|

حرف اول

ائتلاف‌های شکننده

غلامعلی دهقان / عضو شورای مرکزی حزب اعتدال و توسعه

1- آنچه در ایران امروز تحت‌عنوان «ائتلاف‌های انتخاباتی- موسمی» صورت می‌گیرد، به‌علت ضعف سیستم حزبی در عرصه سیاسی کشور رخ می‌دهد. در زمان فقدان وجود احزاب قوی و ریشه‌دار، جناح‌های سیاسی افرادی را مطرح می‌کنند تا بخت خود را برای بازی نهایی در روز انتخابات به بوته آزمایش بسپارند. در کشور‌هایی که سیستم حزبی نهادینه شده است، رقابت‌ها درون حزبی تعریف می‌شود. افراد در نظام‌های حزبی، مراحل رشد را در درون حزب طی می‌کنند و به عنوان نامزد نهایی رقابت با گزینه حزب رقیب می‌روند. مهم این است که رقبای درون حزبی دیروز، پس از مشخص شدن نامزد نهایی حزب، به حمایت تمام‌قد از وی بر‌می‌خیزند.
برای مثال در جریان انتخابات گذشته در آمریکا، زمانی اوباما و هیلاری کلینتون به منظور انتخاب شدن به عنوان کاندیدای مورد حمایت حزب دموکرات با یکدیگر رقابت داشتند اما پس از پیروزی اوباما به‌عنوان گزینه نهایی دموکرات‌ها، کلینتون از وی حمایت کرد و پس از پیروزی در دولتش مشارکت داده شد. می‌دانیم که برای حاکمیت دموکراسی نیاز به احزاب قوی و سراسری احساس می‌شود اما پرسش اصلی این است که چرا این پدیده -تحزب- در ایران عملیاتی نمی‌شود و مقوله شکل‌گیری احزاب ریشه‌دار و نهادینه در کشور ما بالفعل نمی‌گردد؟
2- در فرهنگ سیاسی ما ضعف کار جمعی نمود قابل‌توجهی دارد و مصادیق آن کم نیست. معروف است که در ایران هرگاه تعداد افراد بیش از دو نفر شود، نمی‌توان انتظار موفقیت از آنان داشت و بیشتر وقت افراد صرف رفع اختلافات و کدورت‌ها می‌شود. میزان انشعاب در احزاب سیاسی بسیار بیشتر از میزان مشارکت آنان در اداره جامعه یا حتی رقابت سیاسی است. اینکه چرا ایرانیان فردگرایی را برکار جمعی ترجیح می‌دهند یک پرسش اساسی است که باید صاحبنظران علوم اجتماعی به آن پاسخ دهند اما شاید یکی از دلایل آن این باشد که حاکمیت استبدادی بربخش قابل‌توجهی از تاریخ ما، انسان‌های تابع این حاکمیت را هم به سوی استبداد سوق داده است. مردمی که قرن‌ها تحت استیلای حکام مستبد زندگی کرده‌اند، عادت کرده‌اند که شخصا تصمیم بگیرند و راسا اقدام کنند. اکثر ایرانی‌ها احساس می‌کنند رهبران خوبی هستند و تنها به دنبال فرمانبر خود می‌گردند نه به دنبال مشارکت و تعامل برای انجام امور. زمانی که روحیه کار جمعی ضعیف باشد، آنگاه حرکت‌های جمعی دراز‌مدت در قالب و شکل حزب که نیاز به مدارای بیشتر دارد راه به جایی نمی‌برد و ما پس از مدتی شاهد فروپاشی یک جمع یا انشعاب آن هستیم. موضوعی که در تاریخ احزاب ایرانی طی یکصد سال اخیر به دفعات شاهد آن بوده‌ایم.
