوتهایی است که در میان است. بمب هستهای در دستان خانواده «کیم» یا فروپاشی نظام پشتیبان آنها، هر کدام دنیایی را به هم خواهد ریخت و پکن که اکنون به باور بسیاری کلید درهای بسته صلح را در دست دارد، با پیچیدگیهایی بیشتر از سیاستهای پیشروی کرملین درگیر است. چین هم از برد و هم از باخت کرهشمالی، هم چیزهایی به دست میآورد و هم چیزهایی از کف میدهد. نخست به دلایلی که تاکنون باعث حمایت حزب کمونیست چین از«جمهوری دموکراتیک خلق کره» شده نگاهی میاندازیم و سپس به دلایلی که گمان میرود به کاهش پشتیبانی پکن از پیونگ یانگ بینجامد، میپردازیم.
الف- دلایل پشتیبانی چین از کرهشمالی
پیوند تاریخی: در نظامهایی مانند آنچه در چین امروزی برپاست، پاسداشت تاریخ اتحادهای ایدئولوژیک ضروری است. پیوندهای تاریخی بین کرهشمالی و چین را نباید دستکم گرفت.
هرگز رویدادی نمیتواند مانند جنگ بر مناسبات و احساسات ملتها اثرگذار باشد. علاقه به دوستان و نفرت از دشمنان، نسلها و گاه قرنها پایدار میماند. همبستگی کرهشمالی و چین با مرهمی که کمونیستهای پکن بر زخم کمونیستهای پیونگ یانگ در جنگ گذاشتهاند پیوند خورده است. هنگامی که مائو زدونگ در سال 1950 بیش از صدهزار سرباز را به شبهجزیره کره فرستاد، جنگ کره خونینتر از همیشه شد تا نیمی از این شبه جزیره وفادار به مائوئیسم بماند. چین شادمان از دفاع از آرمان بود و کسانی که بعدتر رهبران کشور جدید شدند سرمست از قدرت دوستان. درگیریهای ارتش آزادیبخش خلق با نیروهای سازمان ملل متحد و ایالات متحده نیمی از کرهایها را به دلخواه یا به ناچار در اردوگاه کمونیسم نگه داشت و روابطی شکل گرفت که همچنان وجود دارد گرچه رنگ باخته.
گزارشهای کیث ریچبرگ، مدرس موسسه سیاست دانشگاه هاروارد، شاهد قابل توجهی است. او که از سال 2009 خبرنگار واشنگتنپست در چین بوده، به تازگی در یادداشتی در«نیو ریپابلیک» مشاهدات خود را از روستایی در مرز کرهشمالی به نگارش درآورده است. شهر دانگ دونگ چین در نزدیکی شهر سینوئیجو کرهشمالی است و این دو رودخانه «یالو» را در بین دارند:«وقتی کمی بیش از یک سال پیش از این روستا بازدید کردم، پل جدید «دوستی» در حال ساخت بود تا دو شهر را به هم مرتبط کند... . در خیابان اصلی شهر به رستوران سونگ تایون، یکی از رستورانهای متخصص در غذاهایی از گوشت سگ، سری زدم. بر روی سِن، زنان خوانندهای با لباسهای رنگانگ کرهای در حال اجرای برنامه برای چینیهای نهچندان مشتاق بودند؛ نامشتاق تا زمانی که ترانه «نبرد داوطلبانه خلق» خوانده شد. ناگهان، تمام افراد بالای 65 سال ایستادند و ترانه را زمزمه کردند و با خاطره کشتار متجاوزان امپریالیست آمریکایی در کوهستان چوسان تا مرز اشک ریختن هم پیش رفتند.»
تبلیغات داخلی: پشتیبانی از رژیم کرهشمالی تاکنون برای تنها حزب مجاز در چین مصرفی داخلی داشته است.
این موضعی است برای خشنود نگه داشتن فناتیکهایی که حزب روی اقدامهای حمایتی آنها در مواقع لزوم حساب میکند. پکن دههها کوشیده تا با انتقال تجربیات کمونیسم به رفقای همسایه، پایبندی به مائوئیسم در ملتهایی که مسیر درست را برگزیدهاند آشکار شود. آنچه سالها چین پی میگرفت-پیش از اصلاحات اقتصادی- و کرهشمالی همچنان پی میگیرد خوداتکایی مارکسیستی بود. اینگونه حزب مردمانی را در همسایگی دارد که میتواند هزاران صفحه از رضایت آنها از کسب تجربیات مائوئیسم بنویسد. اینکه هنوز کشورهایی هستند که با قدرت تمام بر غرب میتازند که برای مقامات چینی سرگرم در رسانهها دوست داشتنی است.
