مقدمه شانتال موفه در کتاب «بازگشت امر سیاسی»
چگونه میتوان مرز سیاسی جدیدی ترسیم کرد
ترجمه: جواد گنجی
یادداشت مترجم: نوشتار ذیل فصل مقدماتی با عنوان «مقدمه» برگرفته از کتاب «بازگشت امر سیاسی» (The Return Of The Political)، اثر شانتال موفه فیلسوف و نظریهپرداز سیاسی بلژیکیالاصل است، که گرچه سالهاست ترجمه آن به اتمام رسیده ولی همچنان در انتظار مجوز و چاپ به سر میبرد.
چند سال پیش نیز به مدت چند ماه بخشهایی از همین کتاب در قالب یک سلسلهبحث مستمر و در یکی از ستونهای صفحه اندیشه روزنامه کارگزاران بهطور منظم منتشر میشد، ازاینرو چه بسا برخی خوانندگان قدیمیتر با حالوهوای کلی مباحث شانتال موفه در کتاب «بازگشت امر سیاسی»، هرچند مبهم، آشنا باشند. اما در مورد سرنوشت ترجمه این کتاب موفه لازم به ذکر است (بهویژه حالا که ترجمه کتاب «درباره امر سیاسی» موفه روانه بازار شده، کتابی که سالها بعد از «بازگشت امر سیاسی» ترجمه شد) که فاصله «بازگشت امر سیاسی» تا مرحله چاپ و انتشار و رسیدنش به دست خوانندگان فارسیزبان عملا چند روز که متاسفانه شرایط بیثبات و اوضاع آشفته بازار نشر و لغو امتیاز ناگهانی ناشر آن، این فرصت نادر را از چنگمان ربود و انتشار این کتاب ارزشمند را مجددا چندسال به عقب انداخت، به ویژه ازآنرو که اصرار ما بر این بود که هر طور شده کتاب «بازگشت امر سیاسی» شانتال موفه و مجموعه مقالاتی به قلم ارنستو لاکلائو، هر دو، در یک زمان واحد منتشر شوند و به دست خوانندگان برسند. درست است که لاکلائو و موفه بعد از نگارش مشترک کتاب کلاسیک «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» هر یک راه جداگانهای پیمودند و پروژههای نظری مجزایی را دنبال کردند، اما بههرروی انتقال مفاهیم و آرای هریک از این دو نظریهپرداز به میانجی ترجمه آثار آنها باید با توجه به زمینههای فکری مشترک، آرمانهای همسان و نیز ظرایفی مفهومی انجام گیرد که موجب واگرایی پروژههای نظری ایشان شود و سبکوسیاق فکری ویژه هریک از آنها را شکل دهد. وگرنه، دستکردن در چمدان مفهومی و فلسفی غرب و گشتن در میان انبوه خرتوپرتهای نظری و بیرونکشیدن تصادفی یک نام یا نظریه یا مکتب و ترجمهکردن و نمایش آن به خواننده و بیننده داخلی چه دردی از کسی دوا میکند و چه کمکی به درونیکردن مفاهیم نظری و تفکر آگاهانه فلسفی و ریشهدواندن سنتهای زنده تاریخی و رشد خودآگاهی انتقادی میکند. بدینترتیب، بااینکه شاید چنین نگرشی در ترجمه آثار نظری به ما کمک چندانی در تسریع فرآیند گرفتن مجوز و چاپ نکرده باشد، اما قطعا یگانه راه معنادار ادامه ترجمه این نوع متون زنده نظری است. همانطور که ذکر شد، «بازگشت امر سیاسی» به همراه کتابی از ارنستو لاکلائو دیرزمانی است در انتظار چاپ به سر میبرند. بخش نخست «بازگشت امر سیاسی» با عنوان «مقدمه» را از نظر میگذرانیم:
ترفند اصلی آن است که خود را در مورد پارهای چیزها خر نکنیم: جزایر سنگی کوچک در دریایی از خودفریبی، چنگزدن به آنها و غرقنشدن، عالیترین دستاورد آدمی است.
چند سال پیش نیز به مدت چند ماه بخشهایی از همین کتاب در قالب یک سلسلهبحث مستمر و در یکی از ستونهای صفحه اندیشه روزنامه کارگزاران بهطور منظم منتشر میشد، ازاینرو چه بسا برخی خوانندگان قدیمیتر با حالوهوای کلی مباحث شانتال موفه در کتاب «بازگشت امر سیاسی»، هرچند مبهم، آشنا باشند. اما در مورد سرنوشت ترجمه این کتاب موفه لازم به ذکر است (بهویژه حالا که ترجمه کتاب «درباره امر سیاسی» موفه روانه بازار شده، کتابی که سالها بعد از «بازگشت امر سیاسی» ترجمه شد) که فاصله «بازگشت امر سیاسی» تا مرحله چاپ و انتشار و رسیدنش به دست خوانندگان فارسیزبان عملا چند روز که متاسفانه شرایط بیثبات و اوضاع آشفته بازار نشر و لغو امتیاز ناگهانی ناشر آن، این فرصت نادر را از چنگمان ربود و انتشار این کتاب ارزشمند را مجددا چندسال به عقب انداخت، به ویژه ازآنرو که اصرار ما بر این بود که هر طور شده کتاب «بازگشت امر سیاسی» شانتال موفه و مجموعه مقالاتی به قلم ارنستو لاکلائو، هر دو، در یک زمان واحد منتشر شوند و به دست خوانندگان برسند. درست است که لاکلائو و موفه بعد از نگارش مشترک کتاب کلاسیک «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» هر یک راه جداگانهای پیمودند و پروژههای نظری مجزایی را دنبال کردند، اما بههرروی انتقال مفاهیم و آرای هریک از این دو نظریهپرداز به میانجی ترجمه آثار آنها باید با توجه به زمینههای فکری مشترک، آرمانهای همسان و نیز ظرایفی مفهومی انجام گیرد که موجب واگرایی پروژههای نظری ایشان شود و سبکوسیاق فکری ویژه هریک از آنها را شکل دهد. وگرنه، دستکردن در چمدان مفهومی و فلسفی غرب و گشتن در میان انبوه خرتوپرتهای نظری و بیرونکشیدن تصادفی یک نام یا نظریه یا مکتب و ترجمهکردن و نمایش آن به خواننده و بیننده داخلی چه دردی از کسی دوا میکند و چه کمکی به درونیکردن مفاهیم نظری و تفکر آگاهانه فلسفی و ریشهدواندن سنتهای زنده تاریخی و رشد خودآگاهی انتقادی میکند. بدینترتیب، بااینکه شاید چنین نگرشی در ترجمه آثار نظری به ما کمک چندانی در تسریع فرآیند گرفتن مجوز و چاپ نکرده باشد، اما قطعا یگانه راه معنادار ادامه ترجمه این نوع متون زنده نظری است. همانطور که ذکر شد، «بازگشت امر سیاسی» به همراه کتابی از ارنستو لاکلائو دیرزمانی است در انتظار چاپ به سر میبرند. بخش نخست «بازگشت امر سیاسی» با عنوان «مقدمه» را از نظر میگذرانیم:
ترفند اصلی آن است که خود را در مورد پارهای چیزها خر نکنیم: جزایر سنگی کوچک در دریایی از خودفریبی، چنگزدن به آنها و غرقنشدن، عالیترین دستاورد آدمی است.
