قمار سیاست بر سر زیباشناسی
نیما علوی
بیجهت نیست که قرن بیستم را قرن بزرگترین پیروزیها و ناکامیهای بشر نام نهادند؛ از بزرگترین دستاوردهای ساخته دست بشر تا بزرگترین فجایع جنگهای جهانی، از پیشرفتهترین تجهیزات پزشکی تا شیوع بیشترین گرفتاریها در حوزه زیست، از دستیابی به شیوههای نوین سازماندهی شهری تا تکنولوژیهای اداره زندگی روزمره و البته پیدایش اشکال مکانیکی تولید و بحرانی شدن عرصه زیباشناسی.
آنچه وجدان معذب انسان معاصر را تحریک میکند و به پیش میبرد، تفکر درباره این تعارض آشکار است که سویههای بحرانی آن همچنان تا امروز ادامه دارد. شاید بتوان ادعا کرد مسالهای که بیش از هر چیز میتواند موید این تعارض باشد، شکاف میان معنای انضمامی تولید انسان با بازتاب واقعیت عینی آن است. مسلما میان آنچه انسان مدرن از تفوق بر طبیعت طلب میکرد و دستاورد فجایعی که بهبار آمد کیلومترها فاصله است. تصاویر بهجامانده از این دوران خود گویای واقعیتاند! از قحطیها و آوارگیهای متمادی کشورهای مختلف تا نسلکشیها و جنگهای متعدد که به میانجی تصویر ثبت شدهاند و طرفه آنکه یکی از مهمترین مناقشات دوران مدرن کشمکش بر سر همین تصویر و بازنمایی واقعیت است. جالب است که آنچه توانایی بحرانی کردن زیستن در دنیای معاصر را دارد خود از درون بحرانی است؛ چراکه بسامد تغییرها در زبان تصویر بهگونهای در عصر نوین شدت گرفت که شکل تولید و بازتولید مکانیکی اثر هنری تبدیل به یکی از مهمترین مناقشههای دو متفکر مهم قرن بیستم- آدورنو و بنیامین- شد. این تغییرات البته زمینهای را بهوجود آورد که در نهایت باعث شد، هنرمندانی چون «کاندینسکی» و «کوپکا» به تصویرکردن جهان واقعی و ملموس پشت کنند و در دل ژانرهای گوناگون هنری و ادبی مناقشهای را به راهاندازند که از قضا زمینهساز یکی از پرتنشترین مناقشهها بر سر زیباشناسی میان متفکرین شده است. واضح است که مفهوم محوری در بستر این مناقشه بازنمایی است. همانطور که پیشتر گفته شد شکاف میان معنای انضمامی یک فاکت و بازتاب واقعیت عینی آن تبدیل به بحرانی شده بود که بنا بر سنت فکری، بیش از همه طیف گسترده مارکسیستها را تحتتاثیر قرار داد چراکه مساله زیربنا و روبنا یا شیوه تولید و شکلهای اجتماعی گسترده منتجشده از آن همواره پای مساله عینیت و تعیینکنندگی را پیش میکشیدند. از اینرو آنچه که تحت عنوان بازنمایی معرفی میشود، به شکل تاریخی معرف نزاعی است که میان جریانهای مختلف طیف وسیع چپ شکل گرفته است. یکی از اثرگذارترین این مناقشهها فیالواقع، چرخش بهسمت گستره پررمز و راز روبنا و جابهجایی حوزه دلالت به سمت زیباشناسی و سیاست است.
کتاب زیباشناسی و سیاست بیش از سهدهه پس از پایان جنگجهانی دوم نخستین بار در سال 1977 منتشر شد. این کتاب، همانگونه که ناشر به آن اشاره میکند، براساس روابط درونی مقالات و گفتوگوهایشان انتخاب شده است: دو مقاله همراه با سهنامه از «تئودور آدورنو» به «والتر بنیامین»، پاسخ والتر بنیامین و یادداشتهای روزانهاش درباره گفتوگوهایی که با برتولت برشت داشته، مقاله از برتولت برشت در مورد «لوکاچ» و در ابتدای کتاب دو مقاله از لوکاچ و «بلوخ» بر سر اکسپرسیونیسم.
این نقاط منفصل در واقع با حرکت یک نخ شروع میشود و با گذاشتن از مهرههای گوناگون مطرحشده در مجادلات زیباشناسی پرمناقشه، راس خود را در سیاست بازمییابد. اولین بخش کتاب با کشمکش پرتبوتاب بلوخ و لوکاچ بر سر هنر آوانگارد شروع میشود. عنوان مقاله ارنست بلوخ «بحث درباره اکسپرسیونیسم» است که در این مقاله به رابطه هنر آوانگارد، با تکیه بر اکسپرسیونیسم و دوران بحران سرمایهداری میپردازد. بلوخ در پاسخ به انتقادات گاه افراطی اردوگاه چپ ارتدوکس نسبت به این سبک هنری و ادبی، آن را معرف حقیقی وضعیتی میداند که انسان معاصر در آن زندگی میکند؛ وضعیتی آشفته، تکهپاره، مغشوش و پرتلاطمی که هر هستی زندهای را محکوم به جدایی از کل وضعیت زیستن میکنند. تجربه زندگی شهری و صنعتی معاصر به زعم بلوخ واجد شکل ازهمگسیختگی است که تنها میتوان آن را از خلال تجربه هنر و ادبیات آوانگارد به تصویر کشید. آن شکل از هنر مدرن، به زعم بلوخ که دغدغه درگیر شدن با وضعیت موجود را دارد و در پی رسیدن به شکلی از آگاهی سوژه است، تنها میتواند این آرزوی خود را از خلال به تصویر کشیدن وضعیت پرآشوب دنیای جدید در قالب فرم هنر آوانگارد تحقق بخشد. در مقابل لوکاچ، در مقاله «رئالیسم در ابهام» ادعا میکند این اعاده حیثیت از هنر آوانگارد، توهمی بیش نیست. علیه این جریان، لوکاچ مدعی است یگانه شکل بازنمایی رهاییبخش برای سوژه جمعی که در پی رهایی است، رئالیسم است. به همین دلیل فیلسوف مجارستانی قرن بیستم به نکوهش آثاری میپردازد که از قضا مهمترین تاثیر را بر نسل پس از خود گذاشتند.
