|

شانتال موفه؛ در جدال میان دموکراسی و سوسیالیسم

سهند ستاری

آنچه این روز‌ها بیش از هر مساله‌ای حیات سیاسی جهان را درگیر خود کرده بحث در باب چیستی و چگونگی به بار نشستن دموکراسی است؛ چراکه در سال‌ها و دهه‌های اخیر مساله اساسی گفتار‌های مدنی در گرو تبیین مرز سیاسی جدیدی بود که بتواند انگیزه و خون تازه‌ای در رگ‌های دموکراسی به جریان بیندازد. شانتال موفه از تئوریسین‌های تفکر چپ جدید از جمله فیلسوفانی است که کار فکری‌اش را بر تحلیل جنبش‌های جدید اجتماعی و رابطه میان دموکراسی و سوسیالیسم متمرکز کرده. و به میانجی سیاست رادیکال دموکرات به بازخوانی همین مساله در حوزه چپ نو پرداخته است. به زعم موفه این امر منوط به تبیین مجدد چپ بسان گستره‌ای است که در آن اغلب مبارزات مختلف علیه سلطه و انقیاد، منجر به ثبت و تثبیت یک فضا می‌شود. از این رو پرواضح است که مساله مناقشه‌برانگیز برای موفه همانا چیزی جز جایگاه امر سیاسی نیست و چنین بحثی مربوط به ناتوانی امروز ما در پرداختن به امر سیاسی به شیوه‌ای مدرن است. به یک اعتبار مربوط به شیوه‌ای است که فقط جنبه‌ای ابزاری نداشته باشد؛ شیوه‌ای که ایجاب می‌کند ما تمام آن چیزی را که در ایده خیر سیاسی و اخلاق شایسته سیاست پنهان می‌بینیم همواره به جدایی میان اخلاق و سیاست منجر شود. در یادداشت پیش رو به بهانه ترجمه کتاب «درباره امر سیاسی» در پی بررسی امکان تحقق دموکراسی در متن آرای شانتال موفه هستیم. از دیگر آثار موفه می‌توان به «بازگشت امر سیاسی»، «ابعاد دموکراسی لیبرال»، «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی»، «پارادوکس دموکراتیک» و «جدال کارل اشمیت» اشاره کرد.
موفه به سراغ تبیین ایده شهروند دموکراتیک رادیکال می‌رود و از آن بسان امری حیاتی برای گفتار‌های مدنی یاد می‌کند چراکه به زعم وی چنین ایده‌ای جهت فراهم آوردن زمینه‌ای برای صورتی از هویت‌یابی (identification) که امکان مبارزات دموکراتیک گوناگون را در این بین ممکن می‌کند منجر به استقرار یک هویت سیاسی مشترک می‌شود. اگرچه امروزه در قوای چپ سعی بر احیای ایده شهروندی است اما با تمام این اوصاف بنا به استدلالی که موفه طرح می‌کند آنچه مهم و بنیادی است همانا عدم حک و ثبت تصوری خنثی از شهروندی است که برای همه اعضای اجتماع سیاسی دارای کاربرد است. بر همین اساس به‌رغم حساسیتی که به نقد فردگرایی لیبرال از سوی رویکرد اجتماع‌گرایانه (communitarian) دارد اما درباب بسیاری از جنبه‌های این رویکرد مشکوک است. از این رو یکی از دغدغه‌های اساسی موفه در منظومه تئوریک چپ نو، تبیین مسايل شهروندی در سیاست دموکراتیک است. با این حال موفه تاکید دارد که یک نظریه دموکراتیک مدرن باید مجالی برای برداشت‌های جریان رقیب از هویت‌های ما در مقام شهروندان باقی بگذارد. بر همین اساس فرمول‌بندی سوسیالیسم به عنوان واکاوی «انقلاب دموکراتیک» به شکلی که نه تنها با حیات دموکراسی کثرت‌گرا سازگار باشد بلکه این کثرت‌گرایی (ویژگی دموکراسی معاصر) را فزونی بخشد مورد بررسی قرار گرفت. بنابراین چنین صورت‌بندی رابطه میان لیبرالیسم و سوسیالیسم را بیش از هر موقعی در دستور کار وضعیت کنونی قرار دارد.
