دو روی سکه ائتلاف
حامد طبیبی <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class="__cf_email__" data-cfemail="a3ebc2cec6c7d7fc929691e3dac2cbcccc8dc0ccce">[email protected]</a>
بیصبرانه منتظرند تا «دود سپید» از دودکش اردوگاه آنها خارج شود؛ نشانهای از رسیدن «اضلاع» یک جریان سیاسی به مفاهمه و «توافق» برای شرکت «همسو» در یک رقابت سیاسی که میتواند محل ظهور متفاوتی داشته باشد. آنها بعد از شنیدن این خبر گویی نیمی از مسیر پیروزی را طی شده میپندارند و با دیدن اولین آثار«دود»، ندای پیروزی سر میدهند. اگرچه میدانند تا انتهای راه، مسیری طولانی باقی است اما همین که با «ائتلاف» جلوی اظهارنظرهای همفکران خود علیه یکدیگر یا ضد کاندیدای آنها گرفته شده، با خیال آسودهتری به مصاف وقایع و شرایط خواهند رفت.
به طور معمول در ایران تاکنون توافقاتی از این دست تنها و تنها برای حضور در آوردگاه انتخابات صورت گرفته و اگر بنا بوده «جبهه»ای پس از انتخابات شکل گیرد که بر اساس آرمانی مشترک باز هم فعال بماند یا ائتلافی که پس از پشت سر گذاردن رقابتها، همچنان دوام و بقا داشته باشد، این خوشبینی به یأس بدل شده است. البته مواردی نادر وجود داشته که «انحلال» ائتلاف به طور رسمی اعلام نشده اما تحرکی نیز از سوی آنها مشاهده نشده تا موسم انتخاباتی دیگر فرا برسد و یخ فعالیت سیاسی آنها آب شود.
در این میان کم نیستند تحلیلگرانی که تحرک سیاسی در مقاطع غیرانتخاباتی در ایران را اساسا جدی نمیگیرند چه اینکه در نبود احزاب توانمند و دارای مرامنامه و برنامه زمانی و در شرایطی که برخی، کار سیاسی به شکل جدی و پرحجم را در همه ایام سال و سالها را به تردید مینگرند، تنها میتوان به ایام «گشایش» چشم دوخت که عمدتا در برهههای خاصی امکان وقوع دارند.
آنها البته استثناهایی را نیز ذکر میکنند. در ایران پس از انقلاب، دو سال اول که حضور صدها گروه، حزب و تشکل سیاسی با گرایشها و باورهای سیاسی و حتی عقیدتی مختلف، فضای متفاوت پس از حاکمیت «بسته» پهلوی را تداعی کرد، یکی از این استثناهاست که البته به دلیل برخی زیادهرویها در نوع فعالیت و حتی در غلتیدن به خشونت از یک سو و برخی خاصنگریهای طرف مقابل، خیلی زودتر از آنچه تصور میشد به محاق رفت. دوران پس از دوم خرداد تا پایان دولت نخست اصلاحات نیز مقطعی دیگر است که نوعی فضای خاص سیاسی در کشور به چشم میخورد که آن هم دوام چندانی نداشت و البته بررسی چرایی آن از حوزه و حوصله این نوشتار خارج است. بقیه هر چه بود، گرم شدن تنور فعالیت سیاسی در ماههای منتهی به انتخابات بود و بس؛ کمتر در انتخابات مجلس و بیشتر در روزهای نزدیک به انتخابات ریاستجمهوری.
در بیانی جزییتر، با پذیرش گزاره فوق و دیدگاه این دست از ناظران حوزه سیاست در ایران، نمیتوان و نباید امید به تداوم فعالیت ائتلافهایی داشت که در همان ابتدای شکلگیری، سقف آمال خود را فتح کرسی بیشتر در پارلمان و شورای شهر یا رساندن چهره منتخب خود به درب پاستور قرار دادهاند و پرنده آمال آنها، فراتر از این پرواز نمیکند. اینچنین است که پس از آن، دلیل و فرصتی برای تداوم ایدهها نمانده است. اگر احزاب شاخصی هم بدنه این «همگرایی» را شکل داده باشند، در خوشبینانهترین حالت به سراغ کارهای معمول حزبی خود میروند. در عین حال موضوعی دیگر نیز در سستی این دست «پیمان»ها بیتاثیر نبوده است.
تعرضاتی که در حین رقابتها میان طرفهای شکلدهنده ائتلاف وجود داشته و به دلیل مصالح یا «رقیب مشترک»، خاک روی آن ریخته شده است.
البته در صورت پیروزی ائتلاف، شاید این شانس وجود داشته باشد که حضور در دولت و درگیرشدن فعالان سیاسی و مدیران در پستهای مختلف اجرایی، مجال نمود یافتن اختلافات را ندهد اما وای به روزهای پس از شکست که افراد، نوک پیکان انتقادات را به سوی یکدیگر میگیرند. دیگر آرمان مشترک نیز رنگ باخته و به شکلی سریع، اجرای ائتلاف از هم گسسته میشوند.
تفاوت و شباهت دو رویداد
تا پیش از انتخابات دوم خرداد 76 که مقاطع ابتدای انقلاب، جنگ و سازندگی را شامل میشود، به سبب شرایط کشور و البته حضور چهرههای کاریزما، محدود بودن تشکلهای سیاسی و عدم شکلگیری طبقه متوسط، رقابتهای سیاسی چندان جدی گرفته نمیشد هر چند دوگانه «چپ و راست» در همان صورت سنتی خود گاهی چنان داغ میشد که بحثهایی را برمیانگیخت. در مقطع رخداد دوم خرداد است که کودکان دهه 60 که از نظر جمعیتی، اکثریت را تشکیل میدهند با نیازهای تازه و البته قرار گرفتن در مسیر تحصیلات آکادمیک، روال گذشته را بر هم میزنند.