مسلما برای درک انتقاد لوکاچ از هنر و ادبیات آوانگارد باید به سراغ دو مفهوم کلیدی در تفکر وی ـ وساطت و کلیت ـ رفت. لوکاچ براین باور است که جوهر دیالکتیک هگل در نهایت کلیت انضمامی است و این کلیت را نه در افکار که در روش میداند و بر این باور است که کلیت یگانه اصل انقلاب در علم است. بنابراین لوکاچ این کلیت را، آنچنان که از نظاممند شدن تفکر به دست میآورد، به گونهای به ژانر ادبی رمان منتقل میکند که گویی چیزی جز تکنیک و فرمهای حاصل از تجربه گذشته بزرگان نیست که البته این خود دستمایه نقدهای برشت، برگئورگلوکاچ است. نقد برشت - همانطور که خودش اذعان دارد - عجیب به نظر میرسد چراکه از قضا با اساس روش لوکاچ همراه است. مساله برشت اتفاقا این است که چرا لوکاچ به اندازه کافی رادیکال نیست. این همان چیزی است که برشت تحت عنوان «عنصر ناخوشایند» در تفکر لوکاچ مطرح میکند. برشت از این منظر سعی در تعریف رئالیسمی دارد که با آنچه لوکاچ در پی آن است فرق دارد. او به دنبال رئالیسم معاصر است و از اینرو میخواهد آنچه لوکاچ رئالیسم میخواند را به چالش بکشد و دستمایهاش در این کارزار مساله فرم و محتواست. برشت بر این باور است که این شکل از تاکید بر رئالیسم تا آن حد ناموجه است که اصرار بر گفتاری از فرط بیمعنایی تنها بر فرمهای خود تکیه دارد. برشت آنچنان که در این مقاله میگوید، بر این باور است که بازنمایی آنچه ما واقعیت اجتماعی مینامیم نیاز به الگوهای جدیدی دارد و این یعنی درک تفاوت کاراکترهای باباگوریو و شوایک.
برای برشت فرم لزوما در کنار محتواست که شکل میگیرد. اهمیت فرم در این است که محتوای بیشکل همچون نمایشگاه مادام توسویی است که صرفا ملغمهای از اشخاص و کاراکترهای متفاوت است. اما جالب است که این نگاه در نهایت فیگوری مانند کافکا را «قبول ندارد» و ـ آنچنان که در یادداشتهای بنیامین در بخش دوم به آن اشاره شده - باید عناصری از آن را اخذ کرد و مابقی «یاوه است» و « باید نادیده بگیری». یادداشتهای بنیامین عمدتا مبتنی بر روزنگاریها هستند که ـ به غیر از تعدادی که به شرح حال آن روز یا مباحثههای سیاسی و ادبی بین برشت و بنیامین میپردازد - یک فیگور مشخص را معرفی میکند: کافکا. این بخش مسلما حالتی از بحث و گفتوگو ندارد بلکه صرفا یادداشتهای بنیامین براساس ملاقاتهایش است. اما آنچه که بیش از همه به چشم میآید، معضله کافکاست. چیزی که از نقلقولها و یادداشتهای بنیامین به دست میآید این است که گویی برشت -آنگونه که به کافکا بدگمان است - اسیر تفکری شده است که چفت و بستهای زبانی و الگوهای مشخص روایی را چیزی جدا از سازوکارهای ایدئولوژیک ساختار میشناسد. دقیقا از این روست که در بخش سوم آدورنو از تاثیر برشت بر بنیامین میگوید و دایما در مورد فاصلهاش از برشت تاکید میکند. آدورنو در مقاله دوم بخش نهایی کتاب ـ که در مورد مفهوم پرمناقشه «تعهد» در هنر و ادبیات است و مسلما پای متفکری چون سارتر را به میان میکشدـ تعهد اثر ادبی را، با توجه به مفهوم خودآیینی اثر، از قضا در عدم تعهد آن به جهان پیرامون میداند. جهانی که از پیش همچون طبیعت ثانوی بدیهی فرض شده است. اثر ادبی و هنری متعهد دقیقا آن لحظهای خلق میشود که از منطق مبادله در جهان معاصر فاصله بگیرد. چیزی که برشت ـ به زعم آدورنو ـ اگرچه دایما بر آن اصرار میکرد اما کمتر به آن پایبند بود و هم از این روست که با فیگوری مثل کافکا در کشمکش است. این منظر، برخلاف آنچه در تفکر لوکاچ ظاهر میشود، فرم و محتوای اثر هنری را در تنش میان عناصر متضادی میداند که در خود اثر هنری رسوب کرده است. بنابراین خودآیینی اثر هنری در مقام یک موناد حفظ این تنش حاصل از تهنشست فاکت حقیقی بیرونی است. مباحث نظری آدورنو درباره زیباشناسی ـ در این کتاب ـ را میتوان در نامهنگاریهایش با والتر بنیامین دنبال کرد. بحث بر سر تصویر دیالکتیکی، مفهوم هاله و اثر هنری در عصر بازتولیدپذیری مکانیکی آن. نکته مهم در این بخش مسلما نقطه اشتراک این دو متفکر در بستر مشاجرهشان بر سر فناوری و از بین رفتن هاله اثر هنری است: تفاوت میان تمثیل و نماد، اثر هنری و اسناد جادویی.
در مقاله اول بخشنهایی اما، آدورنو یکی از جدیترین نقدها و هجمهها را متوجه یکی از مهمترین متفکران مکتب جنوب غربی آلمان میکند. لوکاچ که با «روح و شکل» و «نظریه رمان» شهرت فراوان میان متفکران نوکانتی و حتی اگزیستانسیالیستها ـ به واسطه کشف دوباره کییرکگورـ فراهم کرده بود، با کتاب «تاریخ و آگاهی طبقاتی»، که جزو کتابهای تاثیرگذار قرن بیستم شناخته شده است، توانست ماتریالیسم دیالکتیکی را به بهترین نحو صورتبندی کند. اما طنز یا تلخی ماجرا در اینجاست که سالها بعد تحتتاثیر سیطره اردوگاه سوسیالیستی شوروی لوکاچ به این نتیجه میرسد که تاریخ و آگاهی طبقاتی « به واسطه درک ناقصاش از نظریه بازتاب و به دلیل انکار دیالکتیک در طبیعت ارتجاعی بود»! اظهارنظری عجیب که نشاندهنده خیانت به نبوغش بود. در همین بستر است که آدورنو در مورد کتاب «ویرانی خرد» لوکاچ، که در آن نویسنده بیپروا نیچه و فروید را فاشیست میخواند، بر این باور است که بیشک این کتاب ویرانی خرد خود لوکاچ است.
بحث بر سر رئالیسم و مدرنیسم مهمترین چالش میان لوکاچ و آدورنو است. بحثی که به زعم فردریک جیمسون در موخره کتاب، به زبان فرویدی، نشاندهنده بازگشت میل سرکوب شده است چراکه ریشههای این بحث به بحران مساله زیباشناسی در قرن هفدهم بر میگردد: جدال میان امرکهنه و نو. مسالهای که با بازگشتش درون سنت چپ بیش از هر زمان دیگری با سیاست پیوند میخورد. قمار سیاست بر سر این امر اگرچه در بستر این سنت فکری به سیاسی شدن زیباشناسی میانجامد اما در نقطه مقابل، در جبهه فاشیسم موسولینی و نازیسم هیتلر، به زیباشناختی کردن سیاست منجر میشود. چیزی که در نهایت نتیجهای جز زیباشناختی کردن مرگ ندارد.
