|

زاویه

در ستایش تضاد

عماد افروغ/ استاد دانشگاه و نماینده سابق مجلس




ائتلاف در نمایی کلی، خصلت جوامع توسعه نیافته است. جامعه سالم در عین حالی که دلمشغول انسجام و وحدت است و هیچ‌گاه سعی نمی‌کند که پیوندهای وحدت‌بخش و قواعد این پیوندها را فراموش کند و نادیده بینگارد، قایل به فرآیند و اصل تفکیک نیز بوده و خواهد بود. تفکیک، فرآیندی اجتناب‌ناپذیر است که در روند سالم یک جامعه باید اتفاق بیفتد و سد و مانعی پیش‌روی آن نباشد مگر آنجا که به آنارشیسم، اختلال و گسست بینجامد. تفکیک امری است که مورد قبول خدای کریم در قرآن است و هم مورد نظر بسیاری از فیلسوفان اسلامی و مورد تاکید عمده جامعه‌شناسان است. به باور نگارنده اگر تفکیک، تفاوت، تغایر و حتی بالاتر از آن نفی و تضاد کنار گذارده شود به این معناست که تغییر، رشد و تکامل نادیده گرفته شده است. ائتلاف، ترجمانی از مخالفت و مقاومت در برابر این فرآیند طبیعی به شمار می‌رود. در عرف سیاسی، ما به هر حال از توسعه سیاسی یاد می‌کنیم. مهم‌ترین مولفه توسعه سیاسی، تحقق فرآیند تفکیک در جامعه است. یعنی گروه‌های مختلف با مرزبندی‌های مختلف در عین انجام فعالیت سیاسی خود، توجه به مرزها و قواعد مشترک را نیز فراموش نمی‌کنند. به بیان دیگر، مشخص‌شدن تکلیف خودمان با انسجام و تفکیک، امری ضروری است. از لابه‌لای این سطور، می‌خواهم به این نکته برسم که تفکیک منهای انسجام و انسجام منهای تفکیک، به نتیجه نخواهد رسید. ایرانی بودن، مسلمان بودن، دغدغه‌ها، مصالح و منافع ملی مشترک و قانون اساسی به عنوان انسجام بخش دیدگاه‌های مختلف، حاکی از آن است که می‌توان ضمن داشتن این پیوندها و ملات‌های مشترک، تفاوت‌ها را نیز حفظ کرد و این لازمه حیات اجتماعی است. در واقع اگر کسی این تضادها را نبیند، یعنی از نفاق طرفداری کرده است. در کتاب «اخلاق و سیاست» نکته زیبایی از خواجه‌نصیر‌الدین‌طوسی نقل کرده‌ام با این مضمون که تفاوت‌ها در ظاهر امر هم باید نمود داشته باشد و اگر نداشته باشد جای خود را به نفاق می‌دهد و اختلافات به سطوح زیرین رفته و تبدیل به دشمنی و دوییت می‌شود. پس بگذاریم اختلاف‌ها رو بیاید، خود را نشان دهد، عیان شود تا منشأ رشد و تکامل شود و از تظاهر و نفاق و دو رویی و امثال ذالک جلوگیری شود. در عبارتی از حضرت امیر داریم که «کثره الوفاق نفاق» یعنی کثرت بیش از اندازه، بوی نفاق می‌دهد. ائتلاف ترجمانی از کثرت وفاق است و خصلت جوامع رشد و توسعه یافته در فرآیند طبیعی خود نیست. اما برخی اوقات فضا به سمت و سویی می‌رود که ائتلاف امری ضروری جلوه می‌کند اما به نظر من تا جایی که امکان‌پذیر است نباید در مناسبات سیاسی منتج به قدرت دولتی و سمت رسمی مخصوصا قدرت اجرایی، به سمت ائتلاف رفت چون واقعا اول ماجرا خواهد بود. گویی ما تجربه و تاریخ نداریم و از مشروطه به این سو، تجربه متراکم برای ما وجود نداشته است. پس فلسفه وجودی حزب چیست؟ کسانی که هم هدف و هم‌مسلک هستند دور هم جمع می‌شوند و رقابت و مبارزه درونی خواهند داشت تا بدانیم با چه کسی طرف هستیم و تکلیف خودمان را بدانیم. اگر این نباشد هر روز گروه‌هایی ظهور می‌کنند که موضع ثابتی ندارند. روزی طرفدار اقتصاد آزاد می‌شوند، بعد اقتصاد با برنامه یا اقتصاد کنترل شده. نگاهی به تاریخ و جناح‌بندی‌های خودمان این را به روشنی نشان می‌دهد. اما ائتلاف در مواقع ضروری در سطوح پایین‌تر بین عقلا و نخبگان امری با اهمیت است.
اینکه بعضا دیده شده ما در شرایطی هستیم که مرزهای مشترک ما توسط یک گروه زیر سوال برده شده است و گروهی حاکم شده که هیچ گروه غیر از خود را به رسمیت نمی‌شناسد و عوامل پیوند‌دهنده و ملی و جمعی را به هیچ انگاشته است. در اینجا ضرورت دارد که نخبگان به ائتلاف بیندیشند. حتی اگر مواقع حساسی نباشد همیشه نیاز به گفت‌وگو وجود دارد. اینکه این فرهنگ به چه اسبابی نیاز دارد، بحث جداگانه‌ای است که در مجال‌های بعدی به آن می‌پردازیم.