3- تجربه یک‌صد‌ساله تاریخ سیاسی ایران نشان می‌دهد که شکل‌گیری احزاب در ایران اکثرا به واسطه دیدگاه‌های سلبی بوده است. معمولا تعدادی از اهالی سیاست حول محور یک «نه» همگرایی پیدا کرده و پس از رسیدن به هدف، اختلافات به سبب ضعف روحیه کار جمعی، تشدید و جمع دچار فروپاشی می‌شود. در حالی که شکل‌گیری جمع باید به واسطه مشترکات ایجابی باشد تا در دراز‌مدت بتواند تداوم داشته باشد. احزاب ایرانی معمولا برای مخالفت با امری تشکیل می‌شوند نه برای رسیدن به هدفی. برای مثال می‌توان به شکل‌گیری جبهه ملی در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران اشاره کرد که پس از خلع‌ید شرکت نفت انگلیس در جنوب ایران، دچار اختلافات عمده‌ای شد و به فروپاشی آن جبهه انجامید.
4- احزاب نا‌کار‌آمد در برهه‌هایی از زمان در صورتی که احساس کنند جناحشان کاندیدای قوی ندارد ناچار از ائتلاف با یکدیگر می‌شوند اما در بیشتر موارد ائتلاف‌ها هم مانند تشکیل احزاب حول محور «نه» شکل می‌گیرد. نه به رای آوردن گزینه حزب یا جناح رقیب. این ائتلاف‌ها از شکننده‌ترین گونه‌های ائتلاف هستند و عموما در صورت پیروزی بر سر تقسیم غنایم با شکست روبه‌رو خواهند شد.
5- نتیجه آنکه ایجاد احزاب قوی و دارای برنامه دراز‌مدت که اعضای آن‌ دارای روحیه مدارا بوده و منافع جمعی را بر منافع فردی ترجیح می‌دهند و دیدگاه‌های ایجابی داشته و رقابت‌های درون‌حزبی را پذیرفته و بهترین گزینه را برای رقابت نهایی در عرصه انتخابات سراسری انتخاب کنند، می‌تواند راه‌حل مناسبی برای معضل ائتلاف‌های مقطعی و موسمی انتخاباتی فعلی باشد؛ ائتلاف‌هایی که عمدتا پس از این موسم، یا به اتمام می‌رسند یا در بهترین حالت، به شکلی کمرنگ به ادامه فعالیت می‌پردازند.
1- آنچه در ایران امروز تحت‌عنوان «ائتلاف‌های انتخاباتی- موسمی» صورت می‌گیرد، به‌علت ضعف سیستم حزبی در عرصه سیاسی کشور رخ می‌دهد. در زمان فقدان وجود احزاب قوی و ریشه‌دار، جناح‌های سیاسی افرادی را مطرح می‌کنند تا بخت خود را برای بازی نهایی در روز انتخابات به بوته آزمایش بسپارند. در کشور‌هایی که سیستم حزبی نهادینه شده است، رقابت‌ها درون حزبی تعریف می‌شود. افراد در نظام‌های حزبی، مراحل رشد را در درون حزب طی می‌کنند و به عنوان نامزد نهایی رقابت با گزینه حزب رقیب می‌روند. مهم این است که رقبای درون حزبی دیروز، پس از مشخص شدن نامزد نهایی حزب، به حمایت تمام‌قد از وی بر‌می‌خیزند.
