تعامل آیتالله هاشمیرفسنجانی و دولت اصلاحات چگونه بود؟
سوءتفاهمی کوتاهمدت
حامد طبیبی
بعد از حدود دو دهه، دیگر نه رییس مجلس بود و نه رییسجمهور؛ گویی به عنوان نماد تداوم مدیریت و تغییرناپذیری آن، باید مدتی را دور از «مثلث سهقوه» میگذراند و به «مصلحتسنجی» بسنده میکرد تا «چرخش نخبگان» در نظام به برخی اثبات شود. البته کم نبودند افرادی که در همان روزهای پرفراز و فرود پس از دوم خرداد 76، اعلام «رسانهای تر» ریاست او بر دور جدید مجمع تشخیص مصلحت نظام را نیز برنمیتافتند و از آن به عنوان اصرار و ابرام بر ماندن هاشمی در میان سران قوا تعبیر میکردند. انگار سند همه اتفاقات هشتسال دوران سازندگی، تماما به نام رییسجمهوری آن دوران زده شده بود و در فضای پر سوءتفاهم نقد آن مقطع، دستاوردها کمتر دیده میشد و این خلأهای سیاسی بود که پررنگ و پر رنگتر میشد. در سوی مقابل، «آیتالله» کمتر لب به سخن میگشود و در معدود نشستهای خبری با حضور در میان خبرنگاران، به طور صریح پیرامون وقایع دوران سازندگی، اظهارنظر نمیکرد. همچنین مانند امروز که میزبان خبرنگاران رسانههای مختلف است، از «گفتوگوی اختصاصی» خبری نبود و همین مساله، بر این اخبار و حواشی دامن میزد: «اگر حرفی برای دفاع داشت، تا حالا صد بار آن را بیان
کرده بود»؛ جملاتی از این دست نیز در میان هواداران اصلاحات زیاد شنیده میشد.
موضوعات مورد بحث هم کم نبودند؛ مثلا مردم دهان به دهان از تصویری سخن میگفتند که بیل کلینتون رییسجمهوری وقت دموکرات ایالات متحده، یک اسکناس هزارتومانی در یک دست و یک دلار را -بهعنوان تلاش برای همسانی- در دست دیگر گرفته و تحریمها علیه ایران را وارد فاز تازهای ساخته بود. فارغ از اینکه چنین تصویری وجود خارجی داشت یا نه، برخی فشارهای اقتصادی در آن دوران، نارضایتیهایی در میان اقشار مختلف پدید آورده بود و نقش آمریکا در آن، قابل انکار نبود. به هر حال این روش دموکراتهاست که برخلاف رقبای جمهوریخواه، بر فشار اقتصادی و دیپلماسی هماهنگ، بیش از کوبیدن بر طبل جنگ و استفاده از ابعاد روانی آن متمایل هستند. در آن روزها هم مثل رویه رییسجمهوری دموکرات فعلی ایالات متحده، تحریمها کلید خورده بود. همراهان دولت سازندگی اما این عقیده را دارند که برخلاف امروز، این محدودیتها فقط از سوی ایالات متحده و پس از ماجرای میکونوس، توسط چند کشور اروپایی اعمال شد و «شورای امنیت سازمان ملل» در این خصوص وارد عمل نشده بود. همچنین فضای بعد از جنگ و لزوم گذر تاریخی به سوی روندی منطبق با توسعه و رسیدن مردم به رفاه نسبی پس از افزون بر یک دهه گذراندن دشواریهای مختلف، اجرای برخی ایدههای اقتصادی را ناگزیر ساخته بود. با این حال، حاملان و حامیان اندیشه دوم خرداد، نوک پیکان انتقادات خود را به سوی رویههای سیاسی هاشمی و دولت وی گرفته بودند. فعالیتهای سیاسی چندانی در آن سالها صورت نمیگرفت و نوعی «بسته بودن» را تداعی میکرد و با باز شدن فضای سیاسی پس از دوم خرداد، فرصت برای نقد گذشته فراهم شد ضمن اینکه برخی تلاش کرده بودند تا تصویر هاشمی در ذهن مردم، در کنار هر آنچه در دو دهه اول انقلاب رخ داده بود، بنشیند.
کارگزاران در دولت اصلاحات
در دولت اما شرایط اینچنین نبود. نخست آنکه حزب کارگزاران سازندگی به عنوان منسجمترین تشکل که در ائتلاف «جبهه دوم خرداد» در کنار 17 تشکل دیگر از نامزدی سید محمد خاتمی حمایت کرده بودند، اساسا حزب آیتالله هاشمیرفسنجانی شناخته میشدند. آنها در جریان انتخابات مجلس پنجم برای آنکه تمایز گفتمان میان رییسجمهوری دوران سازندگی و جناح موسوم به راست را نشان دهند، اعلام موجودیت کردند آن هم با حضور «تکنوکرات»هایی که در دسته مدیر دولتی نیز طبقهبندی میشدند. بیشتر آنها حضور در فرنگ برای تحصیل و زندگی را تجربه کرده بودند و سابقه مدیریت میانی و بعضا کلان در دولت دوران جنگ را نیز داشتند. البته کمی بعد حزب اعتدال و توسعه هم توسط برخی دیگر از نزدیکان سیاسی رییس مجمع تشخیص با محوریت حسن روحانی، فاطمه هاشمیرفسنجانی، محمدباقر نوبخت و... تاسیس شد تا قرابت دیگری میان طیف هاشمی و برخی اصلاحطلبان شکل بگیرد. به هر حال کارگزاران با چهره اول آن روزهای خود یعنی غلامحسین کرباسچی شهردار تهران، فصل مشترک پررنگی میان هاشمی و دولت جدید به شمار میرفت و حتی سخن از معاوناولی او بود. وزیر فرهنگ دولت اول و سازمان کتابخانه ملی دولت دوم هاشمی، رییسجمهور شده بود و بهرغم کدورت ایجاد شده میان برخی چهرههای منتسب به اصلاحات، قشرهایی از مردم و طیفهای رادیکالتر این