باوری شکل میگیرد که فضای سیاسی تا پیش از آن، دچار سردی بوده و این باید از میان برود. جریان چپ که پس از انتخابات مجلس چهارم و رد صلاحیتهای آن مقطع، ترجیح داد به حاشیهنشینی سیاسی بسنده کند، توانست نوعی بازسازی گفتمانی ایجاد کند و با شناخت درستی که تئوریسینهای آن از خواستههای اکثریت جامعه داشتند، حول یک گفتمان واحد تصمیم به بازگشت بگیرند. اینجاست که ائتلاف گروههای هجدهگانه دوم خرداد، اعلام موضع کرده و مردم نیز به ائتلاف دوم خرداد روی خوش نشان دادند.
این ائتلاف پس از آن در انتخابات شوراهای اول، مجلس ششم و ریاستجمهوری هشتم نیز پایدار ماند و همانطور که پیشتر به آن اشاره شد، به دلیل فضای پرتحرک سیاسی آن مقطع، نشانههایی از تداوم را بروز داد. اختلافات نیز بعضا ظهور کرد و البته در دو سال پایانی آن مقطع یعنی سالهای 82 و 83، به اوج خود رسید.
این اختلافات در رقیب راستگرا که عنوان «اصولگرا» را برای خود برگزیده بودند نیز کم نبود. نشانه آن در انتخابات سال 84 دیده شد. در مرحله دوم آن انتخابات اما همه گروههای «نو اصولگرا»، «تحولخواه» و «سنتی» جریان اصولگرا، حول کاندیدای شهردار سابق تهران به «ائتلاف» رسیدند؛ ائتلافی که به باور صاحبنظران، نه «کف» مشخصی داشت و نه «سقف» تعیین شدهای. وضعیت هشت سال اخیر کشور هم نشان میدهد هیچ یک از طرفین دخیل در ماجرای سوم تیر 84 حاضر نیستند بپذیرند که با هم ائتلافی را شکل دادند تا مانع از حضور آیتاللههاشمیرفسنجانی در پاستور شوند.
نامزد پیروز، گفتمان خود را بیارتباط با گفتمان جریان اصولگرا دانسته و این جناح را وامدار خود میداند و در سوی مقابل، تشکیلات این جریان معتقد است اگر حمایت آنها نبود، اساسا دولت فعلی امکان شکلگیری نداشت. این ائتلاف خیلی زود جای خود را به اختلافاتی داد که ترکشهای آن همچنان در حال اصابت به طرفین درگیر در این ماجراست. در عین حال در سوی مقابل نیز ائتلافی نانوشته میان جریانات میانهرو، اصلاحطلبان و حتی تشکلهایی که کاملا «منتقد» شناخته میشدند شکل گرفت که در هشت سال گذشته به اشکال مختلف خود را نشان داده است.
دولت وحدت ملی
گاهی فراتر از ائتلاف میان طیفهای یک جریان سیاسی، برخی به دولتی ائتلافی هم فکر میکنند که معمولا در مدلهای ریاستی، امکان وقوع ندارد چه اینکه جریان برنده انتخابات، دلیلی نمیبیند که آنچه خودشان به دست آوردهاند را با افراد غیرهمفکر خود به اشتراک بگذارد.
البته تا پیش از دوم خرداد به سبب سنتی بودن سیستم انتخابات و حضور چهرههای بعضا فراجناحی در آن، نوعی چندگانگی در دولتها به چشم میخورد. چندگانگی در اولین دولت پس از حذف پست نخستوزیری هم خود را نشان داد اما در دولتهای بعد کمرنگ و کمرنگتر شده هر چند در دولت اصلاحات نیز ردپایی از آن به چشم میخورد. این رویه در دولتهای نهم و دهم، معکوس شد و حتی اصولگرایانی که در احزاب این جریان حاضر بوده و دارای سوابق مدیریتی متعدد بودند نیز به همکاری دعوت نشدند. این روند حتی در مقاطع انتخابات شوراهای سوم، مجلس هشتم و مجلس نهم در همکاری میان طیفهای جریان حاکم، مشهود بود و تنها در انتخابات ریاستجمهوری دهم، شرایط ناگزیر آن، این قاعده را بر هم زد.
در این شرایط بود که چه پیش از انتخابات ریاستجمهوری دهم در سال 88 و چه امروز، برخی درباره دولت وحدت ملی یا امکان ائتلاف میان اصولگرایان با برخی اصلاحطلبان سخن میگویند که به سرعت از سوی چهرههای اهل تعامل این جریانات هم رد شد. علی مطهری به صراحت گفت که ائتلاف با اصلاحطلبان در دستور کار همفکران او قرار ندارد و اصلاحطلبان نیز تمایز گفتمان خود را با اصولگرایان آنچنان گسترده میدانند که سخن گفتن از ائتلاف نیز نزد آنها و هوادارانشان در جامعه قابل پذیرش نیست.
جبههای که در ابتدا ماند
در چهار سال گذشته این سخن بارها شنیده شده که چرا و بر چه مبنایی، ائتلاف سیاسی باید فقط و فقط حول حضور در انتخابات و گرفتن سهمی از قدرت باشد؟ اینکه اگر ضعف کار حزبی و تشکیلاتی در ایران از یک سو و محدودیتهای جریان منتقد اعم از داشتن رسانه و گسترش تشکیلات برای حضور در عرصههای سیاسی از سوی دیگر، چارهای جز همگرایی و استفاده از حداکثر پتانسیل باقی نمیگذارد، بهتر است نیمنگاهی هم به حوزه جامعه مدنی و فعالیت در آن شود که دستاوردهایی نیز به همراه داشته است.