الیاس کانِتی
1 همین چندوقت پیش چه معرکهای به راه انداختند و ظفرمندانه اعلام کردند که لیبرالدموکراسی پیروز شده و تاریخ به پایان آمده است. ولی افسوس، به نظر میرسد فروپاشی کمونیسم، که به هر چیزی شبیه بود الاگذاری آرام به دموکراسی تکثرگرا، در اغلب موارد، راه را بر احیای ناسیونالیسم و ظهور آنتاگونیسمهای جدید هموار ساخت. دموکراتهای غربی، اینک انگشتبهدهان و متحیر انفجار منازعات متعددی را به نظاره نشستهاند که به گمانشان به ادوار گذشته تعلق داشت. حال، به عوض «نظم نوین جهانی» موعود، پیروزی ارزشهای جهانشمول و ترویج هویتهای «پسا- سنتی»، انفجار جزییگراییها (particularism) و زیرسوالرفتن هرچه بیشتر کلیگرایی غربی را شاهدیم.
بسیاری از لیبرالها که با ابطال دندانشکنِ پیشبینیهای خوشبینانهشان سخت غافلگیر شدند، در واکنش به چنین وضعی به توجیهاتی تمسک جستند از قبیل پابرجاماندن آثار مخرب توتالیتاریسم، یا پیدایش پدیدههای تازهای چون گسترش ناگهانی «امور کُهن و باستانی» (the archaic). واکنش ایشان بهگونهای است که انگار این وضعیت صرفا نشانگر وقفهای کوتاه و موقتی در مسیری است که لزوما به کلیتیافتن لیبرالدموکراسی منتهی میشود: پرانتزی کوتاه پیش از آنکه عقلانیت از نو نظم خود را تحمیل کند، یا واپسین فریاد نومیدانه امر سیاسی (the political) پیش از آنکه نیروهای کلی قانون و عقل قاطعانه کمر به نابودیاش ببندند. چراکه دراینجا واقعا هم دعوا بر سر امر سیاسی و امکان ریشهکنی و محو آن است. در ضمن، همین عجز تفکر لیبرالی در درک سرشت امر سیاسی و خصلت تقلیلناپذیر آنتاگونیسم است که میتواند تبیینی از ضعف اکثر نظریهپردازان سیاسی در وضعیت فعلی به دست دهد، ضعفی که میتواند، در دوره تغییرات وسیع و ژرف سیاسی، پیامدهای ویرانگری برای سیاست دموکراتیک به بار آورد.
2 به گمانم، این اجتناب از امر سیاسی میتواند دستاوردهای گرانقدر تاریخی انقلاب دموکراتیک را به مخاطره اندازد، به همین دلیل مفهوم و برداشت سیاسی مورد انتقاد من تقریبا بخش قابل توجهی از تفکر دموکراتیک امروزی را تحت تأثیر قرار داده است. این برداشت را میتوان با صفاتی چون عقلگرا، کلیگرا و فردگرا توصیف کرد. طبق استدلالات من، نقطهضعف عمده این برداشت آن است که اصولا قدرت درک خصلت ویژه امر سیاسی را در بعد تضاد/تصمیم (conflict/decision) آن ندارد و نمیتواند نقش برسازنده آنتاگونیسم را در حیات اجتماعی درک کند. با افول مارکسیسم از عرصه سیاسی، این توهم که در نهایت میتوان خود مفهوم آنتاگونیسم را محو و از دور خارج کرد، به توهمی شایع بدل شد. این باوری خطرناک است، چراکه ما را بدون هر نوع آمادگی قبلی در مواجهه با تجلیات ناشناخته آنتاگونیسم رها میکند.
در راستای تلاش برای نقد فوری این نوع بینش لیبرالی، قطعاتی که در پی میآید معطوف است به آثار کارل اشمیت. از دیدگاه من، نقد اشمیت به لیبرالدموکراسی حکم مبارزهطلبی و چالشی را دارد که بیاعتنایی به آن ممکن نیست. معالوصف، فکر میکنم، او میتواند با پردهبرداشتن از نواقص لیبرالیسم به ما کمک کند تا مسایلی را که توجه بهآنها ضروری است مشخص سازیم و بدینشکل به درک بهتری از سرشت دموکراسی مدرن برسیم. هدف من این است که همراه با اشمیت، علیه اشمیت بیندیشم و بصیرتهای او را در راه تقویت لیبرالدموکراسی علیه منتقدانش به کار بندم. اشمیت با جلب توجه ما به مرکزیت رابطه دوست/دشمن در سیاست، ما را به آن جنبه از امر سیاسی آگاه میسازد که با عنصر خصومت در میان انسانها پیوند دارد. این رابطه میتواند شکلهای بسیار گوناگونی به خود بگیرد و خود را در انواع و اقسام روابط اجتماعی آشکار سازد. این همان ایده مهمی است که کوشیدهام آن را در چارچوب نقد معاصر ذاتگرایی (essentialism)، که به نظر من پربارترین رویکرد نظری به دموکراسی تکثرگراست، از نو صورتبندی کنم.
وقتی بپذیریم که هر هویتی دارای خصلتی رابطهای (relational) است و شرط وجود هر هویتی تایید یک تفاوت است - یعنی تعین یک «دیگری» که میرود تا نقش یکنوع «بیرون برسازنده» را ایفا کند - آنگاه میتوان دریافت که آنتاگونیسمها چگونه پدید میآیند. در حوزه هویتیابیهای (identification) جمعی، همانجا که ایجاد یک «ما» از طریق ترسیم یک «آنها» محل مناقشه است، همواره ممکن است این رابطه ما/آنها به رابطهای از جنس رابطه دوست/دشمن بدل شود؛ به بیان دیگر، این رابطه همواره میتواند، به معنای اشمیتی کلمه، «سیاسی» شود. این امر زمانی ممکن است روی دهد که دیگری (که تا آن لحظه فقط در هیات یک تفاوت در نظر گرفته میشد) رفتهرفته به منزله چیزی درک میشود که هویت ما را نفی میکند، چیزی که دقیقا خود وجود ما را زیر سوال میبرد. از آن لحظه به بعد، هر نوع رابطه ما/آنها، خواه مذهبی باشد، خواه قومی، ملی، اقتصادی یا هر نوع دیگر، به محل و موضع یک آنتاگونیسم سیاسی بدل میشود.
در نتیجه، امر سیاسی را نمیتوان به یک نهاد معین منحصر کرد، یا آن را به عنوان عنصر برسازنده یک حوزه یا سطح خاص از جامعه به تصور درآورد. امر سیاسی را باید به منزله بُعدی درک کرد که ذاتی هر جامعه انسانی است، بُعدی که نفس وضعیت هستیشناختی ما را تعین میبخشد. چنین دیدگاهی درباره امر سیاسی عمیقا با تفکر لیبرال در تضاد است، سردرگمی این تفکر هنگام مواجهه با پدیده خصومت نیز دقیقا از همینرو است. این امر بهویژه در عدم درک تفکر لیبرال از جنبشهای سیاسی وضوح مییابد، جنبشهایی که به مثابه بیان و تجلی آن به اصطلاح «تودهها» درک میشوند. از آنجا که این جنبشها را نمیتوان بر حسب مفاهیم فردگرایانه درک کرد، در چارچوب چنین تفکری آنها یا معمولا به مرتبه امری بیمارگون (the pathological) تنزل مییابند یا به عنوان تجلی نیروهای غیرعقلانی انگاشته میشوند. برای مثال، در نظر آورید عجز نظریهپردازان لیبرال را در کنار آمدن با پدیده فاشیسم.
3 جوامع ما در آستانه قرن بیست و یکم تجربه ژرف فرآیند بازتعریف هویتهای جمعی را از سر میگذرانند و برپاشدن مرزهای سیاسی جدید را تجربه میکنند. این واقعیت رابطه وثیقی دارد با فروپاشی کمونیسم و محو تقابل دموکراسی/توتالیتاریسم که بعد از جنگ جهانی دوم، مرز سیاسی اصلی را تامین میکرد که تشخیص دوست از دشمن را میسر میساخت. محو این تقابل ما را با وضعیتی دوگانه مواجه میکند:
۱- در بلوک کمونیستی سابق، وحدت حاکم بر مبارزه مشترک علیه کمونیسم از بین رفته است و مرز دوست/دشمن شکلهای متکثر جدیدی به خود میگیرد که با بازگشت آنتاگونیسمهای قدیمی در پیوند است، نظیر آنتاگونیسمهای قومی، ملی، مذهبی و از این قبیل.