موفه در «سنت و مساله فقدان مبنا» بر این مساله تاکید دارد که باید به مفهوم عقلانیت توجه کرد تا به میانجی چنین وضعیتی، جا برای امر «عقلانی» و امر «اثبات‌پذیر» باز شود و وجود شکل‌های کثیر عقلانیت مورد تصدیق قرار گیرد. وی بر این باور است که ایده‌هایی که به امر عقلانی و امر اثبات‌پذیر توجه دارند اهمیتی حیاتی برای دموکراسی رادیکال داشته که در این بین نقش بنیادین بر عهده داوری است.
اما تاکید موفه در «سنت و زبان» براساس محوری است که اگر رسالت و وظیفه دموکراسی رادیکال همانا تعمیق انقلاب دموکراتیک و گره زدن مبارزات دموکراتیک گوناگون باشد در آن صورت، رسالتی که بر این مبنای تکوینی استوار است به خلق موضع‌های سوژه‌ای جدید نیاز دارد که مجال مفصل‌بندی‌های مشترکی نظیر مبارزات ضد‌نژادگرایی، ضد‌ سرمایه‌داری یا حتی، ضد ‌مردگرایی شکل بگیرد. اما مساله اصلی در این است که این مبارزات به نحو طبیعی با یکدیگر همگرایی یا هم‌پوشانی پیدا نمی‌کنند. بلکه برای تثبیت همگرایی دموکراتیک ضرورت شکل‌گیری یک «عقل سلیم» برای دگرگون‌سازی هویت گروه‌های مختلف بایسته است. بر این اساس موفه پیشنهاد می‌کند که می‌توان مطابق اصل هم‌ارزی دموکراتیک مطالبات هر گروه را با مطالبات گروه‌های دیگر مفصل‌بندی کرد. به زعم بسیاری براساس چنین محملی است که در کتاب «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» تعریف مجددی از طرح سوسیالیستی در ارتباط با «دموکراسی کثرت‌گرا» که همانا بررسی موضع مزبور به لحاظ رادیکالیزه کردن دموکراسی است ارایه می‌دهد. موفه می‌گوید: «من مایلم روی این واقعیت تاکید کنم که دموکراسی کثرت‌گرا بر نفی نظام لیبرال دموکراتیک و جانشینی آن به وسیله شکل سیاسی دیگر جامعه، نظام جدید به کلی متفاوت آن‌طور که مساله در قبال اندیشه سنتی انقلاب بود، دلالت ندارد. آنچه مورد نظر است رادیکالیزه کردن سنت دموکراتیک جدید است و این می‌تواند به اعتبار انتقاد دایمی‌ای که از منبع‌های نمادین این سنت مایه می‌گیرد، درون‌‌ همان نظام لیبرال دموکراتیک تحقق یابد. در واقع همین که می‌پذیریم آنچه دموکراسی مدرن را تشکیل می‌دهد، درنگ بر این نکته است که همه انسان‌ها برابر و آزاد هستند، واضح می‌شود که نمی‌توان اصول رادیکال‌تری را برای سازمان دادن جامعه پیدا کرد. پس مشکل نه از ایده‌آل‌های دموکراسی مدرن بلکه ناشی از این واقعیت است که اصول مورد بحث به عمل درنیامده‌اند. » (لیبرالیسم، سوسیالیسم و دموکراسی کثرت‌گرا، شانتال موفه، محمد تقی برومند، فرهنگ و توسعه)
موفه بر این باور است که رفتار مسلط چپ به علت بی‌توجهی نسبت به اجرای اصول دموکراسی مدرن و همچنین با وانمود کردن اصول به عنوان امری که امکان فریب را در خود دارند، ضرورت ایجاد جامعه متفاوتی را اعلام کرد که در آن هنجارهای آزادی و برابری به صورت ایده‌آل تحقق می‌یابند. موفه تاکید دارد چنین بدیل رادیکالی که مبتنی بر تجربه فاجعه‌بار سوسیالیسم واقعا موجود که بی‌اعتباری‌اش را ثابت کرده است باید کاملا به فراموشی سپرده شود. ذکر این مهم ضروری است که چنین امری به هیچ عنوان به مفهوم اجبار در تعظیم و سر فرود آوردن نسبت به وضع کنونی دموکراسی نیست و نباید به هیچ‌وجه سرمایه‌داری لیبرال دموکراتیک واقعا موجود را به مثابه پایان تاریخ تلقی کنیم. به زعم وی باید آینده دموکراسی را به شیوه‌ای دیگر بررسی کرد و به جای اعلام دموکراسی صوری بورژوایی، اصول آن را جدی گرفت تا به این اعتبار بتوان جامعه‌های لیبرال دموکراتیک را به جای ایده‌آل‌های آن تحریک کرد.