اصلاحطلبان اما مدلی ناموفق نیز دارند. کاندیدای دو حزب محوری این جناح در انتخابات ریاستجمهوری نهم یعنی مصطفی معین وعده داده بود حتی اگر نتواند وارد پاستور شود، جبههای که در حوزههایی نظیر بسط و توسعه مردمسالاری عمل کند تشکیل میدهد. مدتی پس از انتخابات ریاستجمهوری نهم مشخص شد این جبهه امکان تشکیل نیافته و دلیل آن، عدم همگرایی احزاب و افرادی نامیده شد که در روزگار عسرت اصلاحطلبان، انگیزه و شاید امکانی برای موفقیت این ایده نمیدیدند. اما اصلاحطلبان تجربه موفق دیگری دارند. «شورای هماهنگی جبهه اصلاحات» حتی در این چند سال، توانسته در برخی بزنگاهها، اعلام موضع جمعی داشته باشد؛ اتفاقی که در این روزها، باید آن را به فال نیک گرفت.
به طور معمول در ایران تاکنون توافقاتی از این دست تنها و تنها برای حضور در آوردگاه انتخابات صورت گرفته و اگر بنا بوده «جبهه»ای پس از انتخابات شکل گیرد که بر اساس آرمانی مشترک باز هم فعال بماند یا ائتلافی که پس از پشت سر گذاردن رقابتها، همچنان دوام و بقا داشته باشد، این خوشبینی به یأس بدل شده است. البته مواردی نادر وجود داشته که «انحلال» ائتلاف به طور رسمی اعلام نشده اما تحرکی نیز از سوی آنها مشاهده نشده تا موسم انتخاباتی دیگر فرا برسد و یخ فعالیت سیاسی آنها آب شود.
در این میان کم نیستند تحلیلگرانی که تحرک سیاسی در مقاطع غیرانتخاباتی در ایران را اساسا جدی نمیگیرند چه اینکه در نبود احزاب توانمند و دارای مرامنامه و برنامه زمانی و در شرایطی که برخی، کار سیاسی به شکل جدی و پرحجم را در همه ایام سال و سالها را به تردید مینگرند، تنها میتوان به ایام «گشایش» چشم دوخت که عمدتا در برهههای خاصی امکان وقوع دارند.
آنها البته استثناهایی را نیز ذکر میکنند. در ایران پس از انقلاب، دو سال اول که حضور صدها گروه، حزب و تشکل سیاسی با گرایشها و باورهای سیاسی و حتی عقیدتی مختلف، فضای متفاوت پس از حاکمیت «بسته» پهلوی را تداعی کرد، یکی از این استثناهاست که البته به دلیل برخی زیادهرویها در نوع فعالیت و حتی در غلتیدن به خشونت از یک سو و برخی خاصنگریهای طرف مقابل، خیلی زودتر از آنچه تصور میشد به محاق رفت. دوران پس از دوم خرداد تا پایان دولت نخست اصلاحات نیز مقطعی دیگر است که نوعی فضای خاص سیاسی در کشور به چشم میخورد که آن هم دوام چندانی نداشت و البته بررسی چرایی آن از حوزه و حوصله این نوشتار خارج است. بقیه هر چه بود، گرم شدن تنور فعالیت سیاسی در ماههای منتهی به انتخابات بود و بس؛ کمتر در انتخابات مجلس و بیشتر در روزهای نزدیک به انتخابات ریاستجمهوری.
در بیانی جزییتر، با پذیرش گزاره فوق و دیدگاه این دست از ناظران حوزه سیاست در ایران، نمیتوان و نباید امید به تداوم فعالیت ائتلافهایی داشت که در همان ابتدای شکلگیری، سقف آمال خود را فتح کرسی بیشتر در پارلمان و شورای شهر یا رساندن چهره منتخب خود به درب پاستور قرار دادهاند و پرنده آمال آنها، فراتر از این پرواز نمیکند. اینچنین است که پس از آن، دلیل و فرصتی برای تداوم ایدهها نمانده است. اگر احزاب شاخصی هم بدنه این «همگرایی» را شکل داده باشند، در خوشبینانهترین حالت به سراغ کارهای معمول حزبی خود میروند. در عین حال موضوعی دیگر نیز در سستی این دست «پیمان»ها بیتاثیر نبوده است.
تعرضاتی که در حین رقابتها میان طرفهای شکلدهنده ائتلاف وجود داشته و به دلیل مصالح یا «رقیب مشترک»، خاک روی آن ریخته شده است.
البته در صورت پیروزی ائتلاف، شاید این شانس وجود داشته باشد که حضور در دولت و درگیرشدن فعالان سیاسی و مدیران در پستهای مختلف اجرایی، مجال نمود یافتن اختلافات را ندهد اما وای به روزهای پس از شکست که افراد، نوک پیکان انتقادات را به سوی یکدیگر میگیرند. دیگر آرمان مشترک نیز رنگ باخته و به شکلی سریع، اجرای ائتلاف از هم گسسته میشوند.
تفاوت و شباهت دو رویداد
تا پیش از انتخابات دوم خرداد 76 که مقاطع ابتدای انقلاب، جنگ و سازندگی را شامل میشود، به سبب شرایط کشور و البته حضور چهرههای کاریزما، محدود بودن تشکلهای سیاسی و عدم شکلگیری طبقه متوسط، رقابتهای سیاسی چندان جدی گرفته نمیشد هر چند دوگانه «چپ و راست» در همان صورت سنتی خود گاهی چنان داغ میشد که بحثهایی را برمیانگیخت. در مقطع رخداد دوم خرداد است که کودکان دهه 60 که از نظر جمعیتی، اکثریت را تشکیل میدهند با نیازهای تازه و البته قرار گرفتن در مسیر تحصیلات آکادمیک، روال گذشته را بر هم میزنند.
باوری شکل میگیرد که فضای سیاسی تا پیش از آن، دچار سردی بوده و این باید از میان برود. جریان چپ که پس از انتخابات مجلس چهارم و رد صلاحیتهای آن مقطع، ترجیح داد به حاشیهنشینی سیاسی بسنده کند، توانست نوعی بازسازی گفتمانی ایجاد کند و با شناخت درستی که تئوریسینهای آن از خواستههای اکثریت جامعه داشتند، حول یک گفتمان واحد تصمیم به بازگشت بگیرند. اینجاست که ائتلاف گروههای هجدهگانه دوم خرداد، اعلام موضع کرده و مردم نیز به ائتلاف دوم خرداد روی خوش نشان دادند.