۲- در غرب، این همانا خود هویت دموکراسی است که محل مناقشه است، آنهم مادامیکه دموکراسی تا حد زیادی متکی بوده است به وجود «دیگری» (other) کمونیسمي که معادل بود با نفی دموکراسی. حال که این دیگری/دشمن شکست خورده است، معنای خود دموکراسی نیز محو و مبهم شده و باید از طریق ایجاد یک مرز جدید از نو تعریف شود. ایجاد این مرز برای راست میانهرو و چپ بسی دشوارتر است تا برای راست افراطی، چراکه راست افراطی پیشاپیش دشمن خویش را یافته است. چنین امکانی [یعنی ایجاد یک مرز جدید و برپایی یک تقابل] را «دشمنان درونی»، یا همان مهاجران، میتوانند فراهم سازند، مهاجرانی که از سوی جنبشهای مختلف وابسته به راست افراطی به منزله تهدیدی علیه هویت فرهنگی و حاکمیت ملی اروپاییان «حقیقی» نمایش داده میشوند. دعوی من این است که رشد راست افراطی در چند کشور اروپایی را فقط میتوان در متن بحران عمیق هویت سیاسی درک کرد که لیبرالدموکراسی در پی ازدسترفتن مرز نماهای سنتی سیاست با آن دستبهگریبان است. درک این مساله مرتبط است با ضرورت ترسیم مجدد مرز سیاسی بین دوست و دشمن.
4 ما در بزنگاهی قرار داریم که در آن عجز لیبرالیسم از درک امر سیاسی میتواند تبعاتی بسیار جدی و خطرناک در برداشته باشد. همه کسانی که معتقد بودند افول کمونیسم لزوما به استقرار دموکراسی تکثرگرا منتهی خواهد شد و یقین داشتند نابودی این نیروی آنتاگونیستی قدیمی بشارتی جز پیشرفت عظیم دموکراسی به بار نخواهد آورد، بهکلی از درک خصلت ویژه وضعیت جدید عاجزند. ازهمینرو، اهمیتی حیاتی دارد که از هر نوع چشمانداز نظری که به زیان رسالتهای پیشرومان تمام میشود دست بشوییم. به مجرد اینکه ضرورت امر سیاسی و ناممکنبودن جهانی بری از آنتاگونیسم را پذیرفتیم، باید این پرسش را طرح کنیم که تحت چنین شرایطی، ایجاد و حفظ یک نظم دموکراتیک تکثرگرا چگونه ممکن است. چنین نظمی مبتنی است بر ایجاد تمایز میان «دشمن» و «مخالف» (adversary). این نظم مستلزم آن است که در چارچوب اجتماع سیاسی، رقیب (opponent) باید به منزله مخالفی در نظر گرفته شود که وجودش مشروع است و باید با مدارا با او برخورد شود، نه به منزله دشمنی که باید از بین برود. ما ممکن است با ایدههای او سازش نکنیم، ولی حق او برای دفاع از این ایدهها را زیر سوال نخواهیم برد. مقوله «دشمن» ناپدید نمیشود بلکه جابجا شود؛ اطلاق مقوله دشمن به کسانی که «قواعد بازی» دموکراتیک را قبول ندارند و بدینسان خود را از دایره اجتماع سیاسی بیرون میگذارند، هنوز هم بجا و درخور است.
دموکراسی لیبرال نیازمند اجماع بر سر قواعد بازی است، اما درعینحال مستلزم شکلگیری هویتهای جمعی پیرامون موضعهای (position) آشکارا تفکیکشده و نیز امکان انتخاب میان بدیلهای واقعی است. این «تکثرگرایی آگونیستی» عنصر برسازنده دموکراسی مدرن است، بنابراین به عوض آنکه آن را یک تهدید بشمریم، باید دریابیم که شرط ایجابی این سنخ دموکراسی دقیقا همین تکثرگرایی است.
بنا به استدلال نیکولاس لومان، خصلت ویژه لیبرالدموکراسی در مقام یک نظام سیاسی، «ایجاد شکاف در راس» است، یعنی تمایز میان حکومت و اپوزیسیون. او این نکته را ذکر میکند که پیشفرض این امر نوعی برنامهریزی بر پایه تقابل دوقطبی متناظر با تمایز فوق است، مثلا محافظهکار/مترقی یا به علت موثرنبودن این تقابل، سیاستهای انقباضی/انبساطی دولت رفاه یا در صورت مجازنبودن این رابطه در اقتصاد، ترجیحات و اولویتهای اکولوژیکی در تقابل با اولویتهای اقتصادی. فقط به اين شیوه است که میتوان نظارت و هدایت روند امور سیاسی را تابع فرآیند انتخاب کرد. این به معنای آن است که شکل فعلی محوشدن مرزهای سیاسی بین جناح چپ و راست به سیاست دموکراتیک لطمه میزند، چراکه مانع شکلگیری هویتهای سیاسی متمایز میشود. این واقعیت، به نوبه خود، به ایجاد نارضایتی نسبت به احزاب سیاسی دامن میزند و مانع از مشارکت در فرآیند سیاسی میشود. رشد دیگر هویتهای جمعی پیرامون شکلهای هویتهای، ملی یا قومی، به همین علت است.
همانطور که اشمیت خاطرنشان کرده، این امر موید آن است که آنتاگونیسمها میتوانند شکلهای مختلفی به خود بگیرند، پس پنداری موهوم است که میتوان آنها را روزی از بین برد. در این شرایط، بهتر آن است که در چارچوب یک نظام دموکراتیک تکثرگرا، مفری سیاسی برای این آنتاگونیسمها فراهم کنیم. با وجود تصور اشمیت، توان عظیم لیبرالدموکراسی دقیقا آن است که امکان ایجاد نهادهایی را فراهم میکند که اگر به درستی درک شوند، میتوانند عنصر خصومت را طوری شکل دهند که شدت کمتری داشته باشد. در واقع، همان طور که الیاس کانِتی در کتاب «توده مردم و قدرت» (Crowds and Power) نشان میدهد، نظام پارلمانی از ساختار روانی نیروهای مبارز بهرهجویی میکند و ازاینرو خود باید به عنوان مبارزهای درک شود که به موجب آن گروهها و احزاب مخالف از کشتن یکدیگر دست میشویند و به نتیجه رای اکثریت برنده انتخابات تن میدهند. به زعم او، «عامل سرنوشتساز همان رای واقعی است، آنهم به منزله لحظهای که در آن کسی یا گروهی در برابر دیگری محک زده میشود. از آن برخورد مرگبار اولیه همین مانده است و بس، برخوردی که به شکلهای گوناگون ادامه مییابد و همراه است با تهدیدها، سوءاستفاده، تحریک فیزیکی که ممکن است به کتککاری یا موشکباران منجر شود. اما شمارش آرا به این زد و خورد پایان میبخشد.» اگر قایل به چنین دیدگاهی باشیم ناگزیر نتیجه میگیریم که احزاب و گروهها میتوانند نقش مهمی در تجلیبخشیدن به اختلافات اجتماعی و تضاد ارادهها ایفا کنند. اما اگر آنها در این راه شکست بخورند، تضادها به شکلهای دیگری بروز خواهند کرد و کنترل دموکراتیک آنها دشوارتر خواهد شد.