ائتلاف در نمایی کلی، خصلت جوامع توسعه نیافته است. جامعه سالم در عین حالی که دلمشغول انسجام و وحدت است و هیچ‌گاه سعی نمی‌کند که پیوندهای وحدت‌بخش و قواعد این پیوندها را فراموش کند و نادیده بینگارد، قایل به فرآیند و اصل تفکیک نیز بوده و خواهد بود. تفکیک، فرآیندی اجتناب‌ناپذیر است که در روند سالم یک جامعه باید اتفاق بیفتد و سد و مانعی پیش‌روی آن نباشد مگر آنجا که به آنارشیسم، اختلال و گسست بینجامد. تفکیک امری است که مورد قبول خدای کریم در قرآن است و هم مورد نظر بسیاری از فیلسوفان اسلامی و مورد تاکید عمده جامعه‌شناسان است. به باور نگارنده اگر تفکیک، تفاوت، تغایر و حتی بالاتر از آن نفی و تضاد کنار گذارده شود به این معناست که تغییر، رشد و تکامل نادیده گرفته شده است. ائتلاف، ترجمانی از مخالفت و مقاومت در برابر این فرآیند طبیعی به شمار می‌رود. در عرف سیاسی، ما به هر حال از توسعه سیاسی یاد می‌کنیم. مهم‌ترین مولفه توسعه سیاسی، تحقق فرآیند تفکیک در جامعه است. یعنی گروه‌های مختلف با مرزبندی‌های مختلف در عین انجام فعالیت سیاسی خود، توجه به مرزها و قواعد مشترک را نیز فراموش نمی‌کنند. به بیان دیگر، مشخص‌شدن تکلیف خودمان با انسجام و تفکیک، امری ضروری است. از لابه‌لای این سطور، می‌خواهم به این نکته برسم که تفکیک منهای انسجام و انسجام منهای تفکیک، به نتیجه نخواهد رسید. ایرانی بودن، مسلمان بودن، دغدغه‌ها، مصالح و منافع ملی مشترک و قانون اساسی به عنوان انسجام بخش دیدگاه‌های مختلف، حاکی از آن است که می‌توان ضمن داشتن این پیوندها و ملات‌های مشترک، تفاوت‌ها را نیز حفظ کرد و این لازمه حیات اجتماعی است. در واقع اگر کسی این تضادها را نبیند، یعنی از نفاق طرفداری کرده است. در کتاب «اخلاق و سیاست» نکته زیبایی از خواجه‌نصیر‌الدین‌طوسی نقل کرده‌ام با این مضمون که تفاوت‌ها در ظاهر امر هم باید نمود داشته باشد و اگر نداشته باشد جای خود را به نفاق می‌دهد و اختلافات به سطوح زیرین رفته و تبدیل به دشمنی و دوییت می‌شود. پس بگذاریم اختلاف‌ها رو بیاید، خود را نشان دهد، عیان شود تا منشأ رشد و تکامل شود و از تظاهر و نفاق و دو رویی و امثال ذالک جلوگیری شود. در عبارتی از حضرت امیر داریم که «کثره الوفاق نفاق» یعنی کثرت بیش از اندازه، بوی نفاق می‌دهد. ائتلاف ترجمانی از کثرت وفاق است و خصلت جوامع رشد و توسعه یافته در فرآیند طبیعی خود نیست. اما برخی اوقات فضا به سمت و سویی می‌رود که ائتلاف امری ضروری جلوه می‌کند اما به نظر من تا جایی که امکان‌پذیر است نباید در مناسبات سیاسی منتج به قدرت دولتی و سمت رسمی مخصوصا قدرت اجرایی، به سمت ائتلاف رفت چون واقعا اول ماجرا خواهد بود. گویی ما تجربه و تاریخ نداریم و از مشروطه به این سو، تجربه متراکم برای ما وجود نداشته است. پس فلسفه وجودی حزب چیست؟ کسانی که هم هدف و هم‌مسلک هستند دور هم جمع می‌شوند و رقابت و مبارزه درونی خواهند داشت تا بدانیم با چه کسی طرف هستیم و تکلیف خودمان را بدانیم. اگر این نباشد هر روز گروه‌هایی ظهور می‌کنند که موضع ثابتی ندارند. روزی طرفدار اقتصاد آزاد می‌شوند، بعد اقتصاد با برنامه یا اقتصاد کنترل شده. نگاهی به تاریخ و جناح‌بندی‌های خودمان این را به روشنی نشان می‌دهد. اما ائتلاف در مواقع ضروری در سطوح پایین‌تر بین عقلا و نخبگان امری با اهمیت است.
اینکه بعضا دیده شده ما در شرایطی هستیم که مرزهای مشترک ما توسط یک گروه زیر سوال برده شده است و گروهی حاکم شده که هیچ گروه غیر از خود را به رسمیت نمی‌شناسد و عوامل پیوند‌دهنده و ملی و جمعی را به هیچ انگاشته است. در اینجا ضرورت دارد که نخبگان به ائتلاف بیندیشند. حتی اگر مواقع حساسی نباشد همیشه نیاز به گفت‌وگو وجود دارد. اینکه این فرهنگ به چه اسبابی نیاز دارد، بحث جداگانه‌ای است که در مجال‌های بعدی به آن می‌پردازیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.