برای مثال در جریان انتخابات گذشته در آمریکا، زمانی اوباما و هیلاری کلینتون به منظور انتخاب شدن به عنوان کاندیدای مورد حمایت حزب دموکرات با یکدیگر رقابت داشتند اما پس از پیروزی اوباما به‌عنوان گزینه نهایی دموکرات‌ها، کلینتون از وی حمایت کرد و پس از پیروزی در دولتش مشارکت داده شد. می‌دانیم که برای حاکمیت دموکراسی نیاز به احزاب قوی و سراسری احساس می‌شود اما پرسش اصلی این است که چرا این پدیده -تحزب- در ایران عملیاتی نمی‌شود و مقوله شکل‌گیری احزاب ریشه‌دار و نهادینه در کشور ما بالفعل نمی‌گردد؟
2- در فرهنگ سیاسی ما ضعف کار جمعی نمود قابل‌توجهی دارد و مصادیق آن کم نیست. معروف است که در ایران هرگاه تعداد افراد بیش از دو نفر شود، نمی‌توان انتظار موفقیت از آنان داشت و بیشتر وقت افراد صرف رفع اختلافات و کدورت‌ها می‌شود. میزان انشعاب در احزاب سیاسی بسیار بیشتر از میزان مشارکت آنان در اداره جامعه یا حتی رقابت سیاسی است. اینکه چرا ایرانیان فردگرایی را برکار جمعی ترجیح می‌دهند یک پرسش اساسی است که باید صاحبنظران علوم اجتماعی به آن پاسخ دهند اما شاید یکی از دلایل آن این باشد که حاکمیت استبدادی بربخش قابل‌توجهی از تاریخ ما، انسان‌های تابع این حاکمیت را هم به سوی استبداد سوق داده است. مردمی که قرن‌ها تحت استیلای حکام مستبد زندگی کرده‌اند، عادت کرده‌اند که شخصا تصمیم بگیرند و راسا اقدام کنند. اکثر ایرانی‌ها احساس می‌کنند رهبران خوبی هستند و تنها به دنبال فرمانبر خود می‌گردند نه به دنبال مشارکت و تعامل برای انجام امور. زمانی که روحیه کار جمعی ضعیف باشد، آنگاه حرکت‌های جمعی دراز‌مدت در قالب و شکل حزب که نیاز به مدارای بیشتر دارد راه به جایی نمی‌برد و ما پس از مدتی شاهد فروپاشی یک جمع یا انشعاب آن هستیم. موضوعی که در تاریخ احزاب ایرانی طی یکصد سال اخیر به دفعات شاهد آن بوده‌ایم.
3- تجربه یک‌صد‌ساله تاریخ سیاسی ایران نشان می‌دهد که شکل‌گیری احزاب در ایران اکثرا به واسطه دیدگاه‌های سلبی بوده است. معمولا تعدادی از اهالی سیاست حول محور یک «نه» همگرایی پیدا کرده و پس از رسیدن به هدف، اختلافات به سبب ضعف روحیه کار جمعی، تشدید و جمع دچار فروپاشی می‌شود. در حالی که شکل‌گیری جمع باید به واسطه مشترکات ایجابی باشد تا در دراز‌مدت بتواند تداوم داشته باشد. احزاب ایرانی معمولا برای مخالفت با امری تشکیل می‌شوند نه برای رسیدن به هدفی. برای مثال می‌توان به شکل‌گیری جبهه ملی در نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران اشاره کرد که پس از خلع‌ید شرکت نفت انگلیس در جنوب ایران، دچار اختلافات عمده‌ای شد و به فروپاشی آن جبهه انجامید.
4- احزاب نا‌کار‌آمد در برهه‌هایی از زمان در صورتی که احساس کنند جناحشان کاندیدای قوی ندارد ناچار از ائتلاف با یکدیگر می‌شوند اما در بیشتر موارد ائتلاف‌ها هم مانند تشکیل احزاب حول محور «نه» شکل می‌گیرد. نه به رای آوردن گزینه حزب یا جناح رقیب. این ائتلاف‌ها از شکننده‌ترین گونه‌های ائتلاف هستند و عموما در صورت پیروزی بر سر تقسیم غنایم با شکست روبه‌رو خواهند شد.
5- نتیجه آنکه ایجاد احزاب قوی و دارای برنامه دراز‌مدت که اعضای آن‌ دارای روحیه مدارا بوده و منافع جمعی را بر منافع فردی ترجیح می‌دهند و دیدگاه‌های ایجابی داشته و رقابت‌های درون‌حزبی را پذیرفته و بهترین گزینه را برای رقابت نهایی در عرصه انتخابات سراسری انتخاب کنند، می‌تواند راه‌حل مناسبی برای معضل ائتلاف‌های مقطعی و موسمی انتخاباتی فعلی باشد؛ ائتلاف‌هایی که عمدتا پس از این موسم، یا به اتمام می‌رسند یا در بهترین حالت، به شکلی کمرنگ به ادامه فعالیت می‌پردازند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.