5 توهم اجماع (consensus) و اتفاقآرا و نیز طلب «ضدسیاست» (anti-politics) را باید سمی مهلک برای دموکراسی دانست و ازاینرو باید آن را وانهاد. فقدان یک مرز سیاسی، که هیچ ربطی به بلوغ سیاسی ندارد، علامت وجود خلائی است که میتواند دموکراسی را به خطر اندازد، زیرا این خلأ امکان ایجاد قلمرویی را فراهم میسازد که راست افراطی میتواند به منظور صورتبندی هویتهای سیاسی ضددموکراتیک جدید آن را به اشغال خود درآورد.
وقتی مبارزات سیاسی دموکراتیکی که هویت خود را از طریق آنها تعیین میبخشیم در کار نباشد، دیگر شکلهای هویتیابی دارای سرشت قومی، ملی یا مذهبی جای آنها را میگیرند، و تعریف رقیب نیز تابع همین شرایط میشود. در چنین شرایطی، رقیب را نمیتوان در مقام مخالفی تصور کرد که باید با او وارد رقابت شد، بلکه او را فقط میتوان به منزله دشمنی قلمداد کرد که باید از بین برود. این دقیقا همان چیزی است که دموکراسی تکثرگرا باید از آن اجتناب ورزد؛ بااینهمه دموکراسی تکثرگرا فقط به شرطی میتواند خود را حفظ کند که به عوض انکار وجود امر سیاسی، باید سرشت آن را تشخیص دهد و به رسمیت شناسد.
اگر تصدیق کنیم که «وضعیت طبیعی» به معنای هابزی کلمه را هیچگاه نمیتوان به تمامی ریشهکن کرد بلکه فقط میتوان آن را تحت کنترل در آورد، پرتوی متفاوت بر جایگاه دموکراسی افکندهایم. دموکراسی، که بههیچوجه نمیتوان آن را نتیجه تکامل اخلاقی نوع بشر دانست، چیزی نامعین و نامحتمل است و هیچگاه نباید آن را بدیهی فرض کرد. دموکراسی یک پیروزی هماره شکننده و بیثبات است که باید از آن دفاع کرد و بهآن ژرفا بخشید. چیزی به نام آستانه دموکراسی در کار نیست که فرضا اگر به آن دست یافتیم بتواند بهطور خودکار تداوم دموکراسی را برای ما ضمانت کند. دموکراسی به مخاطره میافتد، آنهم نه فقط زمانی که پایبندی و اجماع بر سر ارزشهای دموکراسی کافی نباشد، بلکه همچنین زمانی که ظاهرا چیزی چون مازاد اجماع [یا اجماع بیشازحد] سد راه پویش آگونیستی دموکراسی شود، مازادی که معمولا پوششی است روی نوعی دلسردی نگرانکننده. دموکراسی در عین حال به واسطه بهحاشیهراندن (marginalization) دمافزون کل گروههایی به مخاطره میافتد که به علت تعلقشان به جایگاه «شهروند فرومرتبه» عملا بیرون از دایره اجتماع سیاسی قرار میگیرند.
وقتی همچون دوره حاضر، دموکراسی لیبرال هر چه بیشتر با «سرمایهداری لیبرال دموکراتیک واقعا موجود» یکی شمرده شود و بُعد سیاسیاش به حاکمیت قانون منحصر شود، باید منتظر این خطر باشیم که ممکن است حذفشدگان (the excluded) به جنبشهای بنیادگرا ملحق شوند یا جذب شکلهای ضد لیبرال و پوپولیستی دموکراسی شوند. یک فرآیند دموکراتیک سالم مستلزم برخورد پرشور موضعهای سیاسی گوناگون و تضاد گشوده منافع است. اگر چنین شرایطی حاکم نباشد، آنگاه مواجهه میان ارزشهای اخلاقی بیچونوچرا و هویتهای ذاتگرا، به سادگی میتواند جای دموکراسی را بگیرد.
6 اینروزها، مساله حیاتی عبارت از این است که چگونه میتوان مرز سیاسی جدیدی ترسیم کرد که بتواند پویایی و انگیزهای واقعی به دموکراسی ببخشد. به باور من این امر نیازمند تعریف مجدد چپ به مثابه آن افقی است که در آن بسیاری از مبارزات مختلف علیه سلطه و انقیاد میتوانند فضایی برای حکوثبتشدن (inscription) بیابند. دراینجا، ایده شهروندی دموکراتیک رادیکال دارای اهمیتی حیاتی است، زیرا میتواند زمینه را برای آن شکلی از هویتیابی (identification) فراهم کند که استقرار یک هویت سیاسی مشترک را در میان مبارزات دموکراتیک گوناگون میسر میسازد. در حال حاضر، در جبهه چپ تلاشهای بسیاری برای احیای ایده شهروندی صورت میگیرد، اما طبق استدلال من در عبارات پیشرو، مهم آن است که قصد ما رسیدن به تصوری خنثی از شهروندی نباشد که برای همه اعضای اجتماع سیاسی قابل کاربرد باشد. برای همین است که با وجود حساسیت و دقتنظری که به نقد فردگرایی لیبرال از سوی رویکرد جماعتگرایانه (communitarian) دارم، در مورد بسیاری از جنبههای این رویکرد بیمناکم. از نظر من، ردکردن تکثرگرایی و دفاع از ایدهای قائمبهذات درباره «خیر همگانی» (common good) در این رویکرد، مبین راه دیگری است برای گریز از اجتنابناپذیری (ineluctability) آنتاگونیسم. تفاسیر رقیب از اصول سیاسی لیبرالدموکراسی همواره وجود خواهند داشت و بحث و جدال بر سر معانی آزادی و برابری هیچگاه خاتمه نخواهد یافت. مساله شهروندی نقش بسیار مهمی در سیاست دموکراتیک دارد، ولی یک نظریه دموکراتیک مدرن باید جایی هم برای برداشتهای رقیب از هویتهای ما در مقام شهروندان باقی بگذارد. ما نیز از زوایای مختلف، در پی بسط ابعاد مختلف پروژه «دموکراسی رادیکال و تکثرگرا» هستیم که در کتاب «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» مطرح شدهاند. من با تاکید بر محوریت ایده تکثرگرایی برای دموکراسی مدرن، تصدیق میکنم که دموکراسی مدرن وامدار سنت لیبرالی است. هرچند، از جمله تزهای اصلی من آن است که برای بسط تمام و کمال توانهای نهفته در آرمانهای لیبرالی از قبیل آزادی فردی و خودآیینی (autonomy)، باید آنها را از گفتارهای دیگر جدا سازیم و لیبرالیسم سیاسی را از خطر همپیوندی با لیبرالیسم اقتصادی نجات دهیم.
استدلال من این است که برای رادیکالیزهکردن ایده تکثرگرایی، به منظور ژرفابخشیدن به انقلاب دموکراتیک، باید پیوندمان را با عقلگرایی، فردگرایی و کلیگرایی قطع کنیم. فقط به این شرط است که خواهیم توانست تکثر شکلهای موجود انقیاد در روابط اجتماعی را درک کنیم و چارچوبی فراهم کنیم برای مفصلبندی (articulation) مبارزات دموکراتیک مختلف، مبارزاتی با محوریت جنسیت، نژاد، طبقه، محیط زیست و قسعلیهذا. این به معنای دستردزدن به هر نوع ایدهای درباره عقلانیت، فردیت یا کلیت نیست، بلکه موید آن است که آنها ضرورتا متکثرند، در متن یک گفتار (discourse) ساخته میشوند و با روابط قدرت بههمآمیختهاند. این به معنای بهرسمیتشناختن وجود امر سیاسی با در نظرگرفتن پیچیدگیهای آن است: ساحت «ما» (we)، یا همان ساختهشدن سویه دوست و نیز ساحت «آنها» (them)، یعنی جنبه برسازنده (constitutive) آنتاگونیسم. به همین دلیل است که این نوع تکثرگرایی را باید از برداشت پستمدرن تکهپارهبودن (fragmentation) امر اجتماعی نیز تمييز داد، برداشتی که حاضر نیست هیچ نوع هویت رابطهای (relational) به این تکهپارهها ارزانی بدارد. منظری که من آن را باور دارم به نحوی منسجم هر نوع ذاتگرایی را رد میکند - چه ذاتگرایی تمامیت باشد چه ذاتگرایی عناصر - و تصریح میکند که، پیش از شکل حادث (contingent) و عملی مفصلبندی تمامیت و تکهپارهها، هیچ یک از آنها هویت ثابتی ندارد.