آنچه وجدان معذب انسان معاصر را تحریک میکند و به پیش میبرد، تفکر درباره این تعارض آشکار است که سویههای بحرانی آن همچنان تا امروز ادامه دارد. شاید بتوان ادعا کرد مسالهای که بیش از هر چیز میتواند موید این تعارض باشد، شکاف میان معنای انضمامی تولید انسان با بازتاب واقعیت عینی آن است. مسلما میان آنچه انسان مدرن از تفوق بر طبیعت طلب میکرد و دستاورد فجایعی که بهبار آمد کیلومترها فاصله است. تصاویر بهجامانده از این دوران خود گویای واقعیتاند! از قحطیها و آوارگیهای متمادی کشورهای مختلف تا نسلکشیها و جنگهای متعدد که به میانجی تصویر ثبت شدهاند و طرفه آنکه یکی از مهمترین مناقشات دوران مدرن کشمکش بر سر همین تصویر و بازنمایی واقعیت است. جالب است که آنچه توانایی بحرانی کردن زیستن در دنیای معاصر را دارد خود از درون بحرانی است؛ چراکه بسامد تغییرها در زبان تصویر بهگونهای در عصر نوین شدت گرفت که شکل تولید و بازتولید مکانیکی اثر هنری تبدیل به یکی از مهمترین مناقشههای دو متفکر مهم قرن بیستم- آدورنو و بنیامین- شد. این تغییرات البته زمینهای را بهوجود آورد که در نهایت باعث شد، هنرمندانی چون «کاندینسکی» و «کوپکا» به تصویرکردن جهان واقعی و ملموس پشت کنند و در دل ژانرهای گوناگون هنری و ادبی مناقشهای را به راهاندازند که از قضا زمینهساز یکی از پرتنشترین مناقشهها بر سر زیباشناسی میان متفکرین شده است. واضح است که مفهوم محوری در بستر این مناقشه بازنمایی است. همانطور که پیشتر گفته شد شکاف میان معنای انضمامی یک فاکت و بازتاب واقعیت عینی آن تبدیل به بحرانی شده بود که بنا بر سنت فکری، بیش از همه طیف گسترده مارکسیستها را تحتتاثیر قرار داد چراکه مساله زیربنا و روبنا یا شیوه تولید و شکلهای اجتماعی گسترده منتجشده از آن همواره پای مساله عینیت و تعیینکنندگی را پیش میکشیدند. از اینرو آنچه که تحت عنوان بازنمایی معرفی میشود، به شکل تاریخی معرف نزاعی است که میان جریانهای مختلف طیف وسیع چپ شکل گرفته است. یکی از اثرگذارترین این مناقشهها فیالواقع، چرخش بهسمت گستره پررمز و راز روبنا و جابهجایی حوزه دلالت به سمت زیباشناسی و سیاست است.
کتاب زیباشناسی و سیاست بیش از سهدهه پس از پایان جنگجهانی دوم نخستین بار در سال 1977 منتشر شد. این کتاب، همانگونه که ناشر به آن اشاره میکند، براساس روابط درونی مقالات و گفتوگوهایشان انتخاب شده است: دو مقاله همراه با سهنامه از «تئودور آدورنو» به «والتر بنیامین»، پاسخ والتر بنیامین و یادداشتهای روزانهاش درباره گفتوگوهایی که با برتولت برشت داشته، مقاله از برتولت برشت در مورد «لوکاچ» و در ابتدای کتاب دو مقاله از لوکاچ و «بلوخ» بر سر اکسپرسیونیسم.
این نقاط منفصل در واقع با حرکت یک نخ شروع میشود و با گذاشتن از مهرههای گوناگون مطرحشده در مجادلات زیباشناسی پرمناقشه، راس خود را در سیاست بازمییابد. اولین بخش کتاب با کشمکش پرتبوتاب بلوخ و لوکاچ بر سر هنر آوانگارد شروع میشود. عنوان مقاله ارنست بلوخ «بحث درباره اکسپرسیونیسم» است که در این مقاله به رابطه هنر آوانگارد، با تکیه بر اکسپرسیونیسم و دوران بحران سرمایهداری میپردازد. بلوخ در پاسخ به انتقادات گاه افراطی اردوگاه چپ ارتدوکس نسبت به این سبک هنری و ادبی، آن را معرف حقیقی وضعیتی میداند که انسان معاصر در آن زندگی میکند؛ وضعیتی آشفته، تکهپاره، مغشوش و پرتلاطمی که هر هستی زندهای را محکوم به جدایی از کل وضعیت زیستن میکنند. تجربه زندگی شهری و صنعتی معاصر به زعم بلوخ واجد شکل ازهمگسیختگی است که تنها میتوان آن را از خلال تجربه هنر و ادبیات آوانگارد به تصویر کشید. آن شکل از هنر مدرن، به زعم بلوخ که دغدغه درگیر شدن با وضعیت موجود را دارد و در پی رسیدن به شکلی از آگاهی سوژه است، تنها میتواند این آرزوی خود را از خلال به تصویر کشیدن وضعیت پرآشوب دنیای جدید در قالب فرم هنر آوانگارد تحقق بخشد. در مقابل لوکاچ، در مقاله «رئالیسم در ابهام» ادعا میکند این اعاده حیثیت از هنر آوانگارد، توهمی بیش نیست. علیه این جریان، لوکاچ مدعی است یگانه شکل بازنمایی رهاییبخش برای سوژه جمعی که در پی رهایی است، رئالیسم است. به همین دلیل فیلسوف مجارستانی قرن بیستم به نکوهش آثاری میپردازد که از قضا مهمترین تاثیر را بر نسل پس از خود گذاشتند.
