|

بررسي نقاط ضعف و قدرت ائتلاف‌هاي احزاب در گفت‌وگو با حمید‌رضا جلایی‌پور

ساختار نظام ریاستی یا پارلمانی، در دوام ائتلاف موثر است

سولماز ایکدر <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class="__cf_email__" data-cfemail="afdcc0c3c2ced5cac6c4cbcaddefc8c2cec6c381ccc0c2">[email&#160;protected]</a> /عكس: آيدين رهبر، شرق

ساختار نظام ریاستی یا پارلمانی، در دوام ائتلاف موثر است

ناکارامدی احزاب و فضای خاص سیاسی باعث شده، عمده تحرک احزاب سیاسی به مقطع انتخابات محدود شود اما احزاب سیاسی در ایران کمتر می‌توانند یا می‌خواهند که مستقلا در انتخابات شرکت کنند و برای کسب رای و اداره جامعه برنامه ارایه دهند. راهکاری که به‌خصوص در این چند‌سال اخیر از سوی احزاب برای جبران این ضعف انتخاب شده است، در یک کلمه خلاصه می‌شود «ائتلاف». اگر روزنامه‌ها را ورق بزنید عنوان ائتلاف‌های گروه‌ها و احزاب مختلف مقابل چشمانتان رژه ‌خواهد رفت. احزاب که نه بهتر است بگویم تشکل‌ها و جمعیت‌ها. اگر تا چندسال پیش شاهد اعلام حضور احزاب خلق الساعه در مقطع انتخابات بودیم، امروز با ائتلاف تشکل‌ها و جمعیت‌ها مواجه هستیم. برای بررسی علت این ائتلاف‌ها و کارایی ائتلافات در حوزه توسعه سیاسی با دکترحمیدرضا جلایی‌پور استاد دانشگاه گفت‌وگوی زیر را انجام داده‌ایم.

‌در کشور‌های گوناگون شاهد ائتلاف احزاب‌سیاسی برای رسیدن به قدرت هستيم. برخی معتقدند ائتلاف احزاب تنها در کشور‌هایی که در دوران‌گذار به دموکراسی به سر می‌برند رخ نمی‌دهند که بتوان نیاز به ائتلاف احزاب را به ناکارامدی آنها مربوط كرد. احزاب در پاسخ به کدام نیاز‌ها دست به ائتلاف می‌زنند؟
وجود احزاب و مشارکت آنها در اداره سیاسی کشور از اولین نماد‌های حاکمیت دموکراسی در یک کشور است. در شرایط ایده‌آل احزاب کارامد و قدرتمند باید صریح عنوان کنند بر سر چه موضوعی و تا کجا با یکدیگر ائتلاف کرده‌اند؟ هر چند که در اکثر کشور‌های دنیا ائتلاف بین احزاب بسته به ساختار سیاسی آن کشور بعد یا قبل از انتخابات رخ می‌دهد اما در اکثر ائتلافات سیاسی در کشور‌هایی که دموکراسی در آنها دوران تثبیت را می‌گذراند، هدف و پیمان و میزان ائتلاف مشخص است و هواداران احزابی که با یکدیگر ائتلاف کرده‌اند دقیقا از مفاد ائتلاف آگاه می‌شوند. از سوی دیگر زمان پایان ائتلاف نیز باید مشخص باشد. اگر در ابتدا صریحا عنوان شود ائتلاف به منظور دستیابی به کدام هدف صورت می‌گیرد، برای افکار عمومی روشن می‌شود که حداقل تا دستیابی به آن هدف ائتلاف برای اعضای آن محترم است. در غیر این صورت با در نظر گرفتن غیرپاسخگو بودن احزاب و شخصیت‌های سیاسی در کشور‌هایی که دوران‌گذار به دموکراسی را سپری می‌کنند، ممکن است هر اتفاقی، اعم از یک دلخوری ساده ائتلاف مهم و شاید تاثیر‌گذار بین چند حزب سیاسی را با شکست مواجه کند. تفاوت بین ائتلاف‌ها از میزان حاکمیت دموکراسی در یک نظام سیاسی آغاز می‌شود. اینکه آیا در جامعه مقدمات مردمسالاری وجود دارد یا تمهیدات لازم برای حاکمیت دموکراسی در کشور صورت گرفته است؟ در هر جامعه‌ای اول باید تمهیدات لازم برای حاکمیت دموکراسی صورت بگیرد، پس از آن وارد دوران‌گذار به دموکراسی می‌شویم و درنهایت به مرحله تثبیت دموکراسی می‌رسیم. در هریک از این سه دوره، مردمسالاری با مشکلات خاص خودش مواجه است. در جامعه ما مشکلات‌گذار به دموکراسی احساس می‌شود. کشور ما هنوز از مرحله تمهیدات دموکراسی عبور نکرده و می‌خواهد وارد دوران‌گذار به دموکراسی شود. بخشی از مشکلاتی که امروز با آن دست به گریبان هستیم به همین موضوع برمی‌گردد. بخش از نیروهای سیاسی جامعه ما آنچنان به قواعد دموکراسی پایبند نیستند، تحزب را باور ندارند. در این شرایط است که برخی از جریان‌ها یا شبهه احزاب در راه تلاش برای مشارکت برای اداره جامعه، دست به ائتلاف‌هایی مبهم و بعضا بی‌سرانجام می‌زنند.
کشور‌های غربی که در دوران تثبیت دموکراسی به سر می‌برند هم با بحران‌های خاصی مواجهند و تئوری‌های جدیدی برای حل این مشکلات ارایه داده‌اند. در گذشته کشورهای اروپایی با مشکلاتی مانند کرختی نسبت به دموکراسی مواجه بودند. در برخی کشور‌های اروپایی در دهه گذشته مشارکت سیاسی مردم کمتر از 20درصد بود. البته این مشکل به مرور رفع شد و می‌بینیم که اخیرا در برخی از انتخابات در کشور‌های اروپایی افزون بر 80درصد مردم مشارکت می‌کنند. ائتلاف بین احزاب اروپایی به منظور ثبات و قدرت بیشتر شکل می‌گیرد.