جریان با رییس دولت سازندگی، استفاده از تجربیات دولت قبل در دستور کار قرار گرفت. انتخاب کابینه، نخستین گام بود. اولین وزیر کشور دولت هاشمی، اولین وزیر کشور دولت خاتمی هم شد تا عبدالله نوری از مجلس پنجمی که کارگزارانیها، برخی چپهای سنتی و اکثریت راست در آن حضور داشتند، راهی ساختمان خیابان فاطمی شود. اولین وزیر علوم دولت هاشمی نیز وزیر علوم دولت اصلاحات شد و مصطفی معین، کرسی خود در مجلس پنجم را ترک کرد و از همکارانش برای حضور در کابینه جدید، رای اعتماد گرفت. بیژن نامدار زنگنه، چهره مورد وثوق رییسجمهوری دوران سازندگی، از سوی رییسجمهوری دوران اصلاحات به وزارت مهم و حیاتی نفت مامور شد و محمدعلی نجفی، وزیر خوشنام آموزش و پرورش دولت هاشمی، معاون رییسجمهوری اصلاحات شد آن هم در سازمان مهم «برنامه و بودجه.» افزون بر همه اینها، گرفتن رای اعتماد سید عطاءالله مهاجرانی، معاون حقوقی آیتالله هاشمی برای تصدی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، جمع یاران هاشمی در دولت جدید را کامل کرد و خاتمی ترجیح داد این چهره سیاسی- فرهنگی را برای وزارتخانهای در نظر بگیرد که باید یکی از اصلیترین برنامههای انتخاباتی او را در حوزههای مطبوعات، سینما، کتاب، موسیقی و تئاتر، عملیاتی کند. به این جمع میتوان معاونت اجرایی محمد هاشمیرفسنجانی را نیز اضافه کرد و به دولت دوم اصلاحات هم نیمنگاهی داشت که فردی چون اسحاق جهانگیری، راهی وزارتخانه تاثیرگذار صنایع شد. بسیاری دیگر از این نیروها نیز در معاونتهای وزارتخانههای حساسی چون کشور و نفت به فعالیت مشغول شدند؛ از محمد عطریانفر تا اکبر ترکان. استانداران نیز از این قاعده مستثنی نبودند و در مرکز رسانهای مهمی چون خبرگزاری جمهوری اسلامی، فریدون وردینژاد ماندگار شد. اما اینکه چرا این اتفاق رخ داد صرفنظر از مشی سیاسی مدیران میانهرو دولت هاشمی که بسیاری از آنها بالذات علاقهمند به توسعه سیاسی و برنامههای خاتمی نیز بودند، تاکید بر استفاده از همه ظرفیتهای گذشته، معمولا ورد زبان رییسجمهوری دوران اصلاحات بود چه اینکه راستهایی چون محمد سعیدیکیا، حسین مظفر و قربانعلی دری نجفآبادی هم در کابینه هفتم، حاضر بودند. اینجا همان نقطه تعارض هاشمی و بسیاری دیگر از نیروهای باسابقه با دولتهای نهم و دهم است؛ کمتوجهی به «سرمایه انباشته مدیریتی و انسانی» و «آزمودن آزموده» با مدیرانی کمتجربه.
افتراق و اشتراک
در سطوح سیاسی و نظری اصلاحطلبان اما، فضا به خوبی دولت نبود چه اینکه گستردگی این گفتمان و تاکید خاتمی بر انحصاری نبودن آن در کلام رییسجمهوری وقت، راه را برای چهرههای سیاسی غیردولتی باز میکرد. شاید همین امر سبب شده بود تا مواضع علیه آیتالله هاشمیرفسنجانی گاهی تند شود. مخصوصا در هنگام بررسی برخی پروندهها که ردپای آنها به دولت سازندگی میرسید تعبیر برخی چهرههای حاضر در اردوگاه اصلاحطلبان از عملکرد هاشمی، رنگ و بوی دیگری مییافت. با این حال چهرههایی مانند سید حسین مرعشی بارها به مضرات این کار برای دولت اصلاحات اشاره کردند. او به اختلاف دیدگاههای ذاتی رییسجمهور سازندگی با برخی محافل تندرو اشاره میکرد اما در عین حال نمیتوانست از این پرسش شانه خالی کند که چرا در مقابل این محافل در هشت سال سازندگی، موضع جدی اتخاذ نشد یا حتی در دوران اصلاحات، رفتارهای آنها از سوی رییس مجمع تشخیص مصلحت، مورد سرزنش واقع نگردید؟ انتخابات مجلس ششم و کاندیداتوری هاشمی، این اختلافنظرها را بیشتر هم کرد و کار به کنارهگیری رسمی وی از حضور در مجلس ششم انجامید چه اینکه میدانست در صورت ورود، باید در صندلیهای صحن ساختمان خیابان امامخمینی بنشیند و نه مانند مجلس دوم در کرسی ریاست. برخی اختلافنظرها در بررسی طرحهای مجلس یا لوایح دولت که سر از مجمع تشخیص درمیآورد نیز گاهی اوقات به صحنه اختلافات، شکل و شمایل تازهای میبخشید. اشتراک در موضوعی مانند پرونده هستهای که با نظر مسوولان عالیرتبه نظام و روسای وقت مجلس و دولت به همراه آیتالله هاشمی به پیش برده میشد، از دیگر مواضع مشترک میان او و دولت وقت بود. تیم مذاکرهکننده هستهای نیز با همراهی دیپلماتهای دوران سازندگی و جنگ با دولت اصلاحات شکل گرفت و تا پایان دولت نیز ادامه یافت از حسن روحانی و حسین موسویان نزدیک به هاشمی تا صادق خرازی، غلامعلی خوشرو و محمدجواد ظریف که نزدیک به دولت اصلاحات بودند. کم نبودند تصمیماتی از دولت که با حمایت ضمنی و تلویحی هاشمی هم مواجه میشد و شرایط به تدریج از فضای ابتدای دوران اصلاحات، فاصله معناداری یافت.