نکته دیگری که در داخل برای ملیگرایان هوادار حزب کارساز است ریشهای تاریخی در مباحث قلمرویی دارد. در استیلای نسبی بر کرهشمالی این شبههحقیقت نهفته است که رهبران چین بر زمینهای کرهای تسلط دارند که برخی چینیان آنان را دارای حکمرانانی چینی میدانستهاند. پادشاهی باستانی«کوگو ریو» که کرهایها آن را مادر تمدن خود میدانند، از سوی تاریخدانان چینی، با نسبی چینی تعریف شدهاند و غلبه سیاسی بر این قلمرو باستانی میتواند نشانی از غرور ملی همراه داشته باشد.
هراس از اتحاد دو کره: نزدیکی پیونگ یانگ به سئول که از متحدان سرسخت واشنگتن است، برای پکن ترسناک است.
رسانههای چین هنوز جنگ کره را «جنگی برای جلوگیری از تجاوز ایالات متحده و یاری به کرهشمالی» میخوانند. رزمایشهای مشترک کرهجنوبی و آمریکا فقط کرهشمالی را نمیرنجاند. کرهمتحد ممکن است به مناسبات گرم سیاسی و اقتصادی بسنده نکند و ایجاد پایگاههای نظامی آمریکایی را در خاک خود مجاز بداند. هیچ کشوری مثل آمریکا مستقیما درگیر مبارزه با کمونیسم نبوده است. آمریکا ممکن است توان رویارویی با چین را نداشته باشد - گرچه چین هم دیگر به هیچ روی کمونیست نیست- اما در کرهمتحد هممرز چین مردمی که دههها از فشارهای همهجانبه نظامی اتوریته رنج بردهاند، بی تردید برای دشمن شماره یک کمونیسم آغوش باز میکنند.
چین بناست جایگاه شماره یک اقتصادی آمریکا را در سالهای پیش رو بگیرد و آمریکایی شدن شبهجزیره کره قطعا در جهت منافع پکن نیست. به ویژه اینکه پکن در منطقه تقریبا هیچ دوست شاخصی ندارد. تقریبا تمام کشورهای جنوب شرق آسیا مانند کرهجنوبی و ژاپن روابطی گرم با آمریکا دارند و دیگران دستکم رویه تخاصم با واشنگتن ندارند. لنگهکفش پیونگ یانگ، در بیابان شرق آسیا برای چین غنیمت است و تثبیت هر چه بیشتر قدرت سیاسی، اقتصادی و نظامی آمریکا در محیط غیردوستانه برای چین خطرناک و ترسناک است.
بهره استراتژیک اقتصادی: ارقامی که در مناسبات اقتصادی چین با کرهشمالی به چشم میخورد چندان درشت نیستند اما قابل توجهند.
رهبر تازه حزب کمونیست که در ماه مارس رسما به ریاستجمهوری خواهد رسید، با توجه به چالشهای اقتصادی به وجود آمده در سه سال گذشته و به ویژه با توجه به کاهش رشد اقتصادی، از هر وسیلهای برای پیشبرد اهداف خود استفاده خواهد کرد، به خصوص اگر این نفع اقتصادی همراه با مزایایی باشد که در سه مورد پیشین آن را بررسی کردیم.
چین شاهرگ اقتصادی کرهشمالی است. پکن نهتنها غذا و سوخت کره را تامین میکند که سرمایهگذاریهای خارجی در این کشور را هم بر دوش میگیرد، نهتنها کالاهای مصرفی مورد نیاز کرهایها را وارد میکند که سود حاصل از صادرات مواد معدنی کرهشمالی را هم به جیب میزند. تجارت سالانه دو کشور بیش از ششمیلیارد دلار ارزش دارد. چین که همیشه روابط خوبی با پیونگ یانگ داشته از دهه 1990 میلادی و پس از تحمیل تحریم علیه کرهشمالی از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد، بیش از پیش در اقتصاد کرهشمالی درگیر شده و این دخالت را روز به روز افزایش داده است. از سال 2007 تا سال 2011 مراودات اقتصادی دو کشور سهبرابر شده و اکنون چین حدود 80درصد تجارت همسایه خود را در دست دارد. مهمترین اما ایجاد وابستگی است.
نیاز به ثبات: پیگیری ثبات با حمایت از کشوری که عامل بیثباتی است، تناقضی است که چین با آن دست به گریبان است.