‌آیا احزاب سیاسی ایران وزن کافی برای شرکت مستقل در فعالیت‌های مدنظر خود یا مثلا انتخابات را ندارند که معمولا دست به ائتلاف می‌زنند؟
مشکل احزاب ایران بسیار ریشه‌دار‌تر از آن است که تنها به مقطع انتخابات بپردازیم. مشکل احزاب ما در این است که روند شکل‌گیری احزاب در ایران روندی اشتباه و ناقص بوده است. تقریبا در هیچ‌کدام از مقاطع تاریخی ایران را نمی‌توان یافت که در آن از«حزب» و«احزاب» دفاع شود. از احزاب ناکارامد دوران صدر مشروطه که بگذریم، نه در دوران پهلوی از احزاب حمایت می‌شد و نه پس از پیروزی انقلاب سال 57 با وجود قوانینی كه در زمینه حمایت از حقوق احزاب وجود داشت، در عمل دولت‌ها به احزاب روی‌ خوش نشان ندادند. به نوعی گویی احزاب نامحرمان صحنه‌سیاست هستند. البته مدل «ریش‌سفیدی» هم در بی‌اعتمادی به احزاب نقش دارد. جایی که بیشتر از قانون، چانه‌زنی و مصلحت‌اندیشی و ریش‌سفیدی حاکم باشد، شخصیت‌های سیاسی بیشتر از احزاب سیاسی که به طبع پایبندی بیشتری به قانون دارند، می‌توانند به ایفای نقش به پردازند.
در ایران دیگر اسباب مدرنیته مانند مدرسه، دانشگاه، بیمارستان، رادیو و تلویزیون سال‌هاست که تاسیس شده‌اند اما هنوز در مقابل قدرت‌گرفتن احزاب، مقاومت‌هایی وجود دارد. این پروسه ناتمام مدرنیته در کشور را نشان می‌دهد. ایران در حال سپری کردن دوران‌گذار از سنت به مدرنیته است. برخی از ارکان سنتی اداره کشور در مقابل مقوله مدرنی مانند«تحزب» از خود مقاومت نشان می‌دهند. ما به‌ازای بیرونی این مقاومت را می‌توان در مسوولانی دید که به‌عنوان افتخار از غیرحزبی بودن یا عدم وابستگی‌شان به احزاب سخن می‌گویند. گروه‌هایی از مردم هم تحت‌تاثیر القائات رسمی یا غیررسمی، احزاب یا اشخاص وابسته به احزاب را قابل‌اطمینان نمی‌دانند و نسبت به آنان از خود اقبالی نشان نمی‌دهند.
با فرض ناتمام بودن روند شکل‌گیری احزاب و این واقعیت که احزاب ایرانی جایگاه حقیقی خود را ندارند، طبیعی است که انتظار داشته باشیم در مقاطع حساس برای احزاب مانند زمان انتخابات چاره‌ای جز ائتلاف و برای تجمیع بضاعت‌های اندکشان نداشته باشند.
‌از احزابی که تنها در دوران انتخابات فعال می‌شوند یا در دوران انتخابات ساخته می‌شوند و چاره‌ای جز ائتلاف برای جلب اقبال عمومی ندارند که بگذریم، حتی احزاب با سابقه‌تر مانند حزب موتلفه اسلامی که جزو معدود تشکل‌های ایرانی هست که به تعریف تئوریک حزب نزدیک است، هم در مقاطعی نیازمند ائتلاف با دیگر احزاب شده است.
این دست ائتلاف‌ها به نگاه كلي به مقوله انتخابات بر می‌گردد. همان‌طور که گفتم ما در دوران‌گذار و تمرین دموکراسی به سر می‌بریم. در ایران انتخابات بیش از آنکه برای انتقال دموکراتیک قدرت یا سنجشی از افکار عمومی نسبت به رویکرد جریان‌های مختلف برای اداره کشور باشد، به عنوان امری برای تقویت نظام تلقی می‌شود. در ایران انتخابات تنها به منظور ارزیابی مدیران کلان کشور و جابه‌جایی آنها برگزار نمی‌شود. حداقل برای بخشی از مديريت جامعه انتخابات مفهوم رفراندم برای سنجش اقبال عمومي از کل نظام است. با توجه به این موضوع طبیعی ست که فرآیند انتخابات به نوعی طی شود که حداکثر آرا جذب شود. برای مشارکت حداکثری مردم، احزاب نه چندان کارامد ناچار از ائتلاف هستند تا ضریب نفوذشان در بین مردم را افزایش بدهند.
البته این واقعیت را نمی‌توان نادیده گرفت که در ایران، این جریان‌های فکری و جبهه‌ها، گرایش‌ها و تشکل‌های سیاسی هستند که جای احزاب را گرفته‌اند. در جریان انتخابات هم همین جریان‌ها و جبهه‌ها هستند که به یکدیگر نزدیک یا از یکدیگر دور می‌شوند. البته برای بحث دقیق‌تر باید به هر مقطع انتخاباتی جداگانه پرداخت.
‌به ارزیابی ائتلاف احزاب در مقاطع انتخاباتی خواهیم پرداخت، اما پیش از آن می‌خواهم در مورد یکی از معدود موارد ائتلاف غیرانتخاباتی احزاب در ایران بیشتر بدانم. تنها مورد ائتلاف غیرانتخاباتی احزاب ایرانی به ائتلاف جبهه ملی دوم پس از کودتای 28مرداد بازمی‌گردد. ائتلافی که مشخصا به منظور مبارزه با دولت کودتا تشکیل شده بود. پس از آن تاریخ به‌نظر می‌رسد که دیگر احزاب برای اداره جامعه یا حداقل هواداران‌شان برنامه‌ای ندارند و تنها به دنبال کسب پیروزی در انتخابات هستند. تمام پویايي احزاب ایرانی محدود می‌شود به دوران تبلیغات انتخاباتی و از پایان شمارش آرا دوباره در رکود فرو می‌روند.