مسلما برای درک انتقاد لوکاچ از هنر و ادبیات آوانگارد باید به سراغ دو مفهوم کلیدی در تفکر وی ـ وساطت و کلیت ـ رفت. لوکاچ براین باور است که جوهر دیالکتیک هگل در نهایت کلیت انضمامی است و این کلیت را نه در افکار که در روش میداند و بر این باور است که کلیت یگانه اصل انقلاب در علم است. بنابراین لوکاچ این کلیت را، آنچنان که از نظاممند شدن تفکر به دست میآورد، به گونهای به ژانر ادبی رمان منتقل میکند که گویی چیزی جز تکنیک و فرمهای حاصل از تجربه گذشته بزرگان نیست که البته این خود دستمایه نقدهای برشت، برگئورگلوکاچ است. نقد برشت - همانطور که خودش اذعان دارد - عجیب به نظر میرسد چراکه از قضا با اساس روش لوکاچ همراه است. مساله برشت اتفاقا این است که چرا لوکاچ به اندازه کافی رادیکال نیست. این همان چیزی است که برشت تحت عنوان «عنصر ناخوشایند» در تفکر لوکاچ مطرح میکند. برشت از این منظر سعی در تعریف رئالیسمی دارد که با آنچه لوکاچ در پی آن است فرق دارد. او به دنبال رئالیسم معاصر است و از اینرو میخواهد آنچه لوکاچ رئالیسم میخواند را به چالش بکشد و دستمایهاش در این کارزار مساله فرم و محتواست. برشت بر این باور است که این شکل از تاکید بر رئالیسم تا آن حد ناموجه است که اصرار بر گفتاری از فرط بیمعنایی تنها بر فرمهای خود تکیه دارد. برشت آنچنان که در این مقاله میگوید، بر این باور است که بازنمایی آنچه ما واقعیت اجتماعی مینامیم نیاز به الگوهای جدیدی دارد و این یعنی درک تفاوت کاراکترهای باباگوریو و شوایک.
برای برشت فرم لزوما در کنار محتواست که شکل میگیرد. اهمیت فرم در این است که محتوای بیشکل همچون نمایشگاه مادام توسویی است که صرفا ملغمهای از اشخاص و کاراکترهای متفاوت است. اما جالب است که این نگاه در نهایت فیگوری مانند کافکا را «قبول ندارد» و ـ آنچنان که در یادداشتهای بنیامین در بخش دوم به آن اشاره شده - باید عناصری از آن را اخذ کرد و مابقی «یاوه است» و « باید نادیده بگیری». یادداشتهای بنیامین عمدتا مبتنی بر روزنگاریها هستند که ـ به غیر از تعدادی که به شرح حال آن روز یا مباحثههای سیاسی و ادبی بین برشت و بنیامین میپردازد - یک فیگور مشخص را معرفی میکند: کافکا. این بخش مسلما حالتی از بحث و گفتوگو ندارد بلکه صرفا یادداشتهای بنیامین براساس ملاقاتهایش است. اما آنچه که بیش از همه به چشم میآید، معضله کافکاست. چیزی که از نقلقولها و یادداشتهای بنیامین به دست میآید این است که گویی برشت -آنگونه که به کافکا بدگمان است - اسیر تفکری شده است که چفت و بستهای زبانی و الگوهای مشخص روایی را چیزی جدا از سازوکارهای ایدئولوژیک ساختار میشناسد. دقیقا از این روست که در بخش سوم آدورنو از تاثیر برشت بر بنیامین میگوید و دایما در مورد فاصلهاش از برشت تاکید میکند. آدورنو در مقاله دوم بخش نهایی کتاب ـ که در مورد مفهوم پرمناقشه «تعهد» در هنر و ادبیات است و مسلما پای متفکری چون سارتر را به میان میکشدـ تعهد اثر ادبی را، با توجه به مفهوم خودآیینی اثر، از قضا در عدم تعهد آن به جهان پیرامون میداند. جهانی که از پیش همچون طبیعت ثانوی بدیهی فرض شده است. اثر ادبی و هنری متعهد دقیقا آن لحظهای خلق میشود که از منطق مبادله در جهان معاصر فاصله بگیرد. چیزی که برشت ـ به زعم آدورنو ـ اگرچه دایما بر آن اصرار میکرد اما کمتر به آن پایبند بود و هم از این روست که با فیگوری مثل کافکا در کشمکش است. این منظر، برخلاف آنچه در تفکر لوکاچ ظاهر میشود، فرم و محتوای اثر هنری را در تنش میان عناصر متضادی میداند که در خود اثر هنری رسوب کرده است. بنابراین خودآیینی اثر هنری در مقام یک موناد حفظ این تنش حاصل از تهنشست فاکت حقیقی بیرونی است. مباحث نظری آدورنو درباره زیباشناسی ـ در این کتاب ـ را میتوان در نامهنگاریهایش با والتر بنیامین دنبال کرد. بحث بر سر تصویر دیالکتیکی، مفهوم هاله و اثر هنری در عصر بازتولیدپذیری مکانیکی آن. نکته مهم در این بخش مسلما نقطه اشتراک این دو متفکر در بستر مشاجرهشان بر سر فناوری و از بین رفتن هاله اثر هنری است: تفاوت میان تمثیل و نماد، اثر هنری و اسناد جادویی.
در مقاله اول بخشنهایی اما، آدورنو یکی از جدیترین نقدها و هجمهها را متوجه یکی از مهمترین متفکران مکتب جنوب غربی آلمان میکند. لوکاچ که با «روح و شکل» و «نظریه رمان» شهرت فراوان میان متفکران نوکانتی و حتی اگزیستانسیالیستها ـ به واسطه کشف دوباره کییرکگورـ فراهم کرده بود، با کتاب «تاریخ و آگاهی طبقاتی»، که جزو کتابهای تاثیرگذار قرن بیستم شناخته شده است، توانست ماتریالیسم دیالکتیکی را به بهترین نحو صورتبندی کند. اما طنز یا تلخی ماجرا در اینجاست که سالها بعد تحتتاثیر سیطره اردوگاه سوسیالیستی شوروی لوکاچ به این نتیجه میرسد که تاریخ و آگاهی طبقاتی « به واسطه درک ناقصاش از نظریه بازتاب و به دلیل انکار دیالکتیک در طبیعت ارتجاعی بود»! اظهارنظری عجیب که نشاندهنده خیانت به نبوغش بود. در همین بستر است که آدورنو در مورد کتاب «ویرانی خرد» لوکاچ، که در آن نویسنده بیپروا نیچه و فروید را فاشیست میخواند، بر این باور است که بیشک این کتاب ویرانی خرد خود لوکاچ است.
بحث بر سر رئالیسم و مدرنیسم مهمترین چالش میان لوکاچ و آدورنو است. بحثی که به زعم فردریک جیمسون در موخره کتاب، به زبان فرویدی، نشاندهنده بازگشت میل سرکوب شده است چراکه ریشههای این بحث به بحران مساله زیباشناسی در قرن هفدهم بر میگردد: جدال میان امرکهنه و نو. مسالهای که با بازگشتش درون سنت چپ بیش از هر زمان دیگری با سیاست پیوند میخورد. قمار سیاست بر سر این امر اگرچه در بستر این سنت فکری به سیاسی شدن زیباشناسی میانجامد اما در نقطه مقابل، در جبهه فاشیسم موسولینی و نازیسم هیتلر، به زیباشناختی کردن سیاست منجر میشود. چیزی که در نهایت نتیجهای جز زیباشناختی کردن مرگ ندارد.