دیدگاهی که در اینجا از آن دفاع میکنم، به دلیل اینکه تلاشی برای نفی امر سیاسی نمیکند - بر خلاف سایر برداشتها از دموکراسی رادیکال یا مشارکتی که چارچوبی کلیگرا و عقلگرا دارد - حقیقتا دیدگاه دموکراسی رادیکال و تکثرگراست. این یگانه برداشتی است که پیامدها و استلزامات کامل «تکثرگرایی ارزشها» را استخراج میکند و با پیامدهای ناشی از تصدیق ثبات و استمرار تضاد و آنتاگونیسم مواجه میشود. از چنین منظری، تضادها را نباید به عنوان اختلالاتی درک کرد که متاسفانه نمیتوان کاری برای از بین بردنشان کرد، همچون موانعی تجربی که تحقق کامل هماهنگی را ناممکن میسازند، آن هم به این دلیل که ما هیچگاه بهطور کامل بر خود (self) کلی و عقلانی خویش منطبق نمیشویم. این باور که سرانجام یک راهحل نهایی برای رفع تضادها امکانپذیر است، همان چیزی است که این دموکراسی را به مخاطره میاندازد.
در رویکرد مذکور، این آگاهی که یک دموکراسی تکثرگرا شامل یک پارادوکس است نقشی محوری دارد، زیرا این دموکراسی درست در همان لحظه تحققش دچار تجزیه و فروپاشی میشود. دموکراسی تکثرگرا را باید به منزله خیری درک کرد که نمیتوان بدان دست یافت. بنابراین، این نوع دموکراسی همواره گونهای از دموکراسی خواهد بود که «بنا است بیاید»، زیرا تضاد و آنتاگونیسم در آن واحد هم شرط امکان و هم شرط ناممکنبودن تحقق کامل آن هستند.
بسیاری از لیبرالها که با ابطال دندانشکنِ پیشبینیهای خوشبینانهشان سخت غافلگیر شدند، در واکنش به چنین وضعی به توجیهاتی تمسک جستند از قبیل پابرجاماندن آثار مخرب توتالیتاریسم، یا پیدایش پدیدههای تازهای چون گسترش ناگهانی «امور کُهن و باستانی» (the archaic). واکنش ایشان بهگونهای است که انگار این وضعیت صرفا نشانگر وقفهای کوتاه و موقتی در مسیری است که لزوما به کلیتیافتن لیبرالدموکراسی منتهی میشود: پرانتزی کوتاه پیش از آنکه عقلانیت از نو نظم خود را تحمیل کند، یا واپسین فریاد نومیدانه امر سیاسی (the political) پیش از آنکه نیروهای کلی قانون و عقل قاطعانه کمر به نابودیاش ببندند. چراکه دراینجا واقعا هم دعوا بر سر امر سیاسی و امکان ریشهکنی و محو آن است. در ضمن، همین عجز تفکر لیبرالی در درک سرشت امر سیاسی و خصلت تقلیلناپذیر آنتاگونیسم است که میتواند تبیینی از ضعف اکثر نظریهپردازان سیاسی در وضعیت فعلی به دست دهد، ضعفی که میتواند، در دوره تغییرات وسیع و ژرف سیاسی، پیامدهای ویرانگری برای سیاست دموکراتیک به بار آورد.
2 به گمانم، این اجتناب از امر سیاسی میتواند دستاوردهای گرانقدر تاریخی انقلاب دموکراتیک را به مخاطره اندازد، به همین دلیل مفهوم و برداشت سیاسی مورد انتقاد من تقریبا بخش قابل توجهی از تفکر دموکراتیک امروزی را تحت تأثیر قرار داده است. این برداشت را میتوان با صفاتی چون عقلگرا، کلیگرا و فردگرا توصیف کرد. طبق استدلالات من، نقطهضعف عمده این برداشت آن است که اصولا قدرت درک خصلت ویژه امر سیاسی را در بعد تضاد/تصمیم (conflict/decision) آن ندارد و نمیتواند نقش برسازنده آنتاگونیسم را در حیات اجتماعی درک کند. با افول مارکسیسم از عرصه سیاسی، این توهم که در نهایت میتوان خود مفهوم آنتاگونیسم را محو و از دور خارج کرد، به توهمی شایع بدل شد. این باوری خطرناک است، چراکه ما را بدون هر نوع آمادگی قبلی در مواجهه با تجلیات ناشناخته آنتاگونیسم رها میکند.
در راستای تلاش برای نقد فوری این نوع بینش لیبرالی، قطعاتی که در پی میآید معطوف است به آثار کارل اشمیت. از دیدگاه من، نقد اشمیت به لیبرالدموکراسی حکم مبارزهطلبی و چالشی را دارد که بیاعتنایی به آن ممکن نیست. معالوصف، فکر میکنم، او میتواند با پردهبرداشتن از نواقص لیبرالیسم به ما کمک کند تا مسایلی را که توجه بهآنها ضروری است مشخص سازیم و بدینشکل به درک بهتری از سرشت دموکراسی مدرن برسیم. هدف من این است که همراه با اشمیت، علیه اشمیت بیندیشم و بصیرتهای او را در راه تقویت لیبرالدموکراسی علیه منتقدانش به کار بندم. اشمیت با جلب توجه ما به مرکزیت رابطه دوست/دشمن در سیاست، ما را به آن جنبه از امر سیاسی آگاه میسازد که با عنصر خصومت در میان انسانها پیوند دارد. این رابطه میتواند شکلهای بسیار گوناگونی به خود بگیرد و خود را در انواع و اقسام روابط اجتماعی آشکار سازد. این همان ایده مهمی است که کوشیدهام آن را در چارچوب نقد معاصر ذاتگرایی (essentialism)، که به نظر من پربارترین رویکرد نظری به دموکراسی تکثرگراست، از نو صورتبندی کنم.
وقتی بپذیریم که هر هویتی دارای خصلتی رابطهای (relational) است و شرط وجود هر هویتی تایید یک تفاوت است - یعنی تعین یک «دیگری» که میرود تا نقش یکنوع «بیرون برسازنده» را ایفا کند - آنگاه میتوان دریافت که آنتاگونیسمها چگونه پدید میآیند. در حوزه هویتیابیهای (identification) جمعی، همانجا که ایجاد یک «ما» از طریق ترسیم یک «آنها» محل مناقشه است، همواره ممکن است این رابطه ما/آنها به رابطهای از جنس رابطه دوست/دشمن بدل شود؛ به بیان دیگر، این رابطه همواره میتواند، به معنای اشمیتی کلمه، «سیاسی» شود. این امر زمانی ممکن است روی دهد که دیگری (که تا آن لحظه فقط در هیات یک تفاوت در نظر گرفته میشد) رفتهرفته به منزله چیزی درک میشود که هویت ما را نفی میکند، چیزی که دقیقا خود وجود ما را زیر سوال میبرد. از آن لحظه به بعد، هر نوع رابطه ما/آنها، خواه مذهبی باشد، خواه قومی، ملی، اقتصادی یا هر نوع دیگر، به محل و موضع یک آنتاگونیسم سیاسی بدل میشود.