بله جبهه ملی دوم، رهبرانش و زمانی که در آن تشکیل شد، یکی از موارد استثنا تاریخ سیاسی دولت هستند. شما در مورد نقش احزاب در کشوری سوال می‌پرسید که حتی کانال‌های رسمی اداره آن، غیرحزبی بودن و عدم‌وابستگی به تشکل‌های رسمی را افتخار می‌دانند. تاکنون چند‌بار از مسوولان ارشد دولت شنیده‌اید که در سخنرانی‌های رسمی با افتخار خود را غیرحزبی معرفی کنند؟ حتی برخی از شخصیت‌های شاخص عرصه سیاست در ایران که حزب‌هایی تشکیل دادند، خود از عضویت در آن احزاب سر باز زدند. مانند حزب كارگزاران سازندگی که منسوب به آقای هاشمی‌رفسنجانی است ولی شخص وی در آن عضویت ندارد.
در ایران احزاب به هر دلیلی که جای بحث آن، اینجا نیست تنها در صورت پیروزی در انتخابات است که می‌توانند در اداره کشور سهیم باشند. از همین رو است که احزاب بیش از هر کار دیگری به دنبال جذب رای مردم هستند به همین دلیل است که می‌بینید در مقطع انتخابات فعال‌تر عمل می‌کنند. از آنجایی که کمتر نهاد نظارتی برای رصد عملکرد احزاب وجود دارد، مردم کمتر موفق به ارزیابی درست از نحوه اجرای وعده‌های انتخاباتی افراد، احزاب و تشکل‌ها می‌شوند. در طولانی‌مدت، این امر روی روند تحزب در ایران تاثیر نامطلوبی گذاشته است. احزاب برای کسب قدرت با یکدیگر رقابت می‌کنند ولی از آنجایی که پس از به‌دست آوردن قدرت دیگر نیازی به پاسخگویی به افکار عمومی احساس نمی‌کنند، فعالیت حزبی را تا مقطع انتخابات بعدی مسکوت می‌گذارند. این موضوع در مورد احزاب ریشه‌دار یا چند‌ساله صادق است. بگذریم از احزابی که ناگهانی و بدون هیچ سابقه روشن کار سیاسی در مقطع یک انتخابات تشکیل می‌شوند و به علت همان اقبال مردم از شخصیت‌های خاکستری، ناشناخته یا غیرحزبی رای می‌آورند و تقریبا بلا‌فاصله پس از پیروزی در انتخابات دیگر نامی از حزب یا تشکل‌شان برده نمی‌شود.
در انتخابات شورای دوم گروهی به نام «آبادگران» با چهره‌هایی بعضا کاملا ناشناخته آمدند و موفق هم شدند اما پس از پیروزی در انتخابات دیگر یادی از«آبادگران» نشد. باور آن طیف این بود که پس از پیروزی در انتخابات دیگر نیاز به تشکل نیست چه برسد به حزب. اين گروه پس از پیروزی جامعه هدفش را توده‌های بی‌شکل ملت مي‌دانستند، نه تنها بخشی خاص از ملت که از منظر نظری با آن خاستگاه مشترک داشته باشد.
یکی از مشکلات بزرگ مردم ایران، توده‌ای بودن آنان است. به‌جای اینکه طی سال‌های گذشته بر متشکل‌شدن مردم اصرار شود، همچنان از حالت توده‌ای بودن آنان استقبال شده است. توده مردم نمی‌توانند خواست یا هدف مشخصی را دنبال کنند. معمولا زود به هیجان می‌آیند و زود فراموش می‌کنند. به همین علت است که شخصیت‌های سیاسی ترجیح می‌دهند به جای تشکیل و تقویت احزاب و نمایندگی‌کردن بخشی از مردم به عنوان جامعه هدف، خود را نماینده کل مردم بنامند.
‌علاوه بر دلایلی که شما برای ائتلاف احزاب در ایران مطرح کردید، این گمانه مطرح است که احزاب ایرانی تنها برای کسب آرای مردم نیست که ائتلاف می‌کنند، احزاب به منظور جلوگیری از موفقیت رقیب است که دست به ائتلاف می‌زنند. این ائتلاف‌ها چقدر می‌توانند موفق عمل كنند؟
احزاب در شرایط آرمانی و در یک فرآیند کاملا دموکراتیک است که برای موفقیت ائتلاف می‌کنند. این را فراموش نکنید که عرصه سیاست، عرصه تلاش برای کسب قدرت است. زمانی که یک خط فکری از ضریب نفوذ کافی برای جلب آرای عمومی برخوردار نباشد، ناچار دست به تلاش برای عدم موفقیت رقیب می‌زند. این امر به خودی خود مذموم نیست اما در شرایطی که امکان رقابت برابر بین احزاب و گروه‌های مختلف نباشد و ائتلاف‌های درون جناحی تنها و تنها به قصد جلوگیری از موفقیت رقیب رخ بدهند، با عدم موفقیت روبه‌رو خواهند شد. از سوی دیگر برخی از این ائتلافات انتخاباتی در ایران برای رای نیاوردن رقیب از جناح مخالف نیست. می‌بینیم بعضی از ائتلاف‌ها برای کاندیدا نشدن یا رای نیاوردن رقیب از جناح خودی است.
‌ائتلاف احزاب در ایران چقدر موفق و چقدر حقیقی بوده‌اند؟
نمی‌شود در این‌باره به صورت کلی قضاوت کرد. در ابتدا باید مشخص شود ائتلاف در چه سطحی صورت می‌گیرد؟ در سطح احزاب؟ اشخاص؟ بدنه احزاب؟ برای مثال در انتخابات ریاست‌جمهوری سال 76، پیروزی اصلاح‌طلبان تنها به دلیل ائتلاف جریان‌های موسوم به خط امام نبود. نخبگان و مردم عادی در واکنش به دوران سازندگی و تاکید دولت سازندگی بر توسعه اقتصادی، به شعار توسعه سیاسی رای دادند. نمی‌خواهم نقش ائتلاف نیروهای خط امام را پیروزی اصلاح‌طلبان در انتخابات آن سال کمرنگ کنم اما نارضایتی انباشته در جامعه نسبت به سیاست دوران سازندگی را هم باید در‌نظر داشت.