بیجهت نیست که قرن بیستم را قرن بزرگترین پیروزیها و ناکامیهای بشر نام نهادند؛ از بزرگترین دستاوردهای ساخته دست بشر تا بزرگترین فجایع جنگهای جهانی، از پیشرفتهترین تجهیزات پزشکی تا شیوع بیشترین گرفتاریها در حوزه زیست، از دستیابی به شیوههای نوین سازماندهی شهری تا تکنولوژیهای اداره زندگی روزمره و البته پیدایش اشکال مکانیکی تولید و بحرانی شدن عرصه زیباشناسی.
آنچه وجدان معذب انسان معاصر را تحریک میکند و به پیش میبرد، تفکر درباره این تعارض آشکار است که سویههای بحرانی آن همچنان تا امروز ادامه دارد. شاید بتوان ادعا کرد مسالهای که بیش از هر چیز میتواند موید این تعارض باشد، شکاف میان معنای انضمامی تولید انسان با بازتاب واقعیت عینی آن است. مسلما میان آنچه انسان مدرن از تفوق بر طبیعت طلب میکرد و دستاورد فجایعی که بهبار آمد کیلومترها فاصله است. تصاویر بهجامانده از این دوران خود گویای واقعیتاند! از قحطیها و آوارگیهای متمادی کشورهای مختلف تا نسلکشیها و جنگهای متعدد که به میانجی تصویر ثبت شدهاند و طرفه آنکه یکی از مهمترین مناقشات دوران مدرن کشمکش بر سر همین تصویر و بازنمایی واقعیت است. جالب است که آنچه توانایی بحرانی کردن زیستن در دنیای معاصر را دارد خود از درون بحرانی است؛ چراکه بسامد تغییرها در زبان تصویر بهگونهای در عصر نوین شدت گرفت که شکل تولید و بازتولید مکانیکی اثر هنری تبدیل به یکی از مهمترین مناقشههای دو متفکر مهم قرن بیستم- آدورنو و بنیامین- شد. این تغییرات البته زمینهای را بهوجود آورد که در نهایت باعث شد، هنرمندانی چون «کاندینسکی» و «کوپکا» به تصویرکردن جهان واقعی و ملموس پشت کنند و در دل ژانرهای گوناگون هنری و ادبی مناقشهای را به راهاندازند که از قضا زمینهساز یکی از پرتنشترین مناقشهها بر سر زیباشناسی میان متفکرین شده است. واضح است که مفهوم محوری در بستر این مناقشه بازنمایی است. همانطور که پیشتر گفته شد شکاف میان معنای انضمامی یک فاکت و بازتاب واقعیت عینی آن تبدیل به بحرانی شده بود که بنا بر سنت فکری، بیش از همه طیف گسترده مارکسیستها را تحتتاثیر قرار داد چراکه مساله زیربنا و روبنا یا شیوه تولید و شکلهای اجتماعی گسترده منتجشده از آن همواره پای مساله عینیت و تعیینکنندگی را پیش میکشیدند. از اینرو آنچه که تحت عنوان بازنمایی معرفی میشود، به شکل تاریخی معرف نزاعی است که میان جریانهای مختلف طیف وسیع چپ شکل گرفته است. یکی از اثرگذارترین این مناقشهها فیالواقع، چرخش بهسمت گستره پررمز و راز روبنا و جابهجایی حوزه دلالت به سمت زیباشناسی و سیاست است.
کتاب زیباشناسی و سیاست بیش از سهدهه پس از پایان جنگجهانی دوم نخستین بار در سال 1977 منتشر شد. این کتاب، همانگونه که ناشر به آن اشاره میکند، براساس روابط درونی مقالات و گفتوگوهایشان انتخاب شده است: دو مقاله همراه با سهنامه از «تئودور آدورنو» به «والتر بنیامین»، پاسخ والتر بنیامین و یادداشتهای روزانهاش درباره گفتوگوهایی که با برتولت برشت داشته، مقاله از برتولت برشت در مورد «لوکاچ» و در ابتدای کتاب دو مقاله از لوکاچ و «بلوخ» بر سر اکسپرسیونیسم.
این نقاط منفصل در واقع با حرکت یک نخ شروع میشود و با گذاشتن از مهرههای گوناگون مطرحشده در مجادلات زیباشناسی پرمناقشه، راس خود را در سیاست بازمییابد. اولین بخش کتاب با کشمکش پرتبوتاب بلوخ و لوکاچ بر سر هنر آوانگارد شروع میشود. عنوان مقاله ارنست بلوخ «بحث درباره اکسپرسیونیسم» است که در این مقاله به رابطه هنر آوانگارد، با تکیه بر اکسپرسیونیسم و دوران بحران سرمایهداری میپردازد. بلوخ در پاسخ به انتقادات گاه افراطی اردوگاه چپ ارتدوکس نسبت به این سبک هنری و ادبی، آن را معرف حقیقی وضعیتی میداند که انسان معاصر در آن زندگی میکند؛ وضعیتی آشفته، تکهپاره، مغشوش و پرتلاطمی که هر هستی زندهای را محکوم به جدایی از کل وضعیت زیستن میکنند. تجربه زندگی شهری و صنعتی معاصر به زعم بلوخ واجد شکل ازهمگسیختگی است که تنها میتوان آن را از خلال تجربه هنر و ادبیات آوانگارد به تصویر کشید. آن شکل از هنر مدرن، به زعم بلوخ که دغدغه درگیر شدن با وضعیت موجود را دارد و در پی رسیدن به شکلی از آگاهی سوژه است، تنها میتواند این آرزوی خود را از خلال به تصویر کشیدن وضعیت پرآشوب دنیای جدید در قالب فرم هنر آوانگارد تحقق بخشد. در مقابل لوکاچ، در مقاله «رئالیسم در ابهام» ادعا میکند این اعاده حیثیت از هنر آوانگارد، توهمی بیش نیست. علیه این جریان، لوکاچ مدعی است یگانه شکل بازنمایی رهاییبخش برای سوژه جمعی که در پی رهایی است، رئالیسم است. به همین دلیل فیلسوف مجارستانی قرن بیستم به نکوهش آثاری میپردازد که از قضا مهمترین تاثیر را بر نسل پس از خود گذاشتند.