این ائتلاف پس از آن در انتخابات شوراهای اول، مجلس ششم و ریاستجمهوری هشتم نیز پایدار ماند و همانطور که پیشتر به آن اشاره شد، به دلیل فضای پرتحرک سیاسی آن مقطع، نشانههایی از تداوم را بروز داد. اختلافات نیز بعضا ظهور کرد و البته در دو سال پایانی آن مقطع یعنی سالهای 82 و 83، به اوج خود رسید.
این اختلافات در رقیب راستگرا که عنوان «اصولگرا» را برای خود برگزیده بودند نیز کم نبود. نشانه آن در انتخابات سال 84 دیده شد. در مرحله دوم آن انتخابات اما همه گروههای «نو اصولگرا»، «تحولخواه» و «سنتی» جریان اصولگرا، حول کاندیدای شهردار سابق تهران به «ائتلاف» رسیدند؛ ائتلافی که به باور صاحبنظران، نه «کف» مشخصی داشت و نه «سقف» تعیین شدهای. وضعیت هشت سال اخیر کشور هم نشان میدهد هیچ یک از طرفین دخیل در ماجرای سوم تیر 84 حاضر نیستند بپذیرند که با هم ائتلافی را شکل دادند تا مانع از حضور آیتاللههاشمیرفسنجانی در پاستور شوند.
نامزد پیروز، گفتمان خود را بیارتباط با گفتمان جریان اصولگرا دانسته و این جناح را وامدار خود میداند و در سوی مقابل، تشکیلات این جریان معتقد است اگر حمایت آنها نبود، اساسا دولت فعلی امکان شکلگیری نداشت. این ائتلاف خیلی زود جای خود را به اختلافاتی داد که ترکشهای آن همچنان در حال اصابت به طرفین درگیر در این ماجراست. در عین حال در سوی مقابل نیز ائتلافی نانوشته میان جریانات میانهرو، اصلاحطلبان و حتی تشکلهایی که کاملا «منتقد» شناخته میشدند شکل گرفت که در هشت سال گذشته به اشکال مختلف خود را نشان داده است.
دولت وحدت ملی
گاهی فراتر از ائتلاف میان طیفهای یک جریان سیاسی، برخی به دولتی ائتلافی هم فکر میکنند که معمولا در مدلهای ریاستی، امکان وقوع ندارد چه اینکه جریان برنده انتخابات، دلیلی نمیبیند که آنچه خودشان به دست آوردهاند را با افراد غیرهمفکر خود به اشتراک بگذارد.
البته تا پیش از دوم خرداد به سبب سنتی بودن سیستم انتخابات و حضور چهرههای بعضا فراجناحی در آن، نوعی چندگانگی در دولتها به چشم میخورد. چندگانگی در اولین دولت پس از حذف پست نخستوزیری هم خود را نشان داد اما در دولتهای بعد کمرنگ و کمرنگتر شده هر چند در دولت اصلاحات نیز ردپایی از آن به چشم میخورد. این رویه در دولتهای نهم و دهم، معکوس شد و حتی اصولگرایانی که در احزاب این جریان حاضر بوده و دارای سوابق مدیریتی متعدد بودند نیز به همکاری دعوت نشدند. این روند حتی در مقاطع انتخابات شوراهای سوم، مجلس هشتم و مجلس نهم در همکاری میان طیفهای جریان حاکم، مشهود بود و تنها در انتخابات ریاستجمهوری دهم، شرایط ناگزیر آن، این قاعده را بر هم زد.
در این شرایط بود که چه پیش از انتخابات ریاستجمهوری دهم در سال 88 و چه امروز، برخی درباره دولت وحدت ملی یا امکان ائتلاف میان اصولگرایان با برخی اصلاحطلبان سخن میگویند که به سرعت از سوی چهرههای اهل تعامل این جریانات هم رد شد. علی مطهری به صراحت گفت که ائتلاف با اصلاحطلبان در دستور کار همفکران او قرار ندارد و اصلاحطلبان نیز تمایز گفتمان خود را با اصولگرایان آنچنان گسترده میدانند که سخن گفتن از ائتلاف نیز نزد آنها و هوادارانشان در جامعه قابل پذیرش نیست.
جبههای که در ابتدا ماند
در چهار سال گذشته این سخن بارها شنیده شده که چرا و بر چه مبنایی، ائتلاف سیاسی باید فقط و فقط حول حضور در انتخابات و گرفتن سهمی از قدرت باشد؟ اینکه اگر ضعف کار حزبی و تشکیلاتی در ایران از یک سو و محدودیتهای جریان منتقد اعم از داشتن رسانه و گسترش تشکیلات برای حضور در عرصههای سیاسی از سوی دیگر، چارهای جز همگرایی و استفاده از حداکثر پتانسیل باقی نمیگذارد، بهتر است نیمنگاهی هم به حوزه جامعه مدنی و فعالیت در آن شود که دستاوردهایی نیز به همراه داشته است.
اصلاحطلبان اما مدلی ناموفق نیز دارند. کاندیدای دو حزب محوری این جناح در انتخابات ریاستجمهوری نهم یعنی مصطفی معین وعده داده بود حتی اگر نتواند وارد پاستور شود، جبههای که در حوزههایی نظیر بسط و توسعه مردمسالاری عمل کند تشکیل میدهد. مدتی پس از انتخابات ریاستجمهوری نهم مشخص شد این جبهه امکان تشکیل نیافته و دلیل آن، عدم همگرایی احزاب و افرادی نامیده شد که در روزگار عسرت اصلاحطلبان، انگیزه و شاید امکانی برای موفقیت این ایده نمیدیدند. اما اصلاحطلبان تجربه موفق دیگری دارند. «شورای هماهنگی جبهه اصلاحات» حتی در این چند سال، توانسته در برخی بزنگاهها، اعلام موضع جمعی داشته باشد؛ اتفاقی که در این روزها، باید آن را به فال نیک گرفت.