کشوری که سه نسل از رهبرانش با سیاستورزیهای خود منطقه و جهان را نگران و نگرانتر کردهاند، وسیلهای برای ناپایداری سیاسی-نظامی است اما این وضعیت موجود است. چین سالها از ناسپاسیها و ناهماهنگیهای کرهشمالی آزار دیده اما تا پیش از آزمایش هستهای اخیر، حفظ وضعیت نه صلح و نه جنگ در منطقه از حرکت به سوی جنگی تمامعیار منطقیتر بوده است.
چنان که گفته شد، چین در محیطی که دوستان کمی دارد، در صورت بروز تنشهای بیشتر با چالشهای فراوان روبهرو خواهد شد. البته وضعیت پس از سومین آزمایش هستهای کرهشمالی مسلما تغییر کرده است. جنگ در منطقه ممکن است تنشها و نارضایتیهای داخلی را هم افزایش دهد و بیثباتی خارجی به داخل سرایت کند. سقوط نظام کرهشمالی دورهای از عدم ثبات را پی خواهد ریخت و این باعث شده پکن تحریمهای یکجانبهای را علیه پیونگ یانگ وضع نکند.
پیشبینی ناپذیر بودن خانواده کیم: مانند مورد پیشین این هم سکهای دوروست.
کیم جونگ اون از نسل سوم خانوادهای است که با همراهی اعضای ارشد خانواده و ارتش، دههها مردم کرهشمالی، کرهجنوبی، دیگر کشورهای منطقه و جهان را با سیاستهایی که هزینههای سنگین برای کرهایها و برای امنیت منطقه و جهان داشته شگفتزده کردهاند. با مرگ کیم جونگ ایل و به قدرت رسیدن جوانترین پسر او امیدها بر این بود که او رویهای دگرگونه در پیش گیرد. اما نرمی او به آزاد کردن موبایل و پیتزا محدود مانده است. او پیش از به دست گرفتن کامل قدرت و پس از آن، رهبری اقداماتی چون حمله به ناو کرهجنوبی، بمباران جزیرهای در همسایه جنوبی و حالا سومین آزمایش هستهای را بر عهده داشته است.
این پیشبینیناپذیر بودن گرچه بیشتر محتمل است که به ضرر پکن تمام شود اما عاملی بوده است برای کاملا رها نکردن پیونگ یانگ. هنگامی که تصمیمات استراتژیک در نشستهای چندنفره خانوادگی و وفاداران متعصب گرفته میشود هر اشتباه کوچکی میتواند عواقبی جبرانناپذیر همراه آورد و این باعث میشود مقامات پکن ناچار به حفظ حمایت و نشان دادن آن به همتایان کرهشمالی شوند تا رهبران ارشد همسایه، چین را کم و بیش در جریان سیاستگذاریهای خود بگذارند.
گرفتن امتیاز در میدان جهانی: اما کرهشمالی تاکنون و احتمالا در آینده برای چین وسیلهای برای اعمال قدرت در عرصه جهانی و گرفتن امتیازهای بینالمللی است.
سیاست چین و روسیه که از دارندگان حق وتو در شورای امنیت سازمان ملل متحد هستند همیشه این بوده که از رویدادهایی که غرب را به هر لحاظ ناخشنود میکرده امتیاز بگیرند. گاهی منافع ملی و استراتژیک این دو عضو دایم شورای امنیت در میان است و گاهی صرفِ مخالفت جایگاه بالاتر دیپلماتیک را همراه آورده است.
در مورد کرهشمالی مزایا و منافع حمایت بیش از آن است که از آن چشمپوشی شود و این البته همیشه به شرطی بوده است که پیونگ یانگ از خطوط قرمز پکن گذر نکند. حالا با اقدام کرهشمالی در انجام آزمایشی که شاید امکان دسترسی به بمب هستهای بزرگی را در اختیار رهبر خام بگذارد، حمایت چین کاهش خواهد یافت گرچه هرگز کاملا محو نخواهد شد.
ب- دلایل کاهش گرمی روابط پکن و پیونگ یانگ:
نسل جدید: گفتیم که پیوند تاریخی میان دو کشور قابل اعتناست اما این پیوند با سالخوردگی رنگ باخته است.