آغاز یا پایان؟
«آیتالله» هم در حال «تغییر بود.» این گزاره که آقای هاشمی، از ابتدا مشی ثابتی داشته و این دولتها و جریانها بودهاند که فاصله خود را با ایشان کم یا زیاد کردهاند، از سوی برخی تحلیلگران با اما و اگرهایی مواجه شده است. بیشک پس از اتفاقات دوم خرداد، رفتار نسل دوم جریان موسوم به راست که خود را «اصولگرا» مینامیدند با آیتالله هاشمی- که احیای همان اختلافات راست سنتی با وی اما گستردهتر را تداعی میکرد- و مسایل سطوح کلان نظام، مرد سرد و گرمچشیده عالم سیاست را متوجه لزوم برخی تغییرات کرده بود. از اوایل سال 83 به بعد بهتدریج هاشمی جدیدی وارد عرصه سیاسی شد هر چند این امر از سوی برخی ناظران، کمی دیرهنگام ارزیابی شد. اینکه او متوجه احتمال شکلگیری آرایشی تازه در ساحت رسمی شده بود سبب شد تا ائتلافی نانوشته میان میانهروها با محوریت رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام با اصلاحطلبان با محوریت رییسجمهور دوران اصلاحات شکل بگیرد که اوج آن را میتوان در مرحله دوم انتخابات ریاستجمهوری نهم ارزیابی کرد. این آغازی بود که تا به امروز ادامه یافته اگرچه در روزهای پایان یک مقطع تاریخی رخ داد.
موضوعات مورد بحث هم کم نبودند؛ مثلا مردم دهان به دهان از تصویری سخن میگفتند که بیل کلینتون رییسجمهوری وقت دموکرات ایالات متحده، یک اسکناس هزارتومانی در یک دست و یک دلار را -بهعنوان تلاش برای همسانی- در دست دیگر گرفته و تحریمها علیه ایران را وارد فاز تازهای ساخته بود. فارغ از اینکه چنین تصویری وجود خارجی داشت یا نه، برخی فشارهای اقتصادی در آن دوران، نارضایتیهایی در میان اقشار مختلف پدید آورده بود و نقش آمریکا در آن، قابل انکار نبود. به هر حال این روش دموکراتهاست که برخلاف رقبای جمهوریخواه، بر فشار اقتصادی و دیپلماسی هماهنگ، بیش از کوبیدن بر طبل جنگ و استفاده از ابعاد روانی آن متمایل هستند. در آن روزها هم مثل رویه رییسجمهوری دموکرات فعلی ایالات متحده، تحریمها کلید خورده بود. همراهان دولت سازندگی اما این عقیده را دارند که برخلاف امروز، این محدودیتها فقط از سوی ایالات متحده و پس از ماجرای میکونوس، توسط چند کشور اروپایی اعمال شد و «شورای امنیت سازمان ملل» در این خصوص وارد عمل نشده بود. همچنین فضای بعد از جنگ و لزوم گذر تاریخی به سوی روندی منطبق با توسعه و رسیدن مردم به رفاه نسبی پس از افزون بر یک دهه گذراندن دشواریهای مختلف، اجرای برخی ایدههای اقتصادی را ناگزیر ساخته بود. با این حال، حاملان و حامیان اندیشه دوم خرداد، نوک پیکان انتقادات خود را به سوی رویههای سیاسی هاشمی و دولت وی گرفته بودند. فعالیتهای سیاسی چندانی در آن سالها صورت نمیگرفت و نوعی «بسته بودن» را تداعی میکرد و با باز شدن فضای سیاسی پس از دوم خرداد، فرصت برای نقد گذشته فراهم شد ضمن اینکه برخی تلاش کرده بودند تا تصویر هاشمی در ذهن مردم، در کنار هر آنچه در دو دهه اول انقلاب رخ داده بود، بنشیند.
کارگزاران در دولت اصلاحات
در دولت اما شرایط اینچنین نبود. نخست آنکه حزب کارگزاران سازندگی به عنوان منسجمترین تشکل که در ائتلاف «جبهه دوم خرداد» در کنار 17 تشکل دیگر از نامزدی سید محمد خاتمی حمایت کرده بودند، اساسا حزب آیتالله هاشمیرفسنجانی شناخته میشدند. آنها در جریان انتخابات مجلس پنجم برای آنکه تمایز گفتمان میان رییسجمهوری دوران سازندگی و جناح موسوم به راست را نشان دهند، اعلام موجودیت کردند آن هم با حضور «تکنوکرات»هایی که در دسته مدیر دولتی نیز طبقهبندی میشدند. بیشتر آنها حضور در فرنگ برای تحصیل و زندگی را تجربه کرده بودند و سابقه مدیریت میانی و بعضا کلان در دولت دوران جنگ را نیز داشتند. البته کمی بعد حزب اعتدال و توسعه هم توسط برخی دیگر از نزدیکان سیاسی رییس مجمع تشخیص با محوریت حسن روحانی، فاطمه هاشمیرفسنجانی، محمدباقر نوبخت و... تاسیس شد تا قرابت دیگری میان طیف هاشمی و برخی اصلاحطلبان شکل بگیرد. به هر حال کارگزاران با چهره اول آن روزهای خود یعنی غلامحسین کرباسچی شهردار تهران، فصل مشترک پررنگی میان هاشمی و دولت جدید به شمار میرفت و حتی سخن از معاوناولی او بود. وزیر فرهنگ دولت اول و سازمان کتابخانه ملی دولت دوم هاشمی، رییسجمهور شده بود و بهرغم کدورت ایجاد شده میان برخی چهرههای منتسب به اصلاحات، قشرهایی از مردم و طیفهای رادیکالتر این جریان با رییس دولت سازندگی، استفاده از تجربیات دولت قبل در دستور کار قرار گرفت. انتخاب کابینه، نخستین گام بود. اولین وزیر کشور دولت هاشمی، اولین وزیر کشور دولت خاتمی هم شد تا عبدالله نوری از مجلس پنجمی که کارگزارانیها، برخی چپهای سنتی و اکثریت راست در آن حضور داشتند، راهی ساختمان خیابان فاطمی شود. اولین وزیر علوم دولت هاشمی نیز وزیر علوم دولت اصلاحات شد و مصطفی معین، کرسی خود در مجلس پنجم را ترک کرد و از همکارانش برای حضور در کابینه جدید، رای اعتماد گرفت. بیژن نامدار زنگنه، چهره مورد وثوق رییسجمهوری دوران سازندگی، از سوی رییسجمهوری دوران اصلاحات به وزارت مهم و حیاتی نفت مامور