بیصبرانه منتظرند تا «دود سپید» از دودکش اردوگاه آنها خارج شود؛ نشانهای از رسیدن «اضلاع» یک جریان سیاسی به مفاهمه و «توافق» برای شرکت «همسو» در یک رقابت سیاسی که میتواند محل ظهور متفاوتی داشته باشد. آنها بعد از شنیدن این خبر گویی نیمی از مسیر پیروزی را طی شده میپندارند و با دیدن اولین آثار«دود»، ندای پیروزی سر میدهند. اگرچه میدانند تا انتهای راه، مسیری طولانی باقی است اما همین که با «ائتلاف» جلوی اظهارنظرهای همفکران خود علیه یکدیگر یا ضد کاندیدای آنها گرفته شده، با خیال آسودهتری به مصاف وقایع و شرایط خواهند رفت.
به طور معمول در ایران تاکنون توافقاتی از این دست تنها و تنها برای حضور در آوردگاه انتخابات صورت گرفته و اگر بنا بوده «جبهه»ای پس از انتخابات شکل گیرد که بر اساس آرمانی مشترک باز هم فعال بماند یا ائتلافی که پس از پشت سر گذاردن رقابتها، همچنان دوام و بقا داشته باشد، این خوشبینی به یأس بدل شده است. البته مواردی نادر وجود داشته که «انحلال» ائتلاف به طور رسمی اعلام نشده اما تحرکی نیز از سوی آنها مشاهده نشده تا موسم انتخاباتی دیگر فرا برسد و یخ فعالیت سیاسی آنها آب شود.
در این میان کم نیستند تحلیلگرانی که تحرک سیاسی در مقاطع غیرانتخاباتی در ایران را اساسا جدی نمیگیرند چه اینکه در نبود احزاب توانمند و دارای مرامنامه و برنامه زمانی و در شرایطی که برخی، کار سیاسی به شکل جدی و پرحجم را در همه ایام سال و سالها را به تردید مینگرند، تنها میتوان به ایام «گشایش» چشم دوخت که عمدتا در برهههای خاصی امکان وقوع دارند.
آنها البته استثناهایی را نیز ذکر میکنند. در ایران پس از انقلاب، دو سال اول که حضور صدها گروه، حزب و تشکل سیاسی با گرایشها و باورهای سیاسی و حتی عقیدتی مختلف، فضای متفاوت پس از حاکمیت «بسته» پهلوی را تداعی کرد، یکی از این استثناهاست که البته به دلیل برخی زیادهرویها در نوع فعالیت و حتی در غلتیدن به خشونت از یک سو و برخی خاصنگریهای طرف مقابل، خیلی زودتر از آنچه تصور میشد به محاق رفت. دوران پس از دوم خرداد تا پایان دولت نخست اصلاحات نیز مقطعی دیگر است که نوعی فضای خاص سیاسی در کشور به چشم میخورد که آن هم دوام چندانی نداشت و البته بررسی چرایی آن از حوزه و حوصله این نوشتار خارج است. بقیه هر چه بود، گرم شدن تنور فعالیت سیاسی در ماههای منتهی به انتخابات بود و بس؛ کمتر در انتخابات مجلس و بیشتر در روزهای نزدیک به انتخابات ریاستجمهوری.
در بیانی جزییتر، با پذیرش گزاره فوق و دیدگاه این دست از ناظران حوزه سیاست در ایران، نمیتوان و نباید امید به تداوم فعالیت ائتلافهایی داشت که در همان ابتدای شکلگیری، سقف آمال خود را فتح کرسی بیشتر در پارلمان و شورای شهر یا رساندن چهره منتخب خود به درب پاستور قرار دادهاند و پرنده آمال آنها، فراتر از این پرواز نمیکند. اینچنین است که پس از آن، دلیل و فرصتی برای تداوم ایدهها نمانده است. اگر احزاب شاخصی هم بدنه این «همگرایی» را شکل داده باشند، در خوشبینانهترین حالت به سراغ کارهای معمول حزبی خود میروند. در عین حال موضوعی دیگر نیز در سستی این دست «پیمان»ها بیتاثیر نبوده است.
تعرضاتی که در حین رقابتها میان طرفهای شکلدهنده ائتلاف وجود داشته و به دلیل مصالح یا «رقیب مشترک»، خاک روی آن ریخته شده است.
البته در صورت پیروزی ائتلاف، شاید این شانس وجود داشته باشد که حضور در دولت و درگیرشدن فعالان سیاسی و مدیران در پستهای مختلف اجرایی، مجال نمود یافتن اختلافات را ندهد اما وای به روزهای پس از شکست که افراد، نوک پیکان انتقادات را به سوی یکدیگر میگیرند. دیگر آرمان مشترک نیز رنگ باخته و به شکلی سریع، اجرای ائتلاف از هم گسسته میشوند.
تفاوت و شباهت دو رویداد
تا پیش از انتخابات دوم خرداد 76 که مقاطع ابتدای انقلاب، جنگ و سازندگی را شامل میشود، به سبب شرایط کشور و البته حضور چهرههای کاریزما، محدود بودن تشکلهای سیاسی و عدم شکلگیری طبقه متوسط، رقابتهای سیاسی چندان جدی گرفته نمیشد هر چند دوگانه «چپ و راست» در همان صورت سنتی خود گاهی چنان داغ میشد که بحثهایی را برمیانگیخت. در مقطع رخداد دوم خرداد است که کودکان دهه 60 که از نظر جمعیتی، اکثریت را تشکیل میدهند با نیازهای تازه و البته قرار گرفتن در مسیر تحصیلات آکادمیک، روال گذشته را بر هم میزنند.