‌آیا درست است که ائتلاف نیروهای موسوم به خط امام برای انتخابات سال 76 بیشتر از آنکه ائتلاف احزاب باشد، ائتلاف اشخاص بود؟
حتی در کشوری مانند ایران که دیوارهای مرئی و نامرئی سر راه احزاب قرار دارد هم سیاست تعطیل نمی‌شود اما این اشخاص هستند که جای احزاب را می‌گیرند. در ایران سیاست بیشتر از آنکه توسط احزاب شکل بگیرد، حول افراد شکل می‌گیرد. همان‌طور که می‌دانید برخی اشخاص هستند که دیگر تنها شخص نیستند و تبدیل به یک جریان شده‌اند. مانند آقای احمدی‌نژاد، آقای خاتمی، آقای هاشمی که هر کدام به یک‌ترم سیاسی تبدیل شده‌اند. اگر روند سیاسی‌سازی در کشور ما به صورت طبیعی طی می‌شد، دیگر اشخاص نمی‌توانستند جای احزاب را به خود اختصاص بدهند. البته در دوران اصلاحات حمایت‌های قابل‌توجهی نسبت به تحزب صورت گرفت. نتیجه آن را هم می‌توان در انتخابات مجلس ششم دانست. در آن انتخابات به‌رغم وجود چندین فهرست انتخاباتی، می‌توان گفت که اصلاح‌طلبان در یک ائتلاف موفق با فهرست‌هایی که در آن تعداد کاندیداهای مشترک زیاد بودند در انتخابات پیروز شدند. در دوره هشتم انتخابات ریاست‌جمهوری هم ائتلاف اصلاح‌طلبان موفق بود. اکثر احزاب و چهره‌های شاخص اصلاح‌طلبی روی آقای خاتمی ائتلاف کردند.
‌چرا احزاب اصولگرا، برخلاف احزاب اصلاح‌طلب نمی‌توانند ائتلاف موفقی داشته باشند در حالی‌که مدل‌های سنتی موسوم به شیخوخیت در آنها حاکم است؟
آنها کار حزبی را به معنی واقعی آن قبول ندارند. هر گروه سیاسی موظف از تعیین پایگاه اجتماعی و مشخص‌کردن جامعه هدف است. اصولگرایان هرگز راضی نشدند که پایگاه اجتماعی‌شان را تعریف کنند. اکثر چهره‌های شاخص اصولگرایی مدعی آن هستند که کل ایران، پایگاه اجتماعی اصولگرایی است. اصولگرایی در ایران هیچ‌وقت مشخص نكرده است که می‌خواهد نماینده کدام گروه از جامعه باشد و سعی تام و تمامی برای توده‌ای نگه‌داشتن شهروندان داشته است. اصولگرایان یا محافظه‌کاران ایرانی هرگز برنامه مشخصی برای اداره جامعه یا حتی برآورده‌کردن نیاز‌های پایگاه اجتماعی‌شان ارایه ندادند. آنها باید نسبت‌شان را با دیگران مشخص کنند اما تاکنون هیچ‌کدام از اینها را انجام ندادند. اصولگراها بیشتر به دنبال نفی رقیب هستند تا اثبات خود. به همین دلیل است که ائتلافاتشان بیشتر از آنکه به منظور کسب رای باشد، با هدف جلوگیری از پیروزی رقیب شکل می‌گیرد. به همین دلیل است که می‌بینید در هر انتخاباتی اعم از ریاست‌جمهوری، مجلس یا شورا چهره‌های نوظهور معرفی می‌کنند یا به اصرار می‌خواهند با چهره‌های نوظهور ائتلاف کنند. یکی از بهترین مثال‌ها برای روشن‌تر شدن این تمایل احزاب اصولگرا، تلاش آنها برای جذب آقای احمدی‌نژاد به ائتلافاتشان است. حتی احزابی مانند موتلفه می‌خواهند با احمدی‌نژاد به ائتلاف برسند، هرچند که او تمایلی به این امر ندارد. هرکدام این افراد یا احزاب وابسته به جریان اصولگرایی خودش را نماینده تمام کشور می‌داند.
‌با یک مقایسه ساده بین ایران و به‌خصوص کشور‌های‌غربی متوجه می‌شویم که در ایران، احزاب پیش از موعد انتخابات با یکدیگر ائتلاف می‌کنند ولی در کشور‌های غربی پس از پایان انتخابات و برای تشکیل دولت است که احزاب با یکدیگر ائتلاف می‌کنند. چرا کارکرد ائتلاف در ایران و دیگر کشور‌های دنیا متفاوت است؟
این تفاوت در ساختار کشور ما و اکثر کشورهای اروپایی است. کشور ما ساختار ریاستی دارد در حالی که اکثر کشورهای اروپایی ساختار پارلمانی دارند. با فرض بر اینکه در یک جامعه حاکمیت قانون به رسمیت شناخته شود و اصول برابری و آزادی محترم شمرده شود، می‌توان در مورد تفاوت انتخابات در نظام‌های پارلمانی و ریاستی بحث کرد. در نظام ریاستی انتخابات به منظور جذب آرای مردم برگزار می‌شود و دوران انتخابات نقش تعیین‌کننده‌ای در طرح مناسبات سیاسی کشور دارد. در کشور‌هایی که با نظام پارلمانی اداره می‌شوند، ائتلاف پس از پایان انتخابات به منظور تشکیل دولت صورت می‌گیرد. برخی معتقدند که ائتلاف‌های پارلمانی به کارایی دولت و ثبات بیشتر کشور کمک می‌کند، برخی دیگر در دفاع از سیستم‌های ریاستی می‌گویند که ائتلاف در این سیستم‌ها به مشارکت حداکثری مردم می‌انجامد. در کشور‌هایی که سیستم سیاسی پارلمانی وجود دارد پارلمان یا دولت ائتلافی تشکیل می‌شود، در کشور‌های ریاستی انتخابات ائتلافی برگزار می‌شود.
‌در پایان آيا می‌شود گفت تنها دولت ائتلافی در ایران دولت اول سازندگی بود؟
دولت اول آقای هاشمی از ائتلاف بین جریان‌های سیاسی مختلف اعم از محافظه‌کار و خط امام تشکیل شده بود اما دولت آقای خاتمی از ائتلاف بین 18 حزب اصلاح‌طلب تشکیل شده بود. هرکدام از اینها را باید جداگانه بررسی کرد. دولت ائتلاف آقای هاشمی در شرایط که بالانس نیرو‌ها در کشور تقریبا برابر بود، تشکیل شد و دولت موفقی هم بود اما دولت آقای خاتمی در زمانی تشکیل شد که مردم با حمایت از او نشان داده بودند بیش از هر حوزه دیگری به دنبال توسعه سیاسی در کشور هستند. طبیعی بود که در آن مقطع اکثر افراد کابینه را افرادی تشکیل بدهند که به توسعه سیاسی پایبند باشند.