در نتیجه، امر سیاسی را نمیتوان به یک نهاد معین منحصر کرد، یا آن را به عنوان عنصر برسازنده یک حوزه یا سطح خاص از جامعه به تصور درآورد. امر سیاسی را باید به منزله بُعدی درک کرد که ذاتی هر جامعه انسانی است، بُعدی که نفس وضعیت هستیشناختی ما را تعین میبخشد. چنین دیدگاهی درباره امر سیاسی عمیقا با تفکر لیبرال در تضاد است، سردرگمی این تفکر هنگام مواجهه با پدیده خصومت نیز دقیقا از همینرو است. این امر بهویژه در عدم درک تفکر لیبرال از جنبشهای سیاسی وضوح مییابد، جنبشهایی که به مثابه بیان و تجلی آن به اصطلاح «تودهها» درک میشوند. از آنجا که این جنبشها را نمیتوان بر حسب مفاهیم فردگرایانه درک کرد، در چارچوب چنین تفکری آنها یا معمولا به مرتبه امری بیمارگون (the pathological) تنزل مییابند یا به عنوان تجلی نیروهای غیرعقلانی انگاشته میشوند. برای مثال، در نظر آورید عجز نظریهپردازان لیبرال را در کنار آمدن با پدیده فاشیسم.
3 جوامع ما در آستانه قرن بیست و یکم تجربه ژرف فرآیند بازتعریف هویتهای جمعی را از سر میگذرانند و برپاشدن مرزهای سیاسی جدید را تجربه میکنند. این واقعیت رابطه وثیقی دارد با فروپاشی کمونیسم و محو تقابل دموکراسی/توتالیتاریسم که بعد از جنگ جهانی دوم، مرز سیاسی اصلی را تامین میکرد که تشخیص دوست از دشمن را میسر میساخت. محو این تقابل ما را با وضعیتی دوگانه مواجه میکند:
۱- در بلوک کمونیستی سابق، وحدت حاکم بر مبارزه مشترک علیه کمونیسم از بین رفته است و مرز دوست/دشمن شکلهای متکثر جدیدی به خود میگیرد که با بازگشت آنتاگونیسمهای قدیمی در پیوند است، نظیر آنتاگونیسمهای قومی، ملی، مذهبی و از این قبیل.
۲- در غرب، این همانا خود هویت دموکراسی است که محل مناقشه است، آنهم مادامیکه دموکراسی تا حد زیادی متکی بوده است به وجود «دیگری» (other) کمونیسمي که معادل بود با نفی دموکراسی. حال که این دیگری/دشمن شکست خورده است، معنای خود دموکراسی نیز محو و مبهم شده و باید از طریق ایجاد یک مرز جدید از نو تعریف شود. ایجاد این مرز برای راست میانهرو و چپ بسی دشوارتر است تا برای راست افراطی، چراکه راست افراطی پیشاپیش دشمن خویش را یافته است. چنین امکانی [یعنی ایجاد یک مرز جدید و برپایی یک تقابل] را «دشمنان درونی»، یا همان مهاجران، میتوانند فراهم سازند، مهاجرانی که از سوی جنبشهای مختلف وابسته به راست افراطی به منزله تهدیدی علیه هویت فرهنگی و حاکمیت ملی اروپاییان «حقیقی» نمایش داده میشوند. دعوی من این است که رشد راست افراطی در چند کشور اروپایی را فقط میتوان در متن بحران عمیق هویت سیاسی درک کرد که لیبرالدموکراسی در پی ازدسترفتن مرز نماهای سنتی سیاست با آن دستبهگریبان است. درک این مساله مرتبط است با ضرورت ترسیم مجدد مرز سیاسی بین دوست و دشمن.
4 ما در بزنگاهی قرار داریم که در آن عجز لیبرالیسم از درک امر سیاسی میتواند تبعاتی بسیار جدی و خطرناک در برداشته باشد. همه کسانی که معتقد بودند افول کمونیسم لزوما به استقرار دموکراسی تکثرگرا منتهی خواهد شد و یقین داشتند نابودی این نیروی آنتاگونیستی قدیمی بشارتی جز پیشرفت عظیم دموکراسی به بار نخواهد آورد، بهکلی از درک خصلت ویژه وضعیت جدید عاجزند. ازهمینرو، اهمیتی حیاتی دارد که از هر نوع چشمانداز نظری که به زیان رسالتهای پیشرومان تمام میشود دست بشوییم. به مجرد اینکه ضرورت امر سیاسی و ناممکنبودن جهانی بری از آنتاگونیسم را پذیرفتیم، باید این پرسش را طرح کنیم که تحت چنین شرایطی، ایجاد و حفظ یک نظم دموکراتیک تکثرگرا چگونه ممکن است. چنین نظمی مبتنی است بر ایجاد تمایز میان «دشمن» و «مخالف» (adversary). این نظم مستلزم آن است که در چارچوب اجتماع سیاسی، رقیب (opponent) باید به منزله مخالفی در نظر گرفته شود که وجودش مشروع است و باید با مدارا با او برخورد شود، نه به منزله دشمنی که باید از بین برود. ما ممکن است با ایدههای او سازش نکنیم، ولی حق او برای دفاع از این ایدهها را زیر سوال نخواهیم برد. مقوله «دشمن» ناپدید نمیشود بلکه جابجا شود؛ اطلاق مقوله دشمن به کسانی که «قواعد بازی» دموکراتیک را قبول ندارند و بدینسان خود را از دایره اجتماع سیاسی بیرون میگذارند، هنوز هم بجا و درخور است.
دموکراسی لیبرال نیازمند اجماع بر سر قواعد بازی است، اما درعینحال مستلزم شکلگیری هویتهای جمعی پیرامون موضعهای (position) آشکارا تفکیکشده و نیز امکان انتخاب میان بدیلهای واقعی است. این «تکثرگرایی آگونیستی» عنصر برسازنده دموکراسی مدرن است، بنابراین به عوض آنکه آن را یک تهدید بشمریم، باید دریابیم که شرط ایجابی این سنخ دموکراسی دقیقا همین تکثرگرایی است.
بنا به استدلال نیکولاس لومان، خصلت ویژه لیبرالدموکراسی در مقام یک نظام سیاسی، «ایجاد شکاف در راس» است، یعنی تمایز میان حکومت و اپوزیسیون. او این نکته را ذکر میکند که پیشفرض این امر نوعی برنامهریزی بر پایه تقابل دوقطبی متناظر با تمایز فوق است، مثلا محافظهکار/مترقی یا به علت موثرنبودن این تقابل، سیاستهای انقباضی/انبساطی دولت رفاه یا در صورت مجازنبودن این رابطه در اقتصاد، ترجیحات و اولویتهای اکولوژیکی در تقابل با اولویتهای اقتصادی. فقط به اين شیوه است که میتوان نظارت و هدایت روند امور سیاسی را تابع فرآیند انتخاب کرد. این به معنای آن است که شکل فعلی محوشدن مرزهای سیاسی بین جناح چپ و راست به سیاست دموکراتیک لطمه میزند، چراکه مانع شکلگیری هویتهای سیاسی متمایز میشود. این واقعیت، به نوبه خود، به ایجاد نارضایتی نسبت به احزاب سیاسی دامن میزند و مانع از مشارکت در فرآیند سیاسی میشود. رشد دیگر هویتهای جمعی پیرامون شکلهای هویتهای، ملی یا قومی، به همین علت است.