آنچه این روز‌ها بیش از هر مساله‌ای حیات سیاسی جهان را درگیر خود کرده بحث در باب چیستی و چگونگی به بار نشستن دموکراسی است؛ چراکه در سال‌ها و دهه‌های اخیر مساله اساسی گفتار‌های مدنی در گرو تبیین مرز سیاسی جدیدی بود که بتواند انگیزه و خون تازه‌ای در رگ‌های دموکراسی به جریان بیندازد. شانتال موفه از تئوریسین‌های تفکر چپ جدید از جمله فیلسوفانی است که کار فکری‌اش را بر تحلیل جنبش‌های جدید اجتماعی و رابطه میان دموکراسی و سوسیالیسم متمرکز کرده. و به میانجی سیاست رادیکال دموکرات به بازخوانی همین مساله در حوزه چپ نو پرداخته است. به زعم موفه این امر منوط به تبیین مجدد چپ بسان گستره‌ای است که در آن اغلب مبارزات مختلف علیه سلطه و انقیاد، منجر به ثبت و تثبیت یک فضا می‌شود. از این رو پرواضح است که مساله مناقشه‌برانگیز برای موفه همانا چیزی جز جایگاه امر سیاسی نیست و چنین بحثی مربوط به ناتوانی امروز ما در پرداختن به امر سیاسی به شیوه‌ای مدرن است. به یک اعتبار مربوط به شیوه‌ای است که فقط جنبه‌ای ابزاری نداشته باشد؛ شیوه‌ای که ایجاب می‌کند ما تمام آن چیزی را که در ایده خیر سیاسی و اخلاق شایسته سیاست پنهان می‌بینیم همواره به جدایی میان اخلاق و سیاست منجر شود. در یادداشت پیش رو به بهانه ترجمه کتاب «درباره امر سیاسی» در پی بررسی امکان تحقق دموکراسی در متن آرای شانتال موفه هستیم. از دیگر آثار موفه می‌توان به «بازگشت امر سیاسی»، «ابعاد دموکراسی لیبرال»، «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی»، «پارادوکس دموکراتیک» و «جدال کارل اشمیت» اشاره کرد.
موفه به سراغ تبیین ایده شهروند دموکراتیک رادیکال می‌رود و از آن بسان امری حیاتی برای گفتار‌های مدنی یاد می‌کند چراکه به زعم وی چنین ایده‌ای جهت فراهم آوردن زمینه‌ای برای صورتی از هویت‌یابی (identification) که امکان مبارزات دموکراتیک گوناگون را در این بین ممکن می‌کند منجر به استقرار یک هویت سیاسی مشترک می‌شود. اگرچه امروزه در قوای چپ سعی بر احیای ایده شهروندی است اما با تمام این اوصاف بنا به استدلالی که موفه طرح می‌کند آنچه مهم و بنیادی است همانا عدم حک و ثبت تصوری خنثی از شهروندی است که برای همه اعضای اجتماع سیاسی دارای کاربرد است. بر همین اساس به‌رغم حساسیتی که به نقد فردگرایی لیبرال از سوی رویکرد اجتماع‌گرایانه (communitarian) دارد اما درباب بسیاری از جنبه‌های این رویکرد مشکوک است. از این رو یکی از دغدغه‌های اساسی موفه در منظومه تئوریک چپ نو، تبیین مسايل شهروندی در سیاست دموکراتیک است. با این حال موفه تاکید دارد که یک نظریه دموکراتیک مدرن باید مجالی برای برداشت‌های جریان رقیب از هویت‌های ما در مقام شهروندان باقی بگذارد. بر همین اساس فرمول‌بندی سوسیالیسم به عنوان واکاوی «انقلاب دموکراتیک» به شکلی که نه تنها با حیات دموکراسی کثرت‌گرا سازگار باشد بلکه این کثرت‌گرایی (ویژگی دموکراسی معاصر) را فزونی بخشد مورد بررسی قرار گرفت. بنابراین چنین صورت‌بندی رابطه میان لیبرالیسم و سوسیالیسم را بیش از هر موقعی در دستور کار وضعیت کنونی قرار دارد.