شد و محمدعلی نجفی، وزیر خوشنام آموزش و پرورش دولت هاشمی، معاون رییسجمهوری اصلاحات شد آن هم در سازمان مهم «برنامه و بودجه.» افزون بر همه اینها، گرفتن رای اعتماد سید عطاءالله مهاجرانی، معاون حقوقی آیتالله هاشمی برای تصدی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، جمع یاران هاشمی در دولت جدید را کامل کرد و خاتمی ترجیح داد این چهره سیاسی- فرهنگی را برای وزارتخانهای در نظر بگیرد که باید یکی از اصلیترین برنامههای انتخاباتی او را در حوزههای مطبوعات، سینما، کتاب، موسیقی و تئاتر، عملیاتی کند. به این جمع میتوان معاونت اجرایی محمد هاشمیرفسنجانی را نیز اضافه کرد و به دولت دوم اصلاحات هم نیمنگاهی داشت که فردی چون اسحاق جهانگیری، راهی وزارتخانه تاثیرگذار صنایع شد. بسیاری دیگر از این نیروها نیز در معاونتهای وزارتخانههای حساسی چون کشور و نفت به فعالیت مشغول شدند؛ از محمد عطریانفر تا اکبر ترکان. استانداران نیز از این قاعده مستثنی نبودند و در مرکز رسانهای مهمی چون خبرگزاری جمهوری اسلامی، فریدون وردینژاد ماندگار شد. اما اینکه چرا این اتفاق رخ داد صرفنظر از مشی سیاسی مدیران میانهرو دولت هاشمی که بسیاری از آنها بالذات علاقهمند به توسعه سیاسی و برنامههای خاتمی نیز بودند، تاکید بر استفاده از همه ظرفیتهای گذشته، معمولا ورد زبان رییسجمهوری دوران اصلاحات بود چه اینکه راستهایی چون محمد سعیدیکیا، حسین مظفر و قربانعلی دری نجفآبادی هم در کابینه هفتم، حاضر بودند. اینجا همان نقطه تعارض هاشمی و بسیاری دیگر از نیروهای باسابقه با دولتهای نهم و دهم است؛ کمتوجهی به «سرمایه انباشته مدیریتی و انسانی» و «آزمودن آزموده» با مدیرانی کمتجربه.
افتراق و اشتراک
در سطوح سیاسی و نظری اصلاحطلبان اما، فضا به خوبی دولت نبود چه اینکه گستردگی این گفتمان و تاکید خاتمی بر انحصاری نبودن آن در کلام رییسجمهوری وقت، راه را برای چهرههای سیاسی غیردولتی باز میکرد. شاید همین امر سبب شده بود تا مواضع علیه آیتالله هاشمیرفسنجانی گاهی تند شود. مخصوصا در هنگام بررسی برخی پروندهها که ردپای آنها به دولت سازندگی میرسید تعبیر برخی چهرههای حاضر در اردوگاه اصلاحطلبان از عملکرد هاشمی، رنگ و بوی دیگری مییافت. با این حال چهرههایی مانند سید حسین مرعشی بارها به مضرات این کار برای دولت اصلاحات اشاره کردند. او به اختلاف دیدگاههای ذاتی رییسجمهور سازندگی با برخی محافل تندرو اشاره میکرد اما در عین حال نمیتوانست از این پرسش شانه خالی کند که چرا در مقابل این محافل در هشت سال سازندگی، موضع جدی اتخاذ نشد یا حتی در دوران اصلاحات، رفتارهای آنها از سوی رییس مجمع تشخیص مصلحت، مورد سرزنش واقع نگردید؟ انتخابات مجلس ششم و کاندیداتوری هاشمی، این اختلافنظرها را بیشتر هم کرد و کار به کنارهگیری رسمی وی از حضور در مجلس ششم انجامید چه اینکه میدانست در صورت ورود، باید در صندلیهای صحن ساختمان خیابان امامخمینی بنشیند و نه مانند مجلس دوم در کرسی ریاست. برخی اختلافنظرها در بررسی طرحهای مجلس یا لوایح دولت که سر از مجمع تشخیص درمیآورد نیز گاهی اوقات به صحنه اختلافات، شکل و شمایل تازهای میبخشید. اشتراک در موضوعی مانند پرونده هستهای که با نظر مسوولان عالیرتبه نظام و روسای وقت مجلس و دولت به همراه آیتالله هاشمی به پیش برده میشد، از دیگر مواضع مشترک میان او و دولت وقت بود. تیم مذاکرهکننده هستهای نیز با همراهی دیپلماتهای دوران سازندگی و جنگ با دولت اصلاحات شکل گرفت و تا پایان دولت نیز ادامه یافت از حسن روحانی و حسین موسویان نزدیک به هاشمی تا صادق خرازی، غلامعلی خوشرو و محمدجواد ظریف که نزدیک به دولت اصلاحات بودند. کم نبودند تصمیماتی از دولت که با حمایت ضمنی و تلویحی هاشمی هم مواجه میشد و شرایط به تدریج از فضای ابتدای دوران اصلاحات، فاصله معناداری یافت.
آغاز یا پایان؟
«آیتالله» هم در حال «تغییر بود.» این گزاره که آقای هاشمی، از ابتدا مشی ثابتی داشته و این دولتها و جریانها بودهاند که فاصله خود را با ایشان کم یا زیاد کردهاند، از سوی برخی تحلیلگران با اما و اگرهایی مواجه شده است. بیشک پس از اتفاقات دوم خرداد، رفتار نسل دوم جریان موسوم به راست که خود را «اصولگرا» مینامیدند با آیتالله هاشمی- که احیای همان اختلافات راست سنتی با وی اما گستردهتر را تداعی میکرد- و مسایل سطوح کلان نظام، مرد سرد و گرمچشیده عالم سیاست را متوجه لزوم برخی تغییرات کرده بود. از اوایل سال 83 به بعد بهتدریج هاشمی جدیدی وارد عرصه سیاسی شد هر چند این امر از سوی برخی ناظران، کمی دیرهنگام ارزیابی شد. اینکه او متوجه احتمال شکلگیری آرایشی تازه در ساحت رسمی شده بود سبب شد تا ائتلافی نانوشته میان میانهروها با محوریت رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام با اصلاحطلبان با محوریت رییسجمهور دوران اصلاحات شکل بگیرد که اوج آن را میتوان در مرحله دوم انتخابات ریاستجمهوری نهم ارزیابی کرد. این آغازی بود که تا به امروز ادامه یافته اگرچه در روزهای پایان یک مقطع تاریخی رخ داد.