ناکارامدی احزاب و فضای خاص سیاسی باعث شده، عمده تحرک احزاب سیاسی به مقطع انتخابات محدود شود اما احزاب سیاسی در ایران کمتر می‌توانند یا می‌خواهند که مستقلا در انتخابات شرکت کنند و برای کسب رای و اداره جامعه برنامه ارایه دهند. راهکاری که به‌خصوص در این چند‌سال اخیر از سوی احزاب برای جبران این ضعف انتخاب شده است، در یک کلمه خلاصه می‌شود «ائتلاف». اگر روزنامه‌ها را ورق بزنید عنوان ائتلاف‌های گروه‌ها و احزاب مختلف مقابل چشمانتان رژه ‌خواهد رفت. احزاب که نه بهتر است بگویم تشکل‌ها و جمعیت‌ها. اگر تا چندسال پیش شاهد اعلام حضور احزاب خلق الساعه در مقطع انتخابات بودیم، امروز با ائتلاف تشکل‌ها و جمعیت‌ها مواجه هستیم. برای بررسی علت این ائتلاف‌ها و کارایی ائتلافات در حوزه توسعه سیاسی با دکترحمیدرضا جلایی‌پور استاد دانشگاه گفت‌وگوی زیر را انجام داده‌ایم.

‌در کشور‌های گوناگون شاهد ائتلاف احزاب‌سیاسی برای رسیدن به قدرت هستيم. برخی معتقدند ائتلاف احزاب تنها در کشور‌هایی که در دوران‌گذار به دموکراسی به سر می‌برند رخ نمی‌دهند که بتوان نیاز به ائتلاف احزاب را به ناکارامدی آنها مربوط كرد. احزاب در پاسخ به کدام نیاز‌ها دست به ائتلاف می‌زنند؟
وجود احزاب و مشارکت آنها در اداره سیاسی کشور از اولین نماد‌های حاکمیت دموکراسی در یک کشور است. در شرایط ایده‌آل احزاب کارامد و قدرتمند باید صریح عنوان کنند بر سر چه موضوعی و تا کجا با یکدیگر ائتلاف کرده‌اند؟ هر چند که در اکثر کشور‌های دنیا ائتلاف بین احزاب بسته به ساختار سیاسی آن کشور بعد یا قبل از انتخابات رخ می‌دهد اما در اکثر ائتلافات سیاسی در کشور‌هایی که دموکراسی در آنها دوران تثبیت را می‌گذراند، هدف و پیمان و میزان ائتلاف مشخص است و هواداران احزابی که با یکدیگر ائتلاف کرده‌اند دقیقا از مفاد ائتلاف آگاه می‌شوند. از سوی دیگر زمان پایان ائتلاف نیز باید مشخص باشد. اگر در ابتدا صریحا عنوان شود ائتلاف به منظور دستیابی به کدام هدف صورت می‌گیرد، برای افکار عمومی روشن می‌شود که حداقل تا دستیابی به آن هدف ائتلاف برای اعضای آن محترم است. در غیر این صورت با در نظر گرفتن غیرپاسخگو بودن احزاب و شخصیت‌های سیاسی در کشور‌هایی که دوران‌گذار به دموکراسی را سپری می‌کنند، ممکن است هر اتفاقی، اعم از یک دلخوری ساده ائتلاف مهم و شاید تاثیر‌گذار بین چند حزب سیاسی را با شکست مواجه کند. تفاوت بین ائتلاف‌ها از میزان حاکمیت دموکراسی در یک نظام سیاسی آغاز می‌شود. اینکه آیا در جامعه مقدمات مردمسالاری وجود دارد یا تمهیدات لازم برای حاکمیت دموکراسی در کشور صورت گرفته است؟ در هر جامعه‌ای اول باید تمهیدات لازم برای حاکمیت دموکراسی صورت بگیرد، پس از آن وارد دوران‌گذار به دموکراسی می‌شویم و درنهایت به مرحله تثبیت دموکراسی می‌رسیم. در هریک از این سه دوره، مردمسالاری با مشکلات خاص خودش مواجه است. در جامعه ما مشکلات‌گذار به دموکراسی احساس می‌شود. کشور ما هنوز از مرحله تمهیدات دموکراسی عبور نکرده و می‌خواهد وارد دوران‌گذار به دموکراسی شود. بخشی از مشکلاتی که امروز با آن دست به گریبان هستیم به همین موضوع برمی‌گردد. بخش از نیروهای سیاسی جامعه ما آنچنان به قواعد دموکراسی پایبند نیستند، تحزب را باور ندارند. در این شرایط است که برخی از جریان‌ها یا شبهه احزاب در راه تلاش برای مشارکت برای اداره جامعه، دست به ائتلاف‌هایی مبهم و بعضا بی‌سرانجام می‌زنند.
کشور‌های غربی که در دوران تثبیت دموکراسی به سر می‌برند هم با بحران‌های خاصی مواجهند و تئوری‌های جدیدی برای حل این مشکلات ارایه داده‌اند. در گذشته کشورهای اروپایی با مشکلاتی مانند کرختی نسبت به دموکراسی مواجه بودند. در برخی کشور‌های اروپایی در دهه گذشته مشارکت سیاسی مردم کمتر از 20درصد بود. البته این مشکل به مرور رفع شد و می‌بینیم که اخیرا در برخی از انتخابات در کشور‌های اروپایی افزون بر 80درصد مردم مشارکت می‌کنند. ائتلاف بین احزاب اروپایی به منظور ثبات و قدرت بیشتر شکل می‌گیرد.