مسلما برای درک انتقاد لوکاچ از هنر و ادبیات آوانگارد باید به سراغ دو مفهوم کلیدی در تفکر وی ـ وساطت و کلیت ـ رفت. لوکاچ براین باور است که جوهر دیالکتیک هگل در نهایت کلیت انضمامی است و این کلیت را نه در افکار که در روش میداند و بر این باور است که کلیت یگانه اصل انقلاب در علم است. بنابراین لوکاچ این کلیت را، آنچنان که از نظاممند شدن تفکر به دست میآورد، به گونهای به ژانر ادبی رمان منتقل میکند که گویی چیزی جز تکنیک و فرمهای حاصل از تجربه گذشته بزرگان نیست که البته این خود دستمایه نقدهای برشت، برگئورگلوکاچ است. نقد برشت - همانطور که خودش اذعان دارد - عجیب به نظر میرسد چراکه از قضا با اساس روش لوکاچ همراه است. مساله برشت اتفاقا این است که چرا لوکاچ به اندازه کافی رادیکال نیست. این همان چیزی است که برشت تحت عنوان «عنصر ناخوشایند» در تفکر لوکاچ مطرح میکند. برشت از این منظر سعی در تعریف رئالیسمی دارد که با آنچه لوکاچ در پی آن است فرق دارد. او به دنبال رئالیسم معاصر است و از اینرو میخواهد آنچه لوکاچ رئالیسم میخواند را به چالش بکشد و دستمایهاش در این کارزار مساله فرم و محتواست. برشت بر این باور است که این شکل از تاکید بر رئالیسم تا آن حد ناموجه است که اصرار بر گفتاری از فرط بیمعنایی تنها بر فرمهای خود تکیه دارد. برشت آنچنان که در این مقاله میگوید، بر این باور است که بازنمایی آنچه ما واقعیت اجتماعی مینامیم نیاز به الگوهای جدیدی دارد و این یعنی درک تفاوت کاراکترهای باباگوریو و شوایک.
برای برشت فرم لزوما در کنار محتواست که شکل میگیرد. اهمیت فرم در این است که محتوای بیشکل همچون نمایشگاه مادام توسویی است که صرفا ملغمهای از اشخاص و کاراکترهای متفاوت است. اما جالب است که این نگاه در نهایت فیگوری مانند کافکا را «قبول ندارد» و ـ آنچنان که در یادداشتهای بنیامین در بخش دوم به آن اشاره شده - باید عناصری از آن را اخذ کرد و مابقی «یاوه است» و « باید نادیده بگیری». یادداشتهای بنیامین عمدتا مبتنی بر روزنگاریها هستند که ـ به غیر از تعدادی که به شرح حال آن روز یا مباحثههای سیاسی و ادبی بین برشت و بنیامین میپردازد - یک فیگور مشخص را معرفی میکند: کافکا. این بخش مسلما حالتی از بحث و گفتوگو ندارد بلکه صرفا یادداشتهای بنیامین براساس ملاقاتهایش است. اما آنچه که بیش از همه به چشم میآید، معضله کافکاست. چیزی که از نقلقولها و یادداشتهای بنیامین به دست میآید این است که گویی برشت -آنگونه که به کافکا بدگمان است - اسیر تفکری شده است که چفت و بستهای زبانی و الگوهای مشخص روایی را چیزی جدا از سازوکارهای ایدئولوژیک ساختار میشناسد. دقیقا از این روست که در بخش سوم آدورنو از تاثیر برشت بر بنیامین میگوید و دایما در مورد فاصلهاش از برشت تاکید میکند. آدورنو در مقاله دوم بخش نهایی کتاب ـ که در مورد مفهوم پرمناقشه «تعهد» در هنر و ادبیات است و مسلما پای متفکری چون سارتر را به میان میکشدـ تعهد اثر ادبی را، با توجه به مفهوم خودآیینی اثر، از قضا در عدم تعهد آن به جهان پیرامون میداند. جهانی که از پیش همچون طبیعت ثانوی بدیهی فرض شده است. اثر ادبی و هنری متعهد دقیقا آن لحظهای خلق میشود که از منطق مبادله در جهان معاصر فاصله بگیرد. چیزی که برشت ـ به زعم آدورنو ـ اگرچه دایما بر آن اصرار میکرد اما کمتر به آن پایبند بود و هم از این روست که با فیگوری مثل کافکا در کشمکش است. این منظر، برخلاف آنچه در تفکر لوکاچ ظاهر میشود، فرم و محتوای اثر هنری را در تنش میان عناصر متضادی میداند که در خود اثر هنری رسوب کرده است. بنابراین خودآیینی اثر هنری در مقام یک موناد حفظ این تنش حاصل از تهنشست فاکت حقیقی بیرونی است. مباحث نظری آدورنو درباره زیباشناسی ـ در این کتاب ـ را میتوان در نامهنگاریهایش با والتر بنیامین دنبال کرد. بحث بر سر تصویر دیالکتیکی، مفهوم هاله و اثر هنری در عصر بازتولیدپذیری مکانیکی آن. نکته مهم در این بخش مسلما نقطه اشتراک این دو متفکر در بستر مشاجرهشان بر سر فناوری و از بین رفتن هاله اثر هنری است: تفاوت میان تمثیل و نماد، اثر هنری و اسناد جادویی.
در مقاله اول بخشنهایی اما، آدورنو یکی از جدیترین نقدها و هجمهها را متوجه یکی از مهمترین متفکران مکتب جنوب غربی آلمان میکند. لوکاچ که با «روح و شکل» و «نظریه رمان» شهرت فراوان میان متفکران نوکانتی و حتی اگزیستانسیالیستها ـ به واسطه کشف دوباره کییرکگورـ فراهم کرده بود، با کتاب «تاریخ و آگاهی طبقاتی»، که جزو کتابهای تاثیرگذار قرن بیستم شناخته شده است، توانست ماتریالیسم دیالکتیکی را به بهترین نحو صورتبندی کند. اما طنز یا تلخی ماجرا در اینجاست که سالها بعد تحتتاثیر سیطره اردوگاه سوسیالیستی شوروی لوکاچ به این نتیجه میرسد که تاریخ و آگاهی طبقاتی « به واسطه درک ناقصاش از نظریه بازتاب و به دلیل انکار دیالکتیک در طبیعت ارتجاعی بود»! اظهارنظری عجیب که نشاندهنده خیانت به نبوغش بود. در همین بستر است که آدورنو در مورد کتاب «ویرانی خرد» لوکاچ، که در آن نویسنده بیپروا نیچه و فروید را فاشیست میخواند، بر این باور است که بیشک این کتاب ویرانی خرد خود لوکاچ است.
بحث بر سر رئالیسم و مدرنیسم مهمترین چالش میان لوکاچ و آدورنو است. بحثی که به زعم فردریک جیمسون در موخره کتاب، به زبان فرویدی، نشاندهنده بازگشت میل سرکوب شده است چراکه ریشههای این بحث به بحران مساله زیباشناسی در قرن هفدهم بر میگردد: جدال میان امرکهنه و نو. مسالهای که با بازگشتش درون سنت چپ بیش از هر زمان دیگری با سیاست پیوند میخورد. قمار سیاست بر سر این امر اگرچه در بستر این سنت فکری به سیاسی شدن زیباشناسی میانجامد اما در نقطه مقابل، در جبهه فاشیسم موسولینی و نازیسم هیتلر، به زیباشناختی کردن سیاست منجر میشود. چیزی که در نهایت نتیجهای جز زیباشناختی کردن مرگ ندارد.