همانطور که اشمیت خاطرنشان کرده، این امر موید آن است که آنتاگونیسمها میتوانند شکلهای مختلفی به خود بگیرند، پس پنداری موهوم است که میتوان آنها را روزی از بین برد. در این شرایط، بهتر آن است که در چارچوب یک نظام دموکراتیک تکثرگرا، مفری سیاسی برای این آنتاگونیسمها فراهم کنیم. با وجود تصور اشمیت، توان عظیم لیبرالدموکراسی دقیقا آن است که امکان ایجاد نهادهایی را فراهم میکند که اگر به درستی درک شوند، میتوانند عنصر خصومت را طوری شکل دهند که شدت کمتری داشته باشد. در واقع، همان طور که الیاس کانِتی در کتاب «توده مردم و قدرت» (Crowds and Power) نشان میدهد، نظام پارلمانی از ساختار روانی نیروهای مبارز بهرهجویی میکند و ازاینرو خود باید به عنوان مبارزهای درک شود که به موجب آن گروهها و احزاب مخالف از کشتن یکدیگر دست میشویند و به نتیجه رای اکثریت برنده انتخابات تن میدهند. به زعم او، «عامل سرنوشتساز همان رای واقعی است، آنهم به منزله لحظهای که در آن کسی یا گروهی در برابر دیگری محک زده میشود. از آن برخورد مرگبار اولیه همین مانده است و بس، برخوردی که به شکلهای گوناگون ادامه مییابد و همراه است با تهدیدها، سوءاستفاده، تحریک فیزیکی که ممکن است به کتککاری یا موشکباران منجر شود. اما شمارش آرا به این زد و خورد پایان میبخشد.» اگر قایل به چنین دیدگاهی باشیم ناگزیر نتیجه میگیریم که احزاب و گروهها میتوانند نقش مهمی در تجلیبخشیدن به اختلافات اجتماعی و تضاد ارادهها ایفا کنند. اما اگر آنها در این راه شکست بخورند، تضادها به شکلهای دیگری بروز خواهند کرد و کنترل دموکراتیک آنها دشوارتر خواهد شد.
5 توهم اجماع (consensus) و اتفاقآرا و نیز طلب «ضدسیاست» (anti-politics) را باید سمی مهلک برای دموکراسی دانست و ازاینرو باید آن را وانهاد. فقدان یک مرز سیاسی، که هیچ ربطی به بلوغ سیاسی ندارد، علامت وجود خلائی است که میتواند دموکراسی را به خطر اندازد، زیرا این خلأ امکان ایجاد قلمرویی را فراهم میسازد که راست افراطی میتواند به منظور صورتبندی هویتهای سیاسی ضددموکراتیک جدید آن را به اشغال خود درآورد.
وقتی مبارزات سیاسی دموکراتیکی که هویت خود را از طریق آنها تعیین میبخشیم در کار نباشد، دیگر شکلهای هویتیابی دارای سرشت قومی، ملی یا مذهبی جای آنها را میگیرند، و تعریف رقیب نیز تابع همین شرایط میشود. در چنین شرایطی، رقیب را نمیتوان در مقام مخالفی تصور کرد که باید با او وارد رقابت شد، بلکه او را فقط میتوان به منزله دشمنی قلمداد کرد که باید از بین برود. این دقیقا همان چیزی است که دموکراسی تکثرگرا باید از آن اجتناب ورزد؛ بااینهمه دموکراسی تکثرگرا فقط به شرطی میتواند خود را حفظ کند که به عوض انکار وجود امر سیاسی، باید سرشت آن را تشخیص دهد و به رسمیت شناسد.
اگر تصدیق کنیم که «وضعیت طبیعی» به معنای هابزی کلمه را هیچگاه نمیتوان به تمامی ریشهکن کرد بلکه فقط میتوان آن را تحت کنترل در آورد، پرتوی متفاوت بر جایگاه دموکراسی افکندهایم. دموکراسی، که بههیچوجه نمیتوان آن را نتیجه تکامل اخلاقی نوع بشر دانست، چیزی نامعین و نامحتمل است و هیچگاه نباید آن را بدیهی فرض کرد. دموکراسی یک پیروزی هماره شکننده و بیثبات است که باید از آن دفاع کرد و بهآن ژرفا بخشید. چیزی به نام آستانه دموکراسی در کار نیست که فرضا اگر به آن دست یافتیم بتواند بهطور خودکار تداوم دموکراسی را برای ما ضمانت کند. دموکراسی به مخاطره میافتد، آنهم نه فقط زمانی که پایبندی و اجماع بر سر ارزشهای دموکراسی کافی نباشد، بلکه همچنین زمانی که ظاهرا چیزی چون مازاد اجماع [یا اجماع بیشازحد] سد راه پویش آگونیستی دموکراسی شود، مازادی که معمولا پوششی است روی نوعی دلسردی نگرانکننده. دموکراسی در عین حال به واسطه بهحاشیهراندن (marginalization) دمافزون کل گروههایی به مخاطره میافتد که به علت تعلقشان به جایگاه «شهروند فرومرتبه» عملا بیرون از دایره اجتماع سیاسی قرار میگیرند.
وقتی همچون دوره حاضر، دموکراسی لیبرال هر چه بیشتر با «سرمایهداری لیبرال دموکراتیک واقعا موجود» یکی شمرده شود و بُعد سیاسیاش به حاکمیت قانون منحصر شود، باید منتظر این خطر باشیم که ممکن است حذفشدگان (the excluded) به جنبشهای بنیادگرا ملحق شوند یا جذب شکلهای ضد لیبرال و پوپولیستی دموکراسی شوند. یک فرآیند دموکراتیک سالم مستلزم برخورد پرشور موضعهای سیاسی گوناگون و تضاد گشوده منافع است. اگر چنین شرایطی حاکم نباشد، آنگاه مواجهه میان ارزشهای اخلاقی بیچونوچرا و هویتهای ذاتگرا، به سادگی میتواند جای دموکراسی را بگیرد.
6 اینروزها، مساله حیاتی عبارت از این است که چگونه میتوان مرز سیاسی جدیدی ترسیم کرد که بتواند پویایی و انگیزهای واقعی به دموکراسی ببخشد. به باور من این امر نیازمند تعریف مجدد چپ به مثابه آن افقی است که در آن بسیاری از مبارزات مختلف علیه سلطه و انقیاد میتوانند فضایی برای حکوثبتشدن (inscription) بیابند. دراینجا، ایده شهروندی دموکراتیک رادیکال دارای اهمیتی حیاتی است، زیرا میتواند زمینه را برای آن شکلی از هویتیابی (identification) فراهم کند که استقرار یک هویت سیاسی مشترک را در میان مبارزات دموکراتیک گوناگون میسر میسازد. در حال حاضر، در جبهه چپ تلاشهای بسیاری برای احیای ایده شهروندی صورت میگیرد، اما طبق استدلال من در عبارات پیشرو، مهم آن است که قصد ما رسیدن به تصوری خنثی از شهروندی نباشد که برای همه اعضای اجتماع سیاسی قابل کاربرد باشد. برای همین است که با وجود حساسیت و دقتنظری که به نقد فردگرایی لیبرال از سوی رویکرد جماعتگرایانه (communitarian) دارم، در مورد بسیاری از جنبههای این رویکرد بیمناکم. از نظر من، ردکردن تکثرگرایی و دفاع از ایدهای قائمبهذات درباره «خیر همگانی» (common good) در این رویکرد، مبین راه دیگری است برای گریز از اجتنابناپذیری (ineluctability) آنتاگونیسم. تفاسیر رقیب از اصول سیاسی لیبرالدموکراسی همواره وجود خواهند داشت و بحث و جدال بر سر معانی آزادی و برابری هیچگاه خاتمه نخواهد یافت. مساله شهروندی نقش بسیار مهمی در سیاست دموکراتیک دارد، ولی یک نظریه دموکراتیک مدرن باید جایی هم برای برداشتهای رقیب از هویتهای ما در مقام شهروندان باقی بگذارد. ما نیز از زوایای مختلف، در پی بسط ابعاد مختلف پروژه «دموکراسی رادیکال و تکثرگرا» هستیم که در کتاب «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» مطرح شدهاند. من با تاکید بر محوریت ایده تکثرگرایی برای دموکراسی مدرن، تصدیق میکنم که دموکراسی مدرن وامدار سنت لیبرالی است. هرچند، از جمله تزهای اصلی من آن است که برای بسط تمام و کمال توانهای نهفته در آرمانهای لیبرالی از قبیل آزادی فردی و خودآیینی (autonomy)، باید آنها را از گفتارهای دیگر جدا سازیم و لیبرالیسم سیاسی را از خطر همپیوندی با لیبرالیسم اقتصادی نجات دهیم.