‌آیا احزاب سیاسی ایران وزن کافی برای شرکت مستقل در فعالیت‌های مدنظر خود یا مثلا انتخابات را ندارند که معمولا دست به ائتلاف می‌زنند؟
مشکل احزاب ایران بسیار ریشه‌دار‌تر از آن است که تنها به مقطع انتخابات بپردازیم. مشکل احزاب ما در این است که روند شکل‌گیری احزاب در ایران روندی اشتباه و ناقص بوده است. تقریبا در هیچ‌کدام از مقاطع تاریخی ایران را نمی‌توان یافت که در آن از«حزب» و«احزاب» دفاع شود. از احزاب ناکارامد دوران صدر مشروطه که بگذریم، نه در دوران پهلوی از احزاب حمایت می‌شد و نه پس از پیروزی انقلاب سال 57 با وجود قوانینی كه در زمینه حمایت از حقوق احزاب وجود داشت، در عمل دولت‌ها به احزاب روی‌ خوش نشان ندادند. به نوعی گویی احزاب نامحرمان صحنه‌سیاست هستند. البته مدل «ریش‌سفیدی» هم در بی‌اعتمادی به احزاب نقش دارد. جایی که بیشتر از قانون، چانه‌زنی و مصلحت‌اندیشی و ریش‌سفیدی حاکم باشد، شخصیت‌های سیاسی بیشتر از احزاب سیاسی که به طبع پایبندی بیشتری به قانون دارند، می‌توانند به ایفای نقش به پردازند.
در ایران دیگر اسباب مدرنیته مانند مدرسه، دانشگاه، بیمارستان، رادیو و تلویزیون سال‌هاست که تاسیس شده‌اند اما هنوز در مقابل قدرت‌گرفتن احزاب، مقاومت‌هایی وجود دارد. این پروسه ناتمام مدرنیته در کشور را نشان می‌دهد. ایران در حال سپری کردن دوران‌گذار از سنت به مدرنیته است. برخی از ارکان سنتی اداره کشور در مقابل مقوله مدرنی مانند«تحزب» از خود مقاومت نشان می‌دهند. ما به‌ازای بیرونی این مقاومت را می‌توان در مسوولانی دید که به‌عنوان افتخار از غیرحزبی بودن یا عدم وابستگی‌شان به احزاب سخن می‌گویند. گروه‌هایی از مردم هم تحت‌تاثیر القائات رسمی یا غیررسمی، احزاب یا اشخاص وابسته به احزاب را قابل‌اطمینان نمی‌دانند و نسبت به آنان از خود اقبالی نشان نمی‌دهند.
با فرض ناتمام بودن روند شکل‌گیری احزاب و این واقعیت که احزاب ایرانی جایگاه حقیقی خود را ندارند، طبیعی است که انتظار داشته باشیم در مقاطع حساس برای احزاب مانند زمان انتخابات چاره‌ای جز ائتلاف و برای تجمیع بضاعت‌های اندکشان نداشته باشند.
‌از احزابی که تنها در دوران انتخابات فعال می‌شوند یا در دوران انتخابات ساخته می‌شوند و چاره‌ای جز ائتلاف برای جلب اقبال عمومی ندارند که بگذریم، حتی احزاب با سابقه‌تر مانند حزب موتلفه اسلامی که جزو معدود تشکل‌های ایرانی هست که به تعریف تئوریک حزب نزدیک است، هم در مقاطعی نیازمند ائتلاف با دیگر احزاب شده است.
این دست ائتلاف‌ها به نگاه كلي به مقوله انتخابات بر می‌گردد. همان‌طور که گفتم ما در دوران‌گذار و تمرین دموکراسی به سر می‌بریم. در ایران انتخابات بیش از آنکه برای انتقال دموکراتیک قدرت یا سنجشی از افکار عمومی نسبت به رویکرد جریان‌های مختلف برای اداره کشور باشد، به عنوان امری برای تقویت نظام تلقی می‌شود. در ایران انتخابات تنها به منظور ارزیابی مدیران کلان کشور و جابه‌جایی آنها برگزار نمی‌شود. حداقل برای بخشی از مديريت جامعه انتخابات مفهوم رفراندم برای سنجش اقبال عمومي از کل نظام است. با توجه به این موضوع طبیعی ست که فرآیند انتخابات به نوعی طی شود که حداکثر آرا جذب شود. برای مشارکت حداکثری مردم، احزاب نه چندان کارامد ناچار از ائتلاف هستند تا ضریب نفوذشان در بین مردم را افزایش بدهند.
البته این واقعیت را نمی‌توان نادیده گرفت که در ایران، این جریان‌های فکری و جبهه‌ها، گرایش‌ها و تشکل‌های سیاسی هستند که جای احزاب را گرفته‌اند. در جریان انتخابات هم همین جریان‌ها و جبهه‌ها هستند که به یکدیگر نزدیک یا از یکدیگر دور می‌شوند. البته برای بحث دقیق‌تر باید به هر مقطع انتخاباتی جداگانه پرداخت.
‌به ارزیابی ائتلاف احزاب در مقاطع انتخاباتی خواهیم پرداخت، اما پیش از آن می‌خواهم در مورد یکی از معدود موارد ائتلاف غیرانتخاباتی احزاب در ایران بیشتر بدانم. تنها مورد ائتلاف غیرانتخاباتی احزاب ایرانی به ائتلاف جبهه ملی دوم پس از کودتای 28مرداد بازمی‌گردد. ائتلافی که مشخصا به منظور مبارزه با دولت کودتا تشکیل شده بود. پس از آن تاریخ به‌نظر می‌رسد که دیگر احزاب برای اداره جامعه یا حداقل هواداران‌شان برنامه‌ای ندارند و تنها به دنبال کسب پیروزی در انتخابات هستند. تمام پویايي احزاب ایرانی محدود می‌شود به دوران تبلیغات انتخاباتی و از پایان شمارش آرا دوباره در رکود فرو می‌روند.
بله جبهه ملی دوم، رهبرانش و زمانی که در آن تشکیل شد، یکی از موارد استثنا تاریخ سیاسی دولت هستند. شما در مورد نقش احزاب در کشوری سوال می‌پرسید که حتی کانال‌های رسمی اداره آن، غیرحزبی بودن و عدم‌وابستگی به تشکل‌های رسمی را افتخار می‌دانند. تاکنون چند‌بار از مسوولان ارشد دولت شنیده‌اید که در سخنرانی‌های رسمی با افتخار خود را غیرحزبی معرفی کنند؟ حتی برخی از شخصیت‌های شاخص عرصه سیاست در ایران که حزب‌هایی تشکیل دادند، خود از عضویت در آن احزاب سر باز زدند. مانند حزب كارگزاران سازندگی که منسوب به آقای هاشمی‌رفسنجانی است ولی شخص وی در آن عضویت ندارد.