بعد از حدود دو دهه، دیگر نه رییس مجلس بود و نه رییسجمهور؛ گویی به عنوان نماد تداوم مدیریت و تغییرناپذیری آن، باید مدتی را دور از «مثلث سهقوه» میگذراند و به «مصلحتسنجی» بسنده میکرد تا «چرخش نخبگان» در نظام به برخی اثبات شود. البته کم نبودند افرادی که در همان روزهای پرفراز و فرود پس از دوم خرداد 76، اعلام «رسانهای تر» ریاست او بر دور جدید مجمع تشخیص مصلحت نظام را نیز برنمیتافتند و از آن به عنوان اصرار و ابرام بر ماندن هاشمی در میان سران قوا تعبیر میکردند. انگار سند همه اتفاقات هشتسال دوران سازندگی، تماما به نام رییسجمهوری آن دوران زده شده بود و در فضای پر سوءتفاهم نقد آن مقطع، دستاوردها کمتر دیده میشد و این خلأهای سیاسی بود که پررنگ و پر رنگتر میشد. در سوی مقابل، «آیتالله» کمتر لب به سخن میگشود و در معدود نشستهای خبری با حضور در میان خبرنگاران، به طور صریح پیرامون وقایع دوران سازندگی، اظهارنظر نمیکرد. همچنین مانند امروز که میزبان خبرنگاران رسانههای مختلف است، از «گفتوگوی اختصاصی» خبری نبود و همین مساله، بر این اخبار و حواشی دامن میزد: «اگر حرفی برای دفاع داشت، تا حالا صد بار آن را بیان
کرده بود»؛ جملاتی از این دست نیز در میان هواداران اصلاحات زیاد شنیده میشد.
موضوعات مورد بحث هم کم نبودند؛ مثلا مردم دهان به دهان از تصویری سخن میگفتند که بیل کلینتون رییسجمهوری وقت دموکرات ایالات متحده، یک اسکناس هزارتومانی در یک دست و یک دلار را -بهعنوان تلاش برای همسانی- در دست دیگر گرفته و تحریمها علیه ایران را وارد فاز تازهای ساخته بود. فارغ از اینکه چنین تصویری وجود خارجی داشت یا نه، برخی فشارهای اقتصادی در آن دوران، نارضایتیهایی در میان اقشار مختلف پدید آورده بود و نقش آمریکا در آن، قابل انکار نبود. به هر حال این روش دموکراتهاست که برخلاف رقبای جمهوریخواه، بر فشار اقتصادی و دیپلماسی هماهنگ، بیش از کوبیدن بر طبل جنگ و استفاده از ابعاد روانی آن متمایل هستند. در آن روزها هم مثل رویه رییسجمهوری دموکرات فعلی ایالات متحده، تحریمها کلید خورده بود. همراهان دولت سازندگی اما این عقیده را دارند که برخلاف امروز، این محدودیتها فقط از سوی ایالات متحده و پس از ماجرای میکونوس، توسط چند کشور اروپایی اعمال شد و «شورای امنیت سازمان ملل» در این خصوص وارد عمل نشده بود. همچنین فضای بعد از جنگ و لزوم گذر تاریخی به سوی روندی منطبق با توسعه و رسیدن مردم به رفاه نسبی پس از افزون بر یک دهه گذراندن دشواریهای مختلف، اجرای برخی ایدههای اقتصادی را ناگزیر ساخته بود. با این حال، حاملان و حامیان اندیشه دوم خرداد، نوک پیکان انتقادات خود را به سوی رویههای سیاسی هاشمی و دولت وی گرفته بودند. فعالیتهای سیاسی چندانی در آن سالها صورت نمیگرفت و نوعی «بسته بودن» را تداعی میکرد و با باز شدن فضای سیاسی پس از دوم خرداد، فرصت برای نقد گذشته فراهم شد ضمن اینکه برخی تلاش کرده بودند تا تصویر هاشمی در ذهن مردم، در کنار هر آنچه در دو دهه اول انقلاب رخ داده بود، بنشیند.
کارگزاران در دولت اصلاحات
در دولت اما شرایط اینچنین نبود. نخست آنکه حزب کارگزاران سازندگی به عنوان منسجمترین تشکل که در ائتلاف «جبهه دوم خرداد» در کنار 17 تشکل دیگر از نامزدی سید محمد خاتمی حمایت کرده بودند، اساسا حزب آیتالله هاشمیرفسنجانی شناخته میشدند. آنها در جریان انتخابات مجلس پنجم برای آنکه تمایز گفتمان میان رییسجمهوری دوران سازندگی و جناح موسوم به راست را نشان دهند، اعلام موجودیت کردند آن هم با حضور «تکنوکرات»هایی که در دسته مدیر دولتی نیز طبقهبندی میشدند. بیشتر آنها حضور در فرنگ برای تحصیل و زندگی را تجربه کرده بودند و سابقه مدیریت میانی و بعضا کلان در دولت دوران جنگ را نیز داشتند. البته کمی بعد حزب اعتدال و توسعه هم توسط برخی دیگر از نزدیکان سیاسی رییس مجمع تشخیص با محوریت حسن روحانی، فاطمه هاشمیرفسنجانی، محمدباقر نوبخت و... تاسیس شد تا قرابت دیگری میان طیف هاشمی و برخی اصلاحطلبان شکل بگیرد. به هر حال کارگزاران با چهره اول آن روزهای خود یعنی غلامحسین کرباسچی شهردار تهران، فصل مشترک پررنگی میان هاشمی و دولت جدید به شمار میرفت و حتی سخن از معاوناولی او بود. وزیر فرهنگ دولت اول و سازمان کتابخانه ملی دولت دوم هاشمی، رییسجمهور شده بود و بهرغم کدورت ایجاد شده میان برخی چهرههای منتسب به اصلاحات، قشرهایی از مردم و طیفهای رادیکالتر این جریان با رییس دولت سازندگی، استفاده از تجربیات