موفه در «سنت و مساله فقدان مبنا» بر این مساله تاکید دارد که باید به مفهوم عقلانیت توجه کرد تا به میانجی چنین وضعیتی، جا برای امر «عقلانی» و امر «اثبات‌پذیر» باز شود و وجود شکل‌های کثیر عقلانیت مورد تصدیق قرار گیرد. وی بر این باور است که ایده‌هایی که به امر عقلانی و امر اثبات‌پذیر توجه دارند اهمیتی حیاتی برای دموکراسی رادیکال داشته که در این بین نقش بنیادین بر عهده داوری است.
اما تاکید موفه در «سنت و زبان» براساس محوری است که اگر رسالت و وظیفه دموکراسی رادیکال همانا تعمیق انقلاب دموکراتیک و گره زدن مبارزات دموکراتیک گوناگون باشد در آن صورت، رسالتی که بر این مبنای تکوینی استوار است به خلق موضع‌های سوژه‌ای جدید نیاز دارد که مجال مفصل‌بندی‌های مشترکی نظیر مبارزات ضد‌نژادگرایی، ضد‌ سرمایه‌داری یا حتی، ضد ‌مردگرایی شکل بگیرد. اما مساله اصلی در این است که این مبارزات به نحو طبیعی با یکدیگر همگرایی یا هم‌پوشانی پیدا نمی‌کنند. بلکه برای تثبیت همگرایی دموکراتیک ضرورت شکل‌گیری یک «عقل سلیم» برای دگرگون‌سازی هویت گروه‌های مختلف بایسته است. بر این اساس موفه پیشنهاد می‌کند که می‌توان مطابق اصل هم‌ارزی دموکراتیک مطالبات هر گروه را با مطالبات گروه‌های دیگر مفصل‌بندی کرد. به زعم بسیاری براساس چنین محملی است که در کتاب «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» تعریف مجددی از طرح سوسیالیستی در ارتباط با «دموکراسی کثرت‌گرا» که همانا بررسی موضع مزبور به لحاظ رادیکالیزه کردن دموکراسی است ارایه می‌دهد. موفه می‌گوید: «من مایلم روی این واقعیت تاکید کنم که دموکراسی کثرت‌گرا بر نفی نظام لیبرال دموکراتیک و جانشینی آن به وسیله شکل سیاسی دیگر جامعه، نظام جدید به کلی متفاوت آن‌طور که مساله در قبال اندیشه سنتی انقلاب بود، دلالت ندارد. آنچه مورد نظر است رادیکالیزه کردن سنت دموکراتیک جدید است و این می‌تواند به اعتبار انتقاد دایمی‌ای که از منبع‌های نمادین این سنت مایه می‌گیرد، درون‌‌ همان نظام لیبرال دموکراتیک تحقق یابد. در واقع همین که می‌پذیریم آنچه دموکراسی مدرن را تشکیل می‌دهد، درنگ بر این نکته است که همه انسان‌ها برابر و آزاد هستند، واضح می‌شود که نمی‌توان اصول رادیکال‌تری را برای سازمان دادن جامعه پیدا کرد. پس مشکل نه از ایده‌آل‌های دموکراسی مدرن بلکه ناشی از این واقعیت است که اصول مورد بحث به عمل درنیامده‌اند. » (لیبرالیسم، سوسیالیسم و دموکراسی کثرت‌گرا، شانتال موفه، محمد تقی برومند، فرهنگ و توسعه)
موفه بر این باور است که رفتار مسلط چپ به علت بی‌توجهی نسبت به اجرای اصول دموکراسی مدرن و همچنین با وانمود کردن اصول به عنوان امری که امکان فریب را در خود دارند، ضرورت ایجاد جامعه متفاوتی را اعلام کرد که در آن هنجارهای آزادی و برابری به صورت ایده‌آل تحقق می‌یابند. موفه تاکید دارد چنین بدیل رادیکالی که مبتنی بر تجربه فاجعه‌بار سوسیالیسم واقعا موجود که بی‌اعتباری‌اش را ثابت کرده است باید کاملا به فراموشی سپرده شود. ذکر این مهم ضروری است که چنین امری به هیچ عنوان به مفهوم اجبار در تعظیم و سر فرود آوردن نسبت به وضع کنونی دموکراسی نیست و نباید به هیچ‌وجه سرمایه‌داری لیبرال دموکراتیک واقعا موجود را به مثابه پایان تاریخ تلقی کنیم. به زعم وی باید آینده دموکراسی را به شیوه‌ای دیگر بررسی کرد و به جای اعلام دموکراسی صوری بورژوایی، اصول آن را جدی گرفت تا به این اعتبار بتوان جامعه‌های لیبرال دموکراتیک را به جای ایده‌آل‌های آن تحریک کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.