در ایران احزاب به هر دلیلی که جای بحث آن، اینجا نیست تنها در صورت پیروزی در انتخابات است که می‌توانند در اداره کشور سهیم باشند. از همین رو است که احزاب بیش از هر کار دیگری به دنبال جذب رای مردم هستند به همین دلیل است که می‌بینید در مقطع انتخابات فعال‌تر عمل می‌کنند. از آنجایی که کمتر نهاد نظارتی برای رصد عملکرد احزاب وجود دارد، مردم کمتر موفق به ارزیابی درست از نحوه اجرای وعده‌های انتخاباتی افراد، احزاب و تشکل‌ها می‌شوند. در طولانی‌مدت، این امر روی روند تحزب در ایران تاثیر نامطلوبی گذاشته است. احزاب برای کسب قدرت با یکدیگر رقابت می‌کنند ولی از آنجایی که پس از به‌دست آوردن قدرت دیگر نیازی به پاسخگویی به افکار عمومی احساس نمی‌کنند، فعالیت حزبی را تا مقطع انتخابات بعدی مسکوت می‌گذارند. این موضوع در مورد احزاب ریشه‌دار یا چند‌ساله صادق است. بگذریم از احزابی که ناگهانی و بدون هیچ سابقه روشن کار سیاسی در مقطع یک انتخابات تشکیل می‌شوند و به علت همان اقبال مردم از شخصیت‌های خاکستری، ناشناخته یا غیرحزبی رای می‌آورند و تقریبا بلا‌فاصله پس از پیروزی در انتخابات دیگر نامی از حزب یا تشکل‌شان برده نمی‌شود.
در انتخابات شورای دوم گروهی به نام «آبادگران» با چهره‌هایی بعضا کاملا ناشناخته آمدند و موفق هم شدند اما پس از پیروزی در انتخابات دیگر یادی از«آبادگران» نشد. باور آن طیف این بود که پس از پیروزی در انتخابات دیگر نیاز به تشکل نیست چه برسد به حزب. اين گروه پس از پیروزی جامعه هدفش را توده‌های بی‌شکل ملت مي‌دانستند، نه تنها بخشی خاص از ملت که از منظر نظری با آن خاستگاه مشترک داشته باشد.
یکی از مشکلات بزرگ مردم ایران، توده‌ای بودن آنان است. به‌جای اینکه طی سال‌های گذشته بر متشکل‌شدن مردم اصرار شود، همچنان از حالت توده‌ای بودن آنان استقبال شده است. توده مردم نمی‌توانند خواست یا هدف مشخصی را دنبال کنند. معمولا زود به هیجان می‌آیند و زود فراموش می‌کنند. به همین علت است که شخصیت‌های سیاسی ترجیح می‌دهند به جای تشکیل و تقویت احزاب و نمایندگی‌کردن بخشی از مردم به عنوان جامعه هدف، خود را نماینده کل مردم بنامند.
‌علاوه بر دلایلی که شما برای ائتلاف احزاب در ایران مطرح کردید، این گمانه مطرح است که احزاب ایرانی تنها برای کسب آرای مردم نیست که ائتلاف می‌کنند، احزاب به منظور جلوگیری از موفقیت رقیب است که دست به ائتلاف می‌زنند. این ائتلاف‌ها چقدر می‌توانند موفق عمل كنند؟
احزاب در شرایط آرمانی و در یک فرآیند کاملا دموکراتیک است که برای موفقیت ائتلاف می‌کنند. این را فراموش نکنید که عرصه سیاست، عرصه تلاش برای کسب قدرت است. زمانی که یک خط فکری از ضریب نفوذ کافی برای جلب آرای عمومی برخوردار نباشد، ناچار دست به تلاش برای عدم موفقیت رقیب می‌زند. این امر به خودی خود مذموم نیست اما در شرایطی که امکان رقابت برابر بین احزاب و گروه‌های مختلف نباشد و ائتلاف‌های درون جناحی تنها و تنها به قصد جلوگیری از موفقیت رقیب رخ بدهند، با عدم موفقیت روبه‌رو خواهند شد. از سوی دیگر برخی از این ائتلافات انتخاباتی در ایران برای رای نیاوردن رقیب از جناح مخالف نیست. می‌بینیم بعضی از ائتلاف‌ها برای کاندیدا نشدن یا رای نیاوردن رقیب از جناح خودی است.
‌ائتلاف احزاب در ایران چقدر موفق و چقدر حقیقی بوده‌اند؟
نمی‌شود در این‌باره به صورت کلی قضاوت کرد. در ابتدا باید مشخص شود ائتلاف در چه سطحی صورت می‌گیرد؟ در سطح احزاب؟ اشخاص؟ بدنه احزاب؟ برای مثال در انتخابات ریاست‌جمهوری سال 76، پیروزی اصلاح‌طلبان تنها به دلیل ائتلاف جریان‌های موسوم به خط امام نبود. نخبگان و مردم عادی در واکنش به دوران سازندگی و تاکید دولت سازندگی بر توسعه اقتصادی، به شعار توسعه سیاسی رای دادند. نمی‌خواهم نقش ائتلاف نیروهای خط امام را پیروزی اصلاح‌طلبان در انتخابات آن سال کمرنگ کنم اما نارضایتی انباشته در جامعه نسبت به سیاست دوران سازندگی را هم باید در‌نظر داشت.