در چین نسل تازهای از مردم و رهبران شکل گرفته است. نوستالژی مبهم نبرد با امپریالیسم برای نسل جدید جذابیت کافی ندارد.«برادران کرهشمالی» انگار آنطور که شایسته است برادری خود را به این نسل جدید چین ثابت نکردهاند. در همان گزارشی که ریچبرگ نوشته میخوانیم که بازرگانان چینی، تجارکرهشمالی را«غیرقابل اعتماد» میدانند. ریچبرگ که در سال 2011 از کرهشمالی هم دیدن کرده در جایی مینویسد: «تجار چینی میگویند که ترجیح میدهند معاملات در خاک چین انجام شود چرا که به سیستم قانونی و پلیس چین بسیار بیشتر باور دارند.» این سیستمی است که خود بسیار مود انتقاد است. این مطالب را نسل جوان مردم همان شهری گفتهاند که پیرانش در رستورانها آهنگهای ایدئولوژیک را زمزمه میکردند.«پراگماتسیسم آنها محصول جانبی جوانی است.»
کیم جونگ اون هم البته خود نمادی از نسل تازه است. با این تفاوت که ملغمهای از افراط و عوامفریبی است. او نوه بنیانگذار است اما روز به روز بیشتر میکوشد که از چین فاصله بگیرد و این هم کاهش گرمی مناسبات را باعث خواهد شد.
نارضایتی داخلی: دردسرهای دیپلماتیک و حتی امنیتی که کرهشمالی برای چین درست کرده، چینیها را بیش از پیش به همسایگان کمونیست خود بدبین کرده است.
افکار عمومی چین که مدتها در انتظار برخورد قاطع رهبران با بلندپروازیهای پیونگ یانگ بوده حالا و با آزمایش هستهای مصممتر شده است. آنچه در فضای مجازی از کرهشمالی و به ویژه رهبر جوان آن گفته و نوشته میشود هشداری است برای مقامات پکن.«ویبو» که مهمترین شبکه اجتماعی چین است سرشار از نمونههای اعتراض است. روزنامه گلوبال تایمز که مواضع حزب حاکم را بازتاب میدهد در تاییدی بر گستاخی پیونگ یانگ سرمقالهای منتشر میکند و در بخش نظرات این را دریافت کرد:«قطعا دلیل ریشهای رفتار کرهشمالی این است که جمهوری دموکراتیک خلق کره دههها تحت حاکمیت توالیای از دیکتاتورهای نامتعادل شیطانی بوده است.» «کیم جونگ اون با این آزمایش هستهای به صورت چین سیلی زده است.»
نارضایتی کرهشمالی از وابستگی: کرهشمالی در جریان جشنهای سال نو چینی و چند ساعت مانده به سخنرانی سالانه اوباما در کنگره، آزمایش هستهای خود را انجام داد.
خانواده کیم سالهاست میکوشد خود را از قید وابستگیهای سیاسی، اقتصادی و نظامی به پکن رها کند. این امر را در تلاش برای استقلال رای در سیاست بینالملل، در نارضایتی از وابستگی اقتصادی و با تلاش برای نمایش قدرت نظامی میتوان مشاهده کرد.
آزمایش اخیر در حالی انجام گرفت که چین علنا و با لحنی تند به کرهشمالی درباره انجام چنین آزمایشی هشدار داده بود. مقامات کرهشمالی این گونه و با جاهطلبی هستهای نشان میدهند که موضعی قاطع و مستقل دارند و حتی از قطع کمکهای چین هم بیمناک نیستند. این مساله همچنین نشاندهنده افزایش قدرت کرهشمالی است چرا که گویا بمبی بزرگتر ساخته شده و این به آن معنا هم است که سانتریفیوژهایی مخفیانه در حال فعالیت بودهاند. از سوی دیگر وابستگی بیش از اندازه کرهشمالی به کمکهای چین که در شکل کمکهای مالی، غذایی، سوختی، جنسی و سرمایهای رخ مینماید، برای حاکمان نیمه کمونیست شبه جزیره مایه نگرانی بسیار است. این عدم استقلال باعث میشود ایالات متحده اهرم فشاری در دست داشته باشد و بتواند با فشار بر پکن فشار بر پیونگیانگ را افزایش دهد. پس پیونگیانگ تمام تلاش خود را خواهد کرد این وابستگی را کاهش دهد؛ گرچه دور از ذهن است توانایی آن را داشته باشد. کرهشمالی در زمان رهبر پیشین هم با اصرار بر اقتباس نکردن کاپیتالیسم دولتی چین و متعهد ماندن به کمونیسم ناب کوشیده بود خود را جدای از همسایه قدرتمند خویش نشان دهد.
عبور از خط قرمز ثبات: کرهشمالی همیشه برگ خطرناکی برای بازی بوده اما حالا خطرناکتر از همیشه است.