آنچه وجدان معذب انسان معاصر را تحریک میکند و به پیش میبرد، تفکر درباره این تعارض آشکار است که سویههای بحرانی آن همچنان تا امروز ادامه دارد. شاید بتوان ادعا کرد مسالهای که بیش از هر چیز میتواند موید این تعارض باشد، شکاف میان معنای انضمامی تولید انسان با بازتاب واقعیت عینی آن است. مسلما میان آنچه انسان مدرن از تفوق بر طبیعت طلب میکرد و دستاورد فجایعی که بهبار آمد کیلومترها فاصله است. تصاویر بهجامانده از این دوران خود گویای واقعیتاند! از قحطیها و آوارگیهای متمادی کشورهای مختلف تا نسلکشیها و جنگهای متعدد که به میانجی تصویر ثبت شدهاند و طرفه آنکه یکی از مهمترین مناقشات دوران مدرن کشمکش بر سر همین تصویر و بازنمایی واقعیت است. جالب است که آنچه توانایی بحرانی کردن زیستن در دنیای معاصر را دارد خود از درون بحرانی است؛ چراکه بسامد تغییرها در زبان تصویر بهگونهای در عصر نوین شدت گرفت که شکل تولید و بازتولید مکانیکی اثر هنری تبدیل به یکی از مهمترین مناقشههای دو متفکر مهم قرن بیستم- آدورنو و بنیامین- شد. این تغییرات البته زمینهای را بهوجود آورد که در نهایت باعث شد، هنرمندانی چون «کاندینسکی» و «کوپکا» به تصویرکردن جهان واقعی و ملموس پشت کنند و در دل ژانرهای گوناگون هنری و ادبی مناقشهای را به راهاندازند که از قضا زمینهساز یکی از پرتنشترین مناقشهها بر سر زیباشناسی میان متفکرین شده است. واضح است که مفهوم محوری در بستر این مناقشه بازنمایی است. همانطور که پیشتر گفته شد شکاف میان معنای انضمامی یک فاکت و بازتاب واقعیت عینی آن تبدیل به بحرانی شده بود که بنا بر سنت فکری، بیش از همه طیف گسترده مارکسیستها را تحتتاثیر قرار داد چراکه مساله زیربنا و روبنا یا شیوه تولید و شکلهای اجتماعی گسترده منتجشده از آن همواره پای مساله عینیت و تعیینکنندگی را پیش میکشیدند. از اینرو آنچه که تحت عنوان بازنمایی معرفی میشود، به شکل تاریخی معرف نزاعی است که میان جریانهای مختلف طیف وسیع چپ شکل گرفته است. یکی از اثرگذارترین این مناقشهها فیالواقع، چرخش بهسمت گستره پررمز و راز روبنا و جابهجایی حوزه دلالت به سمت زیباشناسی و سیاست است.
کتاب زیباشناسی و سیاست بیش از سهدهه پس از پایان جنگجهانی دوم نخستین بار در سال 1977 منتشر شد. این کتاب، همانگونه که ناشر به آن اشاره میکند، براساس روابط درونی مقالات و گفتوگوهایشان انتخاب شده است: دو مقاله همراه با سهنامه از «تئودور آدورنو» به «والتر بنیامین»، پاسخ والتر بنیامین و یادداشتهای روزانهاش درباره گفتوگوهایی که با برتولت برشت داشته، مقاله از برتولت برشت در مورد «لوکاچ» و در ابتدای کتاب دو مقاله از لوکاچ و «بلوخ» بر سر اکسپرسیونیسم.
این نقاط منفصل در واقع با حرکت یک نخ شروع میشود و با گذاشتن از مهرههای گوناگون مطرحشده در مجادلات زیباشناسی پرمناقشه، راس خود را در سیاست بازمییابد. اولین بخش کتاب با کشمکش پرتبوتاب بلوخ و لوکاچ بر سر هنر آوانگارد شروع میشود. عنوان مقاله ارنست بلوخ «بحث درباره اکسپرسیونیسم» است که در این مقاله به رابطه هنر آوانگارد، با تکیه بر اکسپرسیونیسم و دوران بحران سرمایهداری میپردازد. بلوخ در پاسخ به انتقادات گاه افراطی اردوگاه چپ ارتدوکس نسبت به این سبک هنری و ادبی، آن را معرف حقیقی وضعیتی میداند که انسان معاصر در آن زندگی میکند؛ وضعیتی آشفته، تکهپاره، مغشوش و پرتلاطمی که هر هستی زندهای را محکوم به جدایی از کل وضعیت زیستن میکنند. تجربه زندگی شهری و صنعتی معاصر به زعم بلوخ واجد شکل ازهمگسیختگی است که تنها میتوان آن را از خلال تجربه هنر و ادبیات آوانگارد به تصویر کشید. آن شکل از هنر مدرن، به زعم بلوخ که دغدغه درگیر شدن با وضعیت موجود را دارد و در پی رسیدن به شکلی از آگاهی سوژه است، تنها میتواند این آرزوی خود را از خلال به تصویر کشیدن وضعیت پرآشوب دنیای جدید در قالب فرم هنر آوانگارد تحقق بخشد. در مقابل لوکاچ، در مقاله «رئالیسم در ابهام» ادعا میکند این اعاده حیثیت از هنر آوانگارد، توهمی بیش نیست. علیه این جریان، لوکاچ مدعی است یگانه شکل بازنمایی رهاییبخش برای سوژه جمعی که در پی رهایی است، رئالیسم است. به همین دلیل فیلسوف مجارستانی قرن بیستم به نکوهش آثاری میپردازد که از قضا مهمترین تاثیر را بر نسل پس از خود گذاشتند.