‌آیا درست است که ائتلاف نیروهای موسوم به خط امام برای انتخابات سال 76 بیشتر از آنکه ائتلاف احزاب باشد، ائتلاف اشخاص بود؟
حتی در کشوری مانند ایران که دیوارهای مرئی و نامرئی سر راه احزاب قرار دارد هم سیاست تعطیل نمی‌شود اما این اشخاص هستند که جای احزاب را می‌گیرند. در ایران سیاست بیشتر از آنکه توسط احزاب شکل بگیرد، حول افراد شکل می‌گیرد. همان‌طور که می‌دانید برخی اشخاص هستند که دیگر تنها شخص نیستند و تبدیل به یک جریان شده‌اند. مانند آقای احمدی‌نژاد، آقای خاتمی، آقای هاشمی که هر کدام به یک‌ترم سیاسی تبدیل شده‌اند. اگر روند سیاسی‌سازی در کشور ما به صورت طبیعی طی می‌شد، دیگر اشخاص نمی‌توانستند جای احزاب را به خود اختصاص بدهند. البته در دوران اصلاحات حمایت‌های قابل‌توجهی نسبت به تحزب صورت گرفت. نتیجه آن را هم می‌توان در انتخابات مجلس ششم دانست. در آن انتخابات به‌رغم وجود چندین فهرست انتخاباتی، می‌توان گفت که اصلاح‌طلبان در یک ائتلاف موفق با فهرست‌هایی که در آن تعداد کاندیداهای مشترک زیاد بودند در انتخابات پیروز شدند. در دوره هشتم انتخابات ریاست‌جمهوری هم ائتلاف اصلاح‌طلبان موفق بود. اکثر احزاب و چهره‌های شاخص اصلاح‌طلبی روی آقای خاتمی ائتلاف کردند.
‌چرا احزاب اصولگرا، برخلاف احزاب اصلاح‌طلب نمی‌توانند ائتلاف موفقی داشته باشند در حالی‌که مدل‌های سنتی موسوم به شیخوخیت در آنها حاکم است؟
آنها کار حزبی را به معنی واقعی آن قبول ندارند. هر گروه سیاسی موظف از تعیین پایگاه اجتماعی و مشخص‌کردن جامعه هدف است. اصولگرایان هرگز راضی نشدند که پایگاه اجتماعی‌شان را تعریف کنند. اکثر چهره‌های شاخص اصولگرایی مدعی آن هستند که کل ایران، پایگاه اجتماعی اصولگرایی است. اصولگرایی در ایران هیچ‌وقت مشخص نكرده است که می‌خواهد نماینده کدام گروه از جامعه باشد و سعی تام و تمامی برای توده‌ای نگه‌داشتن شهروندان داشته است. اصولگرایان یا محافظه‌کاران ایرانی هرگز برنامه مشخصی برای اداره جامعه یا حتی برآورده‌کردن نیاز‌های پایگاه اجتماعی‌شان ارایه ندادند. آنها باید نسبت‌شان را با دیگران مشخص کنند اما تاکنون هیچ‌کدام از اینها را انجام ندادند. اصولگراها بیشتر به دنبال نفی رقیب هستند تا اثبات خود. به همین دلیل است که ائتلافاتشان بیشتر از آنکه به منظور کسب رای باشد، با هدف جلوگیری از پیروزی رقیب شکل می‌گیرد. به همین دلیل است که می‌بینید در هر انتخاباتی اعم از ریاست‌جمهوری، مجلس یا شورا چهره‌های نوظهور معرفی می‌کنند یا به اصرار می‌خواهند با چهره‌های نوظهور ائتلاف کنند. یکی از بهترین مثال‌ها برای روشن‌تر شدن این تمایل احزاب اصولگرا، تلاش آنها برای جذب آقای احمدی‌نژاد به ائتلافاتشان است. حتی احزابی مانند موتلفه می‌خواهند با احمدی‌نژاد به ائتلاف برسند، هرچند که او تمایلی به این امر ندارد. هرکدام این افراد یا احزاب وابسته به جریان اصولگرایی خودش را نماینده تمام کشور می‌داند.
‌با یک مقایسه ساده بین ایران و به‌خصوص کشور‌های‌غربی متوجه می‌شویم که در ایران، احزاب پیش از موعد انتخابات با یکدیگر ائتلاف می‌کنند ولی در کشور‌های غربی پس از پایان انتخابات و برای تشکیل دولت است که احزاب با یکدیگر ائتلاف می‌کنند. چرا کارکرد ائتلاف در ایران و دیگر کشور‌های دنیا متفاوت است؟
این تفاوت در ساختار کشور ما و اکثر کشورهای اروپایی است. کشور ما ساختار ریاستی دارد در حالی که اکثر کشورهای اروپایی ساختار پارلمانی دارند. با فرض بر اینکه در یک جامعه حاکمیت قانون به رسمیت شناخته شود و اصول برابری و آزادی محترم شمرده شود، می‌توان در مورد تفاوت انتخابات در نظام‌های پارلمانی و ریاستی بحث کرد. در نظام ریاستی انتخابات به منظور جذب آرای مردم برگزار می‌شود و دوران انتخابات نقش تعیین‌کننده‌ای در طرح مناسبات سیاسی کشور دارد. در کشور‌هایی که با نظام پارلمانی اداره می‌شوند، ائتلاف پس از پایان انتخابات به منظور تشکیل دولت صورت می‌گیرد. برخی معتقدند که ائتلاف‌های پارلمانی به کارایی دولت و ثبات بیشتر کشور کمک می‌کند، برخی دیگر در دفاع از سیستم‌های ریاستی می‌گویند که ائتلاف در این سیستم‌ها به مشارکت حداکثری مردم می‌انجامد. در کشور‌هایی که سیستم سیاسی پارلمانی وجود دارد پارلمان یا دولت ائتلافی تشکیل می‌شود، در کشور‌های ریاستی انتخابات ائتلافی برگزار می‌شود.
‌در پایان آيا می‌شود گفت تنها دولت ائتلافی در ایران دولت اول سازندگی بود؟
دولت اول آقای هاشمی از ائتلاف بین جریان‌های سیاسی مختلف اعم از محافظه‌کار و خط امام تشکیل شده بود اما دولت آقای خاتمی از ائتلاف بین 18 حزب اصلاح‌طلب تشکیل شده بود. هرکدام از اینها را باید جداگانه بررسی کرد. دولت ائتلاف آقای هاشمی در شرایط که بالانس نیرو‌ها در کشور تقریبا برابر بود، تشکیل شد و دولت موفقی هم بود اما دولت آقای خاتمی در زمانی تشکیل شد که مردم با حمایت از او نشان داده بودند بیش از هر حوزه دیگری به دنبال توسعه سیاسی در کشور هستند. طبیعی بود که در آن مقطع اکثر افراد کابینه را افرادی تشکیل بدهند که به توسعه سیاسی پایبند باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.