دولت قبل در دستور کار قرار گرفت. انتخاب کابینه، نخستین گام بود. اولین وزیر کشور دولت هاشمی، اولین وزیر کشور دولت خاتمی هم شد تا عبدالله نوری از مجلس پنجمی که کارگزارانیها، برخی چپهای سنتی و اکثریت راست در آن حضور داشتند، راهی ساختمان خیابان فاطمی شود. اولین وزیر علوم دولت هاشمی نیز وزیر علوم دولت اصلاحات شد و مصطفی معین، کرسی خود در مجلس پنجم را ترک کرد و از همکارانش برای حضور در کابینه جدید، رای اعتماد گرفت. بیژن نامدار زنگنه، چهره مورد وثوق رییسجمهوری دوران سازندگی، از سوی رییسجمهوری دوران اصلاحات به وزارت مهم و حیاتی نفت مامور شد و محمدعلی نجفی، وزیر خوشنام آموزش و پرورش دولت هاشمی، معاون رییسجمهوری اصلاحات شد آن هم در سازمان مهم «برنامه و بودجه.» افزون بر همه اینها، گرفتن رای اعتماد سید عطاءالله مهاجرانی، معاون حقوقی آیتالله هاشمی برای تصدی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، جمع یاران هاشمی در دولت جدید را کامل کرد و خاتمی ترجیح داد این چهره سیاسی- فرهنگی را برای وزارتخانهای در نظر بگیرد که باید یکی از اصلیترین برنامههای انتخاباتی او را در حوزههای مطبوعات، سینما، کتاب، موسیقی و تئاتر، عملیاتی کند. به این جمع میتوان معاونت اجرایی محمد هاشمیرفسنجانی را نیز اضافه کرد و به دولت دوم اصلاحات هم نیمنگاهی داشت که فردی چون اسحاق جهانگیری، راهی وزارتخانه تاثیرگذار صنایع شد. بسیاری دیگر از این نیروها نیز در معاونتهای وزارتخانههای حساسی چون کشور و نفت به فعالیت مشغول شدند؛ از محمد عطریانفر تا اکبر ترکان. استانداران نیز از این قاعده مستثنی نبودند و در مرکز رسانهای مهمی چون خبرگزاری جمهوری اسلامی، فریدون وردینژاد ماندگار شد. اما اینکه چرا این اتفاق رخ داد صرفنظر از مشی سیاسی مدیران میانهرو دولت هاشمی که بسیاری از آنها بالذات علاقهمند به توسعه سیاسی و برنامههای خاتمی نیز بودند، تاکید بر استفاده از همه ظرفیتهای گذشته، معمولا ورد زبان رییسجمهوری دوران اصلاحات بود چه اینکه راستهایی چون محمد سعیدیکیا، حسین مظفر و قربانعلی دری نجفآبادی هم در کابینه هفتم، حاضر بودند. اینجا همان نقطه تعارض هاشمی و بسیاری دیگر از نیروهای باسابقه با دولتهای نهم و دهم است؛ کمتوجهی به «سرمایه انباشته مدیریتی و انسانی» و «آزمودن آزموده» با مدیرانی کمتجربه.
افتراق و اشتراک
در سطوح سیاسی و نظری اصلاحطلبان اما، فضا به خوبی دولت نبود چه اینکه گستردگی این گفتمان و تاکید خاتمی بر انحصاری نبودن آن در کلام رییسجمهوری وقت، راه را برای چهرههای سیاسی غیردولتی باز میکرد. شاید همین امر سبب شده بود تا مواضع علیه آیتالله هاشمیرفسنجانی گاهی تند شود. مخصوصا در هنگام بررسی برخی پروندهها که ردپای آنها به دولت سازندگی میرسید تعبیر برخی چهرههای حاضر در اردوگاه اصلاحطلبان از عملکرد هاشمی، رنگ و بوی دیگری مییافت. با این حال چهرههایی مانند سید حسین مرعشی بارها به مضرات این کار برای دولت اصلاحات اشاره کردند. او به اختلاف دیدگاههای ذاتی رییسجمهور سازندگی با برخی محافل تندرو اشاره میکرد اما در عین حال نمیتوانست از این پرسش شانه خالی کند که چرا در مقابل این محافل در هشت سال سازندگی، موضع جدی اتخاذ نشد یا حتی در دوران اصلاحات، رفتارهای آنها از سوی رییس مجمع تشخیص مصلحت، مورد سرزنش واقع نگردید؟ انتخابات مجلس ششم و کاندیداتوری هاشمی، این اختلافنظرها را بیشتر هم کرد و کار به کنارهگیری رسمی وی از حضور در مجلس ششم انجامید چه اینکه میدانست در صورت ورود، باید در صندلیهای صحن ساختمان خیابان امامخمینی بنشیند و نه مانند مجلس دوم در کرسی ریاست. برخی اختلافنظرها در بررسی طرحهای مجلس یا لوایح دولت که سر از مجمع تشخیص درمیآورد نیز گاهی اوقات به صحنه اختلافات، شکل و شمایل تازهای میبخشید. اشتراک در موضوعی مانند پرونده هستهای که با نظر مسوولان عالیرتبه نظام و روسای وقت مجلس و دولت به همراه آیتالله هاشمی به پیش برده میشد، از دیگر مواضع مشترک میان او و دولت وقت بود. تیم مذاکرهکننده هستهای نیز با همراهی دیپلماتهای دوران سازندگی و جنگ با دولت اصلاحات شکل گرفت و تا پایان دولت نیز ادامه یافت از حسن روحانی و حسین موسویان نزدیک به هاشمی تا صادق خرازی، غلامعلی خوشرو و محمدجواد ظریف که نزدیک به دولت اصلاحات بودند. کم نبودند تصمیماتی از دولت که با حمایت ضمنی و تلویحی هاشمی هم مواجه میشد و شرایط به تدریج از فضای ابتدای دوران اصلاحات، فاصله معناداری یافت.