مسلما برای درک انتقاد لوکاچ از هنر و ادبیات آوانگارد باید به سراغ دو مفهوم کلیدی در تفکر وی ـ وساطت و کلیت ـ رفت. لوکاچ براین باور است که جوهر دیالکتیک هگل در نهایت کلیت انضمامی است و این کلیت را نه در افکار که در روش میداند و بر این باور است که کلیت یگانه اصل انقلاب در علم است. بنابراین لوکاچ این کلیت را، آنچنان که از نظاممند شدن تفکر به دست میآورد، به گونهای به ژانر ادبی رمان منتقل میکند که گویی چیزی جز تکنیک و فرمهای حاصل از تجربه گذشته بزرگان نیست که البته این خود دستمایه نقدهای برشت، برگئورگلوکاچ است. نقد برشت - همانطور که خودش اذعان دارد - عجیب به نظر میرسد چراکه از قضا با اساس روش لوکاچ همراه است. مساله برشت اتفاقا این است که چرا لوکاچ به اندازه کافی رادیکال نیست. این همان چیزی است که برشت تحت عنوان «عنصر ناخوشایند» در تفکر لوکاچ مطرح میکند. برشت از این منظر سعی در تعریف رئالیسمی دارد که با آنچه لوکاچ در پی آن است فرق دارد. او به دنبال رئالیسم معاصر است و از اینرو میخواهد آنچه لوکاچ رئالیسم میخواند را به چالش بکشد و دستمایهاش در این کارزار مساله فرم و محتواست. برشت بر این باور است که این شکل از تاکید بر رئالیسم تا آن حد ناموجه است که اصرار بر گفتاری از فرط بیمعنایی تنها بر فرمهای خود تکیه دارد. برشت آنچنان که در این مقاله میگوید، بر این باور است که بازنمایی آنچه ما واقعیت اجتماعی مینامیم نیاز به الگوهای جدیدی دارد و این یعنی درک تفاوت کاراکترهای باباگوریو و شوایک.
برای برشت فرم لزوما در کنار محتواست که شکل میگیرد. اهمیت فرم در این است که محتوای بیشکل همچون نمایشگاه مادام توسویی است که صرفا ملغمهای از اشخاص و کاراکترهای متفاوت است. اما جالب است که این نگاه در نهایت فیگوری مانند کافکا را «قبول ندارد» و ـ آنچنان که در یادداشتهای بنیامین در بخش دوم به آن اشاره شده - باید عناصری از آن را اخذ کرد و مابقی «یاوه است» و « باید نادیده بگیری». یادداشتهای بنیامین عمدتا مبتنی بر روزنگاریها هستند که ـ به غیر از تعدادی که به شرح حال آن روز یا مباحثههای سیاسی و ادبی بین برشت و بنیامین میپردازد - یک فیگور مشخص را معرفی میکند: کافکا. این بخش مسلما حالتی از بحث و گفتوگو ندارد بلکه صرفا یادداشتهای بنیامین براساس ملاقاتهایش است. اما آنچه که بیش از همه به چشم میآید، معضله کافکاست. چیزی که از نقلقولها و یادداشتهای بنیامین به دست میآید این است که گویی برشت -آنگونه که به کافکا بدگمان است - اسیر تفکری شده است که چفت و بستهای زبانی و الگوهای مشخص روایی را چیزی جدا از سازوکارهای ایدئولوژیک ساختار میشناسد. دقیقا از این روست که در بخش سوم آدورنو از تاثیر برشت بر بنیامین میگوید و دایما در مورد فاصلهاش از برشت تاکید میکند. آدورنو در مقاله دوم بخش نهایی کتاب ـ که در مورد مفهوم پرمناقشه «تعهد» در هنر و ادبیات است و مسلما پای متفکری چون سارتر را به میان میکشدـ تعهد اثر ادبی را، با توجه به مفهوم خودآیینی اثر، از قضا در عدم تعهد آن به جهان پیرامون میداند. جهانی که از پیش همچون طبیعت ثانوی بدیهی فرض شده است. اثر ادبی و هنری متعهد دقیقا آن لحظهای خلق میشود که از منطق مبادله در جهان معاصر فاصله بگیرد. چیزی که برشت ـ به زعم آدورنو ـ اگرچه دایما بر آن اصرار میکرد اما کمتر به آن پایبند بود و هم از این روست که با فیگوری مثل کافکا در کشمکش است. این منظر، برخلاف آنچه در تفکر لوکاچ ظاهر میشود، فرم و محتوای اثر هنری را در تنش میان عناصر متضادی میداند که در خود اثر هنری رسوب کرده است. بنابراین خودآیینی اثر هنری در مقام یک موناد حفظ این تنش حاصل از تهنشست فاکت حقیقی بیرونی است. مباحث نظری آدورنو درباره زیباشناسی ـ در این کتاب ـ را میتوان در نامهنگاریهایش با والتر بنیامین دنبال کرد. بحث بر سر تصویر دیالکتیکی، مفهوم هاله و اثر هنری در عصر بازتولیدپذیری مکانیکی آن. نکته مهم در این بخش مسلما نقطه اشتراک این دو متفکر در بستر مشاجرهشان بر سر فناوری و از بین رفتن هاله اثر هنری است: تفاوت میان تمثیل و نماد، اثر هنری و اسناد جادویی.
در مقاله اول بخشنهایی اما، آدورنو یکی از جدیترین نقدها و هجمهها را متوجه یکی از مهمترین متفکران مکتب جنوب غربی آلمان میکند. لوکاچ که با «روح و شکل» و «نظریه رمان» شهرت فراوان میان متفکران نوکانتی و حتی اگزیستانسیالیستها ـ به واسطه کشف دوباره کییرکگورـ فراهم کرده بود، با کتاب «تاریخ و آگاهی طبقاتی»، که جزو کتابهای تاثیرگذار قرن بیستم شناخته شده است، توانست ماتریالیسم دیالکتیکی را به بهترین نحو صورتبندی کند. اما طنز یا تلخی ماجرا در اینجاست که سالها بعد تحتتاثیر سیطره اردوگاه سوسیالیستی شوروی لوکاچ به این نتیجه میرسد که تاریخ و آگاهی طبقاتی « به واسطه درک ناقصاش از نظریه بازتاب و به دلیل انکار دیالکتیک در طبیعت ارتجاعی بود»! اظهارنظری عجیب که نشاندهنده خیانت به نبوغش بود. در همین بستر است که آدورنو در مورد کتاب «ویرانی خرد» لوکاچ، که در آن نویسنده بیپروا نیچه و فروید را فاشیست میخواند، بر این باور است که بیشک این کتاب ویرانی خرد خود لوکاچ است.
بحث بر سر رئالیسم و مدرنیسم مهمترین چالش میان لوکاچ و آدورنو است. بحثی که به زعم فردریک جیمسون در موخره کتاب، به زبان فرویدی، نشاندهنده بازگشت میل سرکوب شده است چراکه ریشههای این بحث به بحران مساله زیباشناسی در قرن هفدهم بر میگردد: جدال میان امرکهنه و نو. مسالهای که با بازگشتش درون سنت چپ بیش از هر زمان دیگری با سیاست پیوند میخورد. قمار سیاست بر سر این امر اگرچه در بستر این سنت فکری به سیاسی شدن زیباشناسی میانجامد اما در نقطه مقابل، در جبهه فاشیسم موسولینی و نازیسم هیتلر، به زیباشناختی کردن سیاست منجر میشود. چیزی که در نهایت نتیجهای جز زیباشناختی کردن مرگ ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.