واکنش تند چین خود نشانهای از پیچیدگی بازی است. چین که تاکنون با همه فراز و نشیبها متحد کرهشمالی مانده بود اکنون ممکن است ناچار شود دیپلماسی خود را مروری دوباره کند. ژو زنگ، استاد دانشگاه پکینگ میگوید:
« آزمایش هستهای کرهشمالی این بار ممکن است چین را به تجدیدنظر وادارد. این بار کرهشمالی عزم خود را برای رسیدن به سلاح هستهای ویژه خود جزم کرده؛ چیزی که قابل مذاکره نیست.»
همین که روزنامهای به طور غیررسمی مواضع دولت چین را منعکس میکند و مقالهای درباره لزوم برخورد با گستاخیهای کرهشمالی به چاپ رسانده، سیگنالی از احتمال کاهش دفاع از پیونگ یانگ را مخابره میکند. مهمتر شاید این باشد که نظرات تند و گاه خشمگینانه چینیها نسبت به کرهشمالی و رهبر جوان آن در سایت این روزنامه حذف نشده است. اینها همه نشانه نگرانی فزاینده چین از عدم ثبات وخیم در منطقه است. کرهشمالی به دنبال بمبی است که بتواند امنیت کشور را تضمین کند، پرستیژ جهانی داشته باشد، فشارهای بینالمللی را کاهش دهد، ارتشیهای وفادار را راضی کند و مردم را آرام نگاه دارد. این به معنای تنش روزافزون با کرهجنوبی، ژاپن و آمریکا خواهد بود؛ تنشی که همه دنیا و به خصوص پیرامون چین را درگیر خواهد کرد.
ج- رفیق دردسرساز
به این ترتیب سومین آزمایش هستهای کرهشمالی معادله را تغییر داده است. چین اکنون از آزمایشی چالشبرانگیز که در صدکیلومتری مرزش انجام شده بیش از پیش نگران است. سفیر کرهشمالی در پکن فراخوانده شده و«اعتراض شدید» چین به پیونگیانگ اعلام شده است. کرهشمالی تهدید شده چین کمکهایش را کاهش خواهد داد؛ دقیقا همان انتظاری که اکنون جامعه جهانی از چین دارد. کرهشمالی بازی خطرناکی را آغاز کرده که متحد دایمیاش را هم واداشته از اتخاذ اقدامات سختتر در صورت ادامه روند کنونی خبر دهد. یانگ جیئچی وزیر خارجه چین، به سفیر پیونگ یانگ گفته که «چین به شدت ناراضی است و با عزم ثابت با این روند مخالفت خواهد کرد.» یانگ از جمهوری دموکراتیک خلق کرهخواسته به تعهدات خود به عدم انجام اقدامات هستهای پایبند باشد و اقداماتی صورت ندهد که میتواند موقعیت را بدتر کند. او پافشاری کرده کرهشمالی در نخستین فرصت باید به مذاکرات بازگردد.
اما با همه این نگرانیها چین، کرهشمالی را رها نخواهد کرد همانطور که آمریکا، اسراییل را با همه دردسرسازیهایش رها نخواهد کرد. ولی همانقدر که ادامه پیوند بیش و کم و دارای فراز و فرود پکن با پیونگیانگ مسلم است، کاهش حمایتها هم قطعی است. رویه فعلی کرهشمالی به افزایش رقابت در منطقه خواهد انجامید و دسترسی کرهشمالی به موشکی دوربرد که قابلیت حمل کلاهک هستهای بزرگ را داشته باشد، دومینووار به افزایش زرادخانهها و سلاحهای هستهای در شرق آسیا خواهد انجامید. نگرانی چین و انتظاری که دنیا به خاطر نفوذ سیاسی-اقتصادی چین در کرهشمالی از پکن دارد به کاهش حمایتهای پکن از پیونگیانگ خواهد انجامید. اما از آنجا که کرهشمالی بارها ثابت کرده قابل پیشبینی نیست و از آنجا که مسایل ژئوپلیتیک منطقه بسیار پیچیده است باید دید در ماهها و سالهای آینده چین، دو کره، دیگر کشورهای منطقه و غرب چه سیاستهایی را برای مقابله با دشمنان و افزایش قدرت پی خواهند گرفت. مهمتر از مناسبات چین و کرهشمالی توافقات چین با طرفهای درگیر در مذاکرات شش جانبه است. در صورتی که آمریکا، کرهجنوبی و ژاپن بتوانند پکن را متقاعد کنند که برنامههای مهار کرهشمالی، امنیت و منافع چین را با خطر مواجه نخواهد کرد، کاهش حمایت از پیونگیانگ تسریع و تشدید خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.