آغاز یا پایان؟
«آیتالله» هم در حال «تغییر بود.» این گزاره که آقای هاشمی، از ابتدا مشی ثابتی داشته و این دولتها و جریانها بودهاند که فاصله خود را با ایشان کم یا زیاد کردهاند، از سوی برخی تحلیلگران با اما و اگرهایی مواجه شده است. بیشک پس از اتفاقات دوم خرداد، رفتار نسل دوم جریان موسوم به راست که خود را «اصولگرا» مینامیدند با آیتالله هاشمی- که احیای همان اختلافات راست سنتی با وی اما گستردهتر را تداعی میکرد- و مسایل سطوح کلان نظام، مرد سرد و گرمچشیده عالم سیاست را متوجه لزوم برخی تغییرات کرده بود. از اوایل سال 83 به بعد بهتدریج هاشمی جدیدی وارد عرصه سیاسی شد هر چند این امر از سوی برخی ناظران، کمی دیرهنگام ارزیابی شد. اینکه او متوجه احتمال شکلگیری آرایشی تازه در ساحت رسمی شده بود سبب شد تا ائتلافی نانوشته میان میانهروها با محوریت رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام با اصلاحطلبان با محوریت رییسجمهور دوران اصلاحات شکل بگیرد که اوج آن را میتوان در مرحله دوم انتخابات ریاستجمهوری نهم ارزیابی کرد. این آغازی بود که تا به امروز ادامه یافته اگرچه در روزهای پایان یک مقطع تاریخی رخ داد.
موضوعات مورد بحث هم کم نبودند؛ مثلا مردم دهان به دهان از تصویری سخن میگفتند که بیل کلینتون رییسجمهوری وقت دموکرات ایالات متحده، یک اسکناس هزارتومانی در یک دست و یک دلار را -بهعنوان تلاش برای همسانی- در دست دیگر گرفته و تحریمها علیه ایران را وارد فاز تازهای ساخته بود. فارغ از اینکه چنین تصویری وجود خارجی داشت یا نه، برخی فشارهای اقتصادی در آن دوران، نارضایتیهایی در میان اقشار مختلف پدید آورده بود و نقش آمریکا در آن، قابل انکار نبود. به هر حال این روش دموکراتهاست که برخلاف رقبای جمهوریخواه، بر فشار اقتصادی و دیپلماسی هماهنگ، بیش از کوبیدن بر طبل جنگ و استفاده از ابعاد روانی آن متمایل هستند. در آن روزها هم مثل رویه رییسجمهوری دموکرات فعلی ایالات متحده، تحریمها کلید خورده بود. همراهان دولت سازندگی اما این عقیده را دارند که برخلاف امروز، این محدودیتها فقط از سوی ایالات متحده و پس از ماجرای میکونوس، توسط چند کشور اروپایی اعمال شد و «شورای امنیت سازمان ملل» در این خصوص وارد عمل نشده بود. همچنین فضای بعد از جنگ و لزوم گذر تاریخی به سوی روندی منطبق با توسعه و رسیدن مردم به رفاه نسبی پس از افزون بر یک دهه گذراندن دشواریهای مختلف، اجرای برخی ایدههای اقتصادی را ناگزیر ساخته بود. با این حال، حاملان و حامیان اندیشه دوم خرداد، نوک پیکان انتقادات خود را به سوی رویههای سیاسی هاشمی و دولت وی گرفته بودند. فعالیتهای سیاسی چندانی در آن سالها صورت نمیگرفت و نوعی «بسته بودن» را تداعی میکرد و با باز شدن فضای سیاسی پس از دوم خرداد، فرصت برای نقد گذشته فراهم شد ضمن اینکه برخی تلاش کرده بودند تا تصویر هاشمی در ذهن مردم، در کنار هر آنچه در دو دهه اول انقلاب رخ داده بود، بنشیند.
کارگزاران در دولت اصلاحات
در دولت اما شرایط اینچنین نبود. نخست آنکه حزب کارگزاران سازندگی به عنوان منسجمترین تشکل که در ائتلاف «جبهه دوم خرداد» در کنار 17 تشکل دیگر از نامزدی سید محمد خاتمی حمایت کرده بودند، اساسا حزب آیتالله هاشمیرفسنجانی شناخته میشدند. آنها در جریان انتخابات مجلس پنجم برای آنکه تمایز گفتمان میان رییسجمهوری دوران سازندگی و جناح موسوم به راست را نشان دهند، اعلام موجودیت کردند آن هم با حضور «تکنوکرات»هایی که در دسته مدیر دولتی نیز طبقهبندی میشدند. بیشتر آنها حضور در فرنگ برای تحصیل و زندگی را تجربه کرده بودند و سابقه مدیریت میانی و بعضا کلان در دولت دوران جنگ را نیز داشتند. البته کمی بعد حزب اعتدال و توسعه هم توسط برخی دیگر از نزدیکان سیاسی رییس مجمع تشخیص با محوریت حسن روحانی، فاطمه هاشمیرفسنجانی، محمدباقر نوبخت و... تاسیس شد تا قرابت دیگری میان طیف هاشمی و برخی اصلاحطلبان شکل بگیرد. به هر حال کارگزاران با چهره اول آن روزهای خود یعنی غلامحسین کرباسچی شهردار تهران، فصل مشترک پررنگی میان هاشمی و دولت جدید به شمار میرفت و حتی سخن از معاوناولی او بود. وزیر فرهنگ دولت اول و سازمان کتابخانه ملی دولت دوم هاشمی، رییسجمهور شده بود و بهرغم کدورت ایجاد شده میان برخی چهرههای منتسب به اصلاحات، قشرهایی از مردم و طیفهای رادیکالتر این جریان با رییس دولت سازندگی، استفاده از تجربیات دولت قبل در دستور کار قرار گرفت. انتخاب کابینه، نخستین گام بود. اولین وزیر کشور دولت هاشمی، اولین وزیر کشور دولت خاتمی هم شد تا عبدالله نوری از مجلس پنجمی که کارگزارانیها، برخی چپهای سنتی و اکثریت راست در آن حضور داشتند، راهی ساختمان خیابان فاطمی شود. اولین وزیر علوم دولت هاشمی نیز وزیر علوم دولت اصلاحات شد و مصطفی معین، کرسی خود در مجلس پنجم را ترک کرد و از همکارانش برای حضور در کابینه جدید، رای اعتماد گرفت. بیژن نامدار زنگنه، چهره مورد وثوق رییسجمهوری دوران سازندگی، از سوی رییسجمهوری دوران اصلاحات به وزارت مهم و حیاتی نفت مامور شد و محمدعلی نجفی، وزیر