باوری شکل میگیرد که فضای سیاسی تا پیش از آن، دچار سردی بوده و این باید از میان برود. جریان چپ که پس از انتخابات مجلس چهارم و رد صلاحیتهای آن مقطع، ترجیح داد به حاشیهنشینی سیاسی بسنده کند، توانست نوعی بازسازی گفتمانی ایجاد کند و با شناخت درستی که تئوریسینهای آن از خواستههای اکثریت جامعه داشتند، حول یک گفتمان واحد تصمیم به بازگشت بگیرند. اینجاست که ائتلاف گروههای هجدهگانه دوم خرداد، اعلام موضع کرده و مردم نیز به ائتلاف دوم خرداد روی خوش نشان دادند.
این ائتلاف پس از آن در انتخابات شوراهای اول، مجلس ششم و ریاستجمهوری هشتم نیز پایدار ماند و همانطور که پیشتر به آن اشاره شد، به دلیل فضای پرتحرک سیاسی آن مقطع، نشانههایی از تداوم را بروز داد. اختلافات نیز بعضا ظهور کرد و البته در دو سال پایانی آن مقطع یعنی سالهای 82 و 83، به اوج خود رسید.
این اختلافات در رقیب راستگرا که عنوان «اصولگرا» را برای خود برگزیده بودند نیز کم نبود. نشانه آن در انتخابات سال 84 دیده شد. در مرحله دوم آن انتخابات اما همه گروههای «نو اصولگرا»، «تحولخواه» و «سنتی» جریان اصولگرا، حول کاندیدای شهردار سابق تهران به «ائتلاف» رسیدند؛ ائتلافی که به باور صاحبنظران، نه «کف» مشخصی داشت و نه «سقف» تعیین شدهای. وضعیت هشت سال اخیر کشور هم نشان میدهد هیچ یک از طرفین دخیل در ماجرای سوم تیر 84 حاضر نیستند بپذیرند که با هم ائتلافی را شکل دادند تا مانع از حضور آیتاللههاشمیرفسنجانی در پاستور شوند.
نامزد پیروز، گفتمان خود را بیارتباط با گفتمان جریان اصولگرا دانسته و این جناح را وامدار خود میداند و در سوی مقابل، تشکیلات این جریان معتقد است اگر حمایت آنها نبود، اساسا دولت فعلی امکان شکلگیری نداشت. این ائتلاف خیلی زود جای خود را به اختلافاتی داد که ترکشهای آن همچنان در حال اصابت به طرفین درگیر در این ماجراست. در عین حال در سوی مقابل نیز ائتلافی نانوشته میان جریانات میانهرو، اصلاحطلبان و حتی تشکلهایی که کاملا «منتقد» شناخته میشدند شکل گرفت که در هشت سال گذشته به اشکال مختلف خود را نشان داده است.
دولت وحدت ملی
گاهی فراتر از ائتلاف میان طیفهای یک جریان سیاسی، برخی به دولتی ائتلافی هم فکر میکنند که معمولا در مدلهای ریاستی، امکان وقوع ندارد چه اینکه جریان برنده انتخابات، دلیلی نمیبیند که آنچه خودشان به دست آوردهاند را با افراد غیرهمفکر خود به اشتراک بگذارد.
البته تا پیش از دوم خرداد به سبب سنتی بودن سیستم انتخابات و حضور چهرههای بعضا فراجناحی در آن، نوعی چندگانگی در دولتها به چشم میخورد. چندگانگی در اولین دولت پس از حذف پست نخستوزیری هم خود را نشان داد اما در دولتهای بعد کمرنگ و کمرنگتر شده هر چند در دولت اصلاحات نیز ردپایی از آن به چشم میخورد. این رویه در دولتهای نهم و دهم، معکوس شد و حتی اصولگرایانی که در احزاب این جریان حاضر بوده و دارای سوابق مدیریتی متعدد بودند نیز به همکاری دعوت نشدند. این روند حتی در مقاطع انتخابات شوراهای سوم، مجلس هشتم و مجلس نهم در همکاری میان طیفهای جریان حاکم، مشهود بود و تنها در انتخابات ریاستجمهوری دهم، شرایط ناگزیر آن، این قاعده را بر هم زد.
در این شرایط بود که چه پیش از انتخابات ریاستجمهوری دهم در سال 88 و چه امروز، برخی درباره دولت وحدت ملی یا امکان ائتلاف میان اصولگرایان با برخی اصلاحطلبان سخن میگویند که به سرعت از سوی چهرههای اهل تعامل این جریانات هم رد شد. علی مطهری به صراحت گفت که ائتلاف با اصلاحطلبان در دستور کار همفکران او قرار ندارد و اصلاحطلبان نیز تمایز گفتمان خود را با اصولگرایان آنچنان گسترده میدانند که سخن گفتن از ائتلاف نیز نزد آنها و هوادارانشان در جامعه قابل پذیرش نیست.
جبههای که در ابتدا ماند
در چهار سال گذشته این سخن بارها شنیده شده که چرا و بر چه مبنایی، ائتلاف سیاسی باید فقط و فقط حول حضور در انتخابات و گرفتن سهمی از قدرت باشد؟ اینکه اگر ضعف کار حزبی و تشکیلاتی در ایران از یک سو و محدودیتهای جریان منتقد اعم از داشتن رسانه و گسترش تشکیلات برای حضور در عرصههای سیاسی از سوی دیگر، چارهای جز همگرایی و استفاده از حداکثر پتانسیل باقی نمیگذارد، بهتر است نیمنگاهی هم به حوزه جامعه مدنی و فعالیت در آن شود که دستاوردهایی نیز به همراه داشته است.
اصلاحطلبان اما مدلی ناموفق نیز دارند. کاندیدای دو حزب محوری این جناح در انتخابات ریاستجمهوری نهم یعنی مصطفی معین وعده داده بود حتی اگر نتواند وارد پاستور شود، جبههای که در حوزههایی نظیر بسط و توسعه مردمسالاری عمل کند تشکیل میدهد. مدتی پس از انتخابات ریاستجمهوری نهم مشخص شد این جبهه امکان تشکیل نیافته و دلیل آن، عدم همگرایی احزاب و افرادی نامیده شد که در روزگار عسرت اصلاحطلبان، انگیزه و شاید امکانی برای موفقیت این ایده نمیدیدند. اما اصلاحطلبان تجربه موفق دیگری دارند. «شورای هماهنگی جبهه اصلاحات» حتی در این چند سال، توانسته در برخی بزنگاهها، اعلام موضع جمعی داشته باشد؛ اتفاقی که در این روزها، باید آن را به فال نیک گرفت.
به طور معمول در ایران تاکنون توافقاتی از این دست تنها و تنها برای حضور در آوردگاه انتخابات صورت گرفته و اگر بنا بوده «جبهه»ای پس از انتخابات شکل گیرد که بر اساس آرمانی مشترک باز هم فعال بماند یا ائتلافی که پس از پشت سر گذاردن رقابتها، همچنان دوام و بقا داشته باشد، این خوشبینی به یأس بدل شده است. البته مواردی نادر وجود داشته که «انحلال» ائتلاف به طور رسمی اعلام نشده اما تحرکی نیز از سوی آنها مشاهده نشده تا موسم انتخاباتی دیگر فرا برسد و یخ فعالیت سیاسی آنها آب شود.
در این میان کم نیستند تحلیلگرانی که تحرک سیاسی در مقاطع غیرانتخاباتی در ایران را اساسا جدی نمیگیرند چه اینکه در نبود احزاب توانمند و دارای مرامنامه و برنامه زمانی و در شرایطی که برخی، کار سیاسی به شکل جدی و پرحجم را در همه ایام سال و سالها را به تردید مینگرند، تنها میتوان به ایام «گشایش» چشم دوخت که عمدتا در برهههای خاصی امکان وقوع دارند.
آنها البته استثناهایی را نیز ذکر میکنند. در ایران پس از انقلاب، دو سال اول که حضور صدها گروه، حزب و تشکل سیاسی با گرایشها و باورهای سیاسی و حتی عقیدتی مختلف، فضای متفاوت پس از حاکمیت «بسته» پهلوی را تداعی کرد، یکی از این استثناهاست که البته به دلیل برخی زیادهرویها در نوع فعالیت و حتی در غلتیدن به خشونت از یک سو و برخی خاصنگریهای طرف مقابل، خیلی زودتر از آنچه تصور میشد به محاق رفت. دوران پس از دوم خرداد تا پایان دولت نخست اصلاحات نیز مقطعی دیگر است که نوعی فضای خاص سیاسی در کشور به چشم میخورد که آن هم دوام چندانی نداشت و البته بررسی چرایی آن از حوزه و حوصله این نوشتار خارج است. بقیه هر چه بود، گرم شدن تنور فعالیت سیاسی در ماههای منتهی به انتخابات بود و بس؛ کمتر در انتخابات مجلس و بیشتر در روزهای نزدیک به انتخابات ریاستجمهوری.
در بیانی جزییتر، با پذیرش گزاره فوق و دیدگاه این دست از ناظران حوزه سیاست در ایران، نمیتوان و نباید امید به تداوم فعالیت ائتلافهایی داشت که در همان ابتدای شکلگیری، سقف آمال خود را فتح کرسی بیشتر در پارلمان و شورای شهر یا رساندن چهره منتخب خود به درب پاستور قرار دادهاند و پرنده آمال آنها، فراتر از این پرواز نمیکند. اینچنین است که پس از آن، دلیل و فرصتی برای تداوم ایدهها نمانده است. اگر احزاب شاخصی هم بدنه این «همگرایی» را شکل داده باشند، در خوشبینانهترین حالت به سراغ کارهای معمول حزبی خود میروند. در عین حال موضوعی دیگر نیز در سستی این دست «پیمان»ها بیتاثیر نبوده است.
تعرضاتی که در حین رقابتها میان طرفهای شکلدهنده ائتلاف وجود داشته و به دلیل مصالح یا «رقیب مشترک»، خاک روی آن ریخته شده است.
البته در صورت پیروزی ائتلاف، شاید این شانس وجود داشته باشد که حضور در دولت و درگیرشدن فعالان سیاسی و مدیران در پستهای مختلف اجرایی، مجال نمود یافتن اختلافات را ندهد اما وای به روزهای پس از شکست که افراد، نوک پیکان انتقادات را به سوی یکدیگر میگیرند. دیگر آرمان مشترک نیز رنگ باخته و به شکلی سریع، اجرای ائتلاف از هم گسسته میشوند.
تفاوت و شباهت دو رویداد
تا پیش از انتخابات دوم خرداد 76 که مقاطع ابتدای انقلاب، جنگ و سازندگی را شامل میشود، به سبب شرایط کشور و البته حضور چهرههای کاریزما، محدود بودن تشکلهای سیاسی و عدم شکلگیری طبقه متوسط، رقابتهای سیاسی چندان جدی گرفته نمیشد هر چند دوگانه «چپ و راست» در همان صورت سنتی خود گاهی چنان داغ میشد که بحثهایی را برمیانگیخت. در مقطع رخداد دوم خرداد است که کودکان دهه 60 که از نظر جمعیتی، اکثریت را تشکیل میدهند با نیازهای تازه و البته قرار گرفتن در مسیر تحصیلات آکادمیک، روال گذشته را بر هم میزنند.
باوری شکل میگیرد که فضای سیاسی تا پیش از آن، دچار سردی بوده و این باید از میان برود. جریان چپ که پس از انتخابات مجلس چهارم و رد صلاحیتهای آن مقطع، ترجیح داد به حاشیهنشینی سیاسی بسنده کند، توانست نوعی بازسازی گفتمانی ایجاد کند و با شناخت درستی که تئوریسینهای آن از خواستههای اکثریت جامعه داشتند، حول یک گفتمان واحد تصمیم به بازگشت بگیرند. اینجاست که ائتلاف گروههای هجدهگانه دوم خرداد، اعلام موضع کرده و مردم نیز به ائتلاف دوم خرداد روی خوش نشان دادند.