خوشنام آموزش و پرورش دولت هاشمی، معاون رییسجمهوری اصلاحات شد آن هم در سازمان مهم «برنامه و بودجه.» افزون بر همه اینها، گرفتن رای اعتماد سید عطاءالله مهاجرانی، معاون حقوقی آیتالله هاشمی برای تصدی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، جمع یاران هاشمی در دولت جدید را کامل کرد و خاتمی ترجیح داد این چهره سیاسی- فرهنگی را برای وزارتخانهای در نظر بگیرد که باید یکی از اصلیترین برنامههای انتخاباتی او را در حوزههای مطبوعات، سینما، کتاب، موسیقی و تئاتر، عملیاتی کند. به این جمع میتوان معاونت اجرایی محمد هاشمیرفسنجانی را نیز اضافه کرد و به دولت دوم اصلاحات هم نیمنگاهی داشت که فردی چون اسحاق جهانگیری، راهی وزارتخانه تاثیرگذار صنایع شد. بسیاری دیگر از این نیروها نیز در معاونتهای وزارتخانههای حساسی چون کشور و نفت به فعالیت مشغول شدند؛ از محمد عطریانفر تا اکبر ترکان. استانداران نیز از این قاعده مستثنی نبودند و در مرکز رسانهای مهمی چون خبرگزاری جمهوری اسلامی، فریدون وردینژاد ماندگار شد. اما اینکه چرا این اتفاق رخ داد صرفنظر از مشی سیاسی مدیران میانهرو دولت هاشمی که بسیاری از آنها بالذات علاقهمند به توسعه سیاسی و برنامههای خاتمی نیز بودند، تاکید بر استفاده از همه ظرفیتهای گذشته، معمولا ورد زبان رییسجمهوری دوران اصلاحات بود چه اینکه راستهایی چون محمد سعیدیکیا، حسین مظفر و قربانعلی دری نجفآبادی هم در کابینه هفتم، حاضر بودند. اینجا همان نقطه تعارض هاشمی و بسیاری دیگر از نیروهای باسابقه با دولتهای نهم و دهم است؛ کمتوجهی به «سرمایه انباشته مدیریتی و انسانی» و «آزمودن آزموده» با مدیرانی کمتجربه.
افتراق و اشتراک
در سطوح سیاسی و نظری اصلاحطلبان اما، فضا به خوبی دولت نبود چه اینکه گستردگی این گفتمان و تاکید خاتمی بر انحصاری نبودن آن در کلام رییسجمهوری وقت، راه را برای چهرههای سیاسی غیردولتی باز میکرد. شاید همین امر سبب شده بود تا مواضع علیه آیتالله هاشمیرفسنجانی گاهی تند شود. مخصوصا در هنگام بررسی برخی پروندهها که ردپای آنها به دولت سازندگی میرسید تعبیر برخی چهرههای حاضر در اردوگاه اصلاحطلبان از عملکرد هاشمی، رنگ و بوی دیگری مییافت. با این حال چهرههایی مانند سید حسین مرعشی بارها به مضرات این کار برای دولت اصلاحات اشاره کردند. او به اختلاف دیدگاههای ذاتی رییسجمهور سازندگی با برخی محافل تندرو اشاره میکرد اما در عین حال نمیتوانست از این پرسش شانه خالی کند که چرا در مقابل این محافل در هشت سال سازندگی، موضع جدی اتخاذ نشد یا حتی در دوران اصلاحات، رفتارهای آنها از سوی رییس مجمع تشخیص مصلحت، مورد سرزنش واقع نگردید؟ انتخابات مجلس ششم و کاندیداتوری هاشمی، این اختلافنظرها را بیشتر هم کرد و کار به کنارهگیری رسمی وی از حضور در مجلس ششم انجامید چه اینکه میدانست در صورت ورود، باید در صندلیهای صحن ساختمان خیابان امامخمینی بنشیند و نه مانند مجلس دوم در کرسی ریاست. برخی اختلافنظرها در بررسی طرحهای مجلس یا لوایح دولت که سر از مجمع تشخیص درمیآورد نیز گاهی اوقات به صحنه اختلافات، شکل و شمایل تازهای میبخشید. اشتراک در موضوعی مانند پرونده هستهای که با نظر مسوولان عالیرتبه نظام و روسای وقت مجلس و دولت به همراه آیتالله هاشمی به پیش برده میشد، از دیگر مواضع مشترک میان او و دولت وقت بود. تیم مذاکرهکننده هستهای نیز با همراهی دیپلماتهای دوران سازندگی و جنگ با دولت اصلاحات شکل گرفت و تا پایان دولت نیز ادامه یافت از حسن روحانی و حسین موسویان نزدیک به هاشمی تا صادق خرازی، غلامعلی خوشرو و محمدجواد ظریف که نزدیک به دولت اصلاحات بودند. کم نبودند تصمیماتی از دولت که با حمایت ضمنی و تلویحی هاشمی هم مواجه میشد و شرایط به تدریج از فضای ابتدای دوران اصلاحات، فاصله معناداری یافت.
آغاز یا پایان؟
«آیتالله» هم در حال «تغییر بود.» این گزاره که آقای هاشمی، از ابتدا مشی ثابتی داشته و این دولتها و جریانها بودهاند که فاصله خود را با ایشان کم یا زیاد کردهاند، از سوی برخی تحلیلگران با اما و اگرهایی مواجه شده است. بیشک پس از اتفاقات دوم خرداد، رفتار نسل دوم جریان موسوم به راست که خود را «اصولگرا» مینامیدند با آیتالله هاشمی- که احیای همان اختلافات راست سنتی با وی اما گستردهتر را تداعی میکرد- و مسایل سطوح کلان نظام، مرد سرد و گرمچشیده عالم سیاست را متوجه لزوم برخی تغییرات کرده بود. از اوایل سال 83 به بعد بهتدریج هاشمی جدیدی وارد عرصه سیاسی شد هر چند این امر از سوی برخی ناظران، کمی دیرهنگام ارزیابی شد. اینکه او متوجه احتمال شکلگیری آرایشی تازه در ساحت رسمی شده بود سبب شد تا ائتلافی نانوشته میان میانهروها با محوریت رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام با اصلاحطلبان با محوریت رییسجمهور دوران اصلاحات شکل بگیرد که اوج آن را میتوان در مرحله دوم انتخابات ریاستجمهوری نهم ارزیابی کرد. این آغازی بود که تا به امروز ادامه یافته اگرچه در روزهای پایان یک مقطع تاریخی رخ داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.