این ائتلاف پس از آن در انتخابات شوراهای اول، مجلس ششم و ریاستجمهوری هشتم نیز پایدار ماند و همانطور که پیشتر به آن اشاره شد، به دلیل فضای پرتحرک سیاسی آن مقطع، نشانههایی از تداوم را بروز داد. اختلافات نیز بعضا ظهور کرد و البته در دو سال پایانی آن مقطع یعنی سالهای 82 و 83، به اوج خود رسید.
این اختلافات در رقیب راستگرا که عنوان «اصولگرا» را برای خود برگزیده بودند نیز کم نبود. نشانه آن در انتخابات سال 84 دیده شد. در مرحله دوم آن انتخابات اما همه گروههای «نو اصولگرا»، «تحولخواه» و «سنتی» جریان اصولگرا، حول کاندیدای شهردار سابق تهران به «ائتلاف» رسیدند؛ ائتلافی که به باور صاحبنظران، نه «کف» مشخصی داشت و نه «سقف» تعیین شدهای. وضعیت هشت سال اخیر کشور هم نشان میدهد هیچ یک از طرفین دخیل در ماجرای سوم تیر 84 حاضر نیستند بپذیرند که با هم ائتلافی را شکل دادند تا مانع از حضور آیتاللههاشمیرفسنجانی در پاستور شوند.
نامزد پیروز، گفتمان خود را بیارتباط با گفتمان جریان اصولگرا دانسته و این جناح را وامدار خود میداند و در سوی مقابل، تشکیلات این جریان معتقد است اگر حمایت آنها نبود، اساسا دولت فعلی امکان شکلگیری نداشت. این ائتلاف خیلی زود جای خود را به اختلافاتی داد که ترکشهای آن همچنان در حال اصابت به طرفین درگیر در این ماجراست. در عین حال در سوی مقابل نیز ائتلافی نانوشته میان جریانات میانهرو، اصلاحطلبان و حتی تشکلهایی که کاملا «منتقد» شناخته میشدند شکل گرفت که در هشت سال گذشته به اشکال مختلف خود را نشان داده است.
دولت وحدت ملی
گاهی فراتر از ائتلاف میان طیفهای یک جریان سیاسی، برخی به دولتی ائتلافی هم فکر میکنند که معمولا در مدلهای ریاستی، امکان وقوع ندارد چه اینکه جریان برنده انتخابات، دلیلی نمیبیند که آنچه خودشان به دست آوردهاند را با افراد غیرهمفکر خود به اشتراک بگذارد.
البته تا پیش از دوم خرداد به سبب سنتی بودن سیستم انتخابات و حضور چهرههای بعضا فراجناحی در آن، نوعی چندگانگی در دولتها به چشم میخورد. چندگانگی در اولین دولت پس از حذف پست نخستوزیری هم خود را نشان داد اما در دولتهای بعد کمرنگ و کمرنگتر شده هر چند در دولت اصلاحات نیز ردپایی از آن به چشم میخورد. این رویه در دولتهای نهم و دهم، معکوس شد و حتی اصولگرایانی که در احزاب این جریان حاضر بوده و دارای سوابق مدیریتی متعدد بودند نیز به همکاری دعوت نشدند. این روند حتی در مقاطع انتخابات شوراهای سوم، مجلس هشتم و مجلس نهم در همکاری میان طیفهای جریان حاکم، مشهود بود و تنها در انتخابات ریاستجمهوری دهم، شرایط ناگزیر آن، این قاعده را بر هم زد.
در این شرایط بود که چه پیش از انتخابات ریاستجمهوری دهم در سال 88 و چه امروز، برخی درباره دولت وحدت ملی یا امکان ائتلاف میان اصولگرایان با برخی اصلاحطلبان سخن میگویند که به سرعت از سوی چهرههای اهل تعامل این جریانات هم رد شد. علی مطهری به صراحت گفت که ائتلاف با اصلاحطلبان در دستور کار همفکران او قرار ندارد و اصلاحطلبان نیز تمایز گفتمان خود را با اصولگرایان آنچنان گسترده میدانند که سخن گفتن از ائتلاف نیز نزد آنها و هوادارانشان در جامعه قابل پذیرش نیست.
جبههای که در ابتدا ماند
در چهار سال گذشته این سخن بارها شنیده شده که چرا و بر چه مبنایی، ائتلاف سیاسی باید فقط و فقط حول حضور در انتخابات و گرفتن سهمی از قدرت باشد؟ اینکه اگر ضعف کار حزبی و تشکیلاتی در ایران از یک سو و محدودیتهای جریان منتقد اعم از داشتن رسانه و گسترش تشکیلات برای حضور در عرصههای سیاسی از سوی دیگر، چارهای جز همگرایی و استفاده از حداکثر پتانسیل باقی نمیگذارد، بهتر است نیمنگاهی هم به حوزه جامعه مدنی و فعالیت در آن شود که دستاوردهایی نیز به همراه داشته است.
اصلاحطلبان اما مدلی ناموفق نیز دارند. کاندیدای دو حزب محوری این جناح در انتخابات ریاستجمهوری نهم یعنی مصطفی معین وعده داده بود حتی اگر نتواند وارد پاستور شود، جبههای که در حوزههایی نظیر بسط و توسعه مردمسالاری عمل کند تشکیل میدهد. مدتی پس از انتخابات ریاستجمهوری نهم مشخص شد این جبهه امکان تشکیل نیافته و دلیل آن، عدم همگرایی احزاب و افرادی نامیده شد که در روزگار عسرت اصلاحطلبان، انگیزه و شاید امکانی برای موفقیت این ایده نمیدیدند. اما اصلاحطلبان تجربه موفق دیگری دارند. «شورای هماهنگی جبهه اصلاحات» حتی در این چند سال، توانسته در برخی بزنگاهها، اعلام موضع جمعی داشته باشد؛ اتفاقی که در این روزها، باید آن را به فال نیک گرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.