استدلال من این است که برای رادیکالیزهکردن ایده تکثرگرایی، به منظور ژرفابخشیدن به انقلاب دموکراتیک، باید پیوندمان را با عقلگرایی، فردگرایی و کلیگرایی قطع کنیم. فقط به این شرط است که خواهیم توانست تکثر شکلهای موجود انقیاد در روابط اجتماعی را درک کنیم و چارچوبی فراهم کنیم برای مفصلبندی (articulation) مبارزات دموکراتیک مختلف، مبارزاتی با محوریت جنسیت، نژاد، طبقه، محیط زیست و قسعلیهذا. این به معنای دستردزدن به هر نوع ایدهای درباره عقلانیت، فردیت یا کلیت نیست، بلکه موید آن است که آنها ضرورتا متکثرند، در متن یک گفتار (discourse) ساخته میشوند و با روابط قدرت بههمآمیختهاند. این به معنای بهرسمیتشناختن وجود امر سیاسی با در نظرگرفتن پیچیدگیهای آن است: ساحت «ما» (we)، یا همان ساختهشدن سویه دوست و نیز ساحت «آنها» (them)، یعنی جنبه برسازنده (constitutive) آنتاگونیسم. به همین دلیل است که این نوع تکثرگرایی را باید از برداشت پستمدرن تکهپارهبودن (fragmentation) امر اجتماعی نیز تمييز داد، برداشتی که حاضر نیست هیچ نوع هویت رابطهای (relational) به این تکهپارهها ارزانی بدارد. منظری که من آن را باور دارم به نحوی منسجم هر نوع ذاتگرایی را رد میکند - چه ذاتگرایی تمامیت باشد چه ذاتگرایی عناصر - و تصریح میکند که، پیش از شکل حادث (contingent) و عملی مفصلبندی تمامیت و تکهپارهها، هیچ یک از آنها هویت ثابتی ندارد.
دیدگاهی که در اینجا از آن دفاع میکنم، به دلیل اینکه تلاشی برای نفی امر سیاسی نمیکند - بر خلاف سایر برداشتها از دموکراسی رادیکال یا مشارکتی که چارچوبی کلیگرا و عقلگرا دارد - حقیقتا دیدگاه دموکراسی رادیکال و تکثرگراست. این یگانه برداشتی است که پیامدها و استلزامات کامل «تکثرگرایی ارزشها» را استخراج میکند و با پیامدهای ناشی از تصدیق ثبات و استمرار تضاد و آنتاگونیسم مواجه میشود. از چنین منظری، تضادها را نباید به عنوان اختلالاتی درک کرد که متاسفانه نمیتوان کاری برای از بین بردنشان کرد، همچون موانعی تجربی که تحقق کامل هماهنگی را ناممکن میسازند، آن هم به این دلیل که ما هیچگاه بهطور کامل بر خود (self) کلی و عقلانی خویش منطبق نمیشویم. این باور که سرانجام یک راهحل نهایی برای رفع تضادها امکانپذیر است، همان چیزی است که این دموکراسی را به مخاطره میاندازد.
در رویکرد مذکور، این آگاهی که یک دموکراسی تکثرگرا شامل یک پارادوکس است نقشی محوری دارد، زیرا این دموکراسی درست در همان لحظه تحققش دچار تجزیه و فروپاشی میشود. دموکراسی تکثرگرا را باید به منزله خیری درک کرد که نمیتوان بدان دست یافت. بنابراین، این نوع دموکراسی همواره گونهای از دموکراسی خواهد بود که «بنا است بیاید»، زیرا تضاد و آنتاگونیسم در آن واحد هم شرط امکان و هم شرط ناممکنبودن تحقق کامل آن هستند.
یادداشت مترجم: نوشتار ذیل فصل مقدماتی با عنوان «مقدمه» برگرفته از کتاب «بازگشت امر سیاسی» (The Return Of The Political)، اثر شانتال موفه فیلسوف و نظریهپرداز سیاسی بلژیکیالاصل است، که گرچه سالهاست ترجمه آن به اتمام رسیده ولی همچنان در انتظار مجوز و چاپ به سر میبرد.
چند سال پیش نیز به مدت چند ماه بخشهایی از همین کتاب در قالب یک سلسلهبحث مستمر و در یکی از ستونهای صفحه اندیشه روزنامه کارگزاران بهطور منظم منتشر میشد، ازاینرو چه بسا برخی خوانندگان قدیمیتر با حالوهوای کلی مباحث شانتال موفه در کتاب «بازگشت امر سیاسی»، هرچند مبهم، آشنا باشند. اما در مورد سرنوشت ترجمه این کتاب موفه لازم به ذکر است (بهویژه حالا که ترجمه کتاب «درباره امر سیاسی» موفه روانه بازار شده، کتابی که سالها بعد از «بازگشت امر سیاسی» ترجمه شد) که فاصله «بازگشت امر سیاسی» تا مرحله چاپ و انتشار و رسیدنش به دست خوانندگان فارسیزبان عملا چند روز که متاسفانه شرایط بیثبات و اوضاع آشفته بازار نشر و لغو امتیاز ناگهانی ناشر آن، این فرصت نادر را از چنگمان ربود و انتشار این کتاب ارزشمند را مجددا چندسال به عقب انداخت، به ویژه ازآنرو که اصرار ما بر این بود که هر طور شده کتاب «بازگشت امر سیاسی» شانتال موفه و مجموعه مقالاتی به قلم ارنستو لاکلائو، هر دو، در یک زمان واحد منتشر شوند و به دست خوانندگان برسند. درست است که لاکلائو و موفه بعد از نگارش مشترک کتاب کلاسیک «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» هر یک راه جداگانهای پیمودند و پروژههای نظری مجزایی را دنبال کردند، اما بههرروی انتقال مفاهیم و آرای هریک از این دو نظریهپرداز به میانجی ترجمه آثار آنها باید با توجه به زمینههای فکری مشترک، آرمانهای همسان و نیز ظرایفی مفهومی انجام گیرد که موجب واگرایی پروژههای نظری ایشان شود و سبکوسیاق فکری ویژه هریک از آنها را شکل دهد. وگرنه، دستکردن در چمدان مفهومی و فلسفی غرب و گشتن در میان انبوه خرتوپرتهای نظری و بیرونکشیدن تصادفی یک نام یا نظریه یا مکتب و ترجمهکردن و نمایش آن به خواننده و بیننده داخلی چه دردی از کسی دوا میکند و چه کمکی به درونیکردن مفاهیم نظری و تفکر آگاهانه فلسفی و ریشهدواندن سنتهای زنده تاریخی و رشد خودآگاهی انتقادی میکند. بدینترتیب، بااینکه شاید چنین نگرشی در ترجمه آثار نظری به ما کمک چندانی در تسریع فرآیند گرفتن مجوز و چاپ نکرده باشد، اما قطعا یگانه راه معنادار ادامه ترجمه این نوع متون زنده نظری است. همانطور که ذکر شد، «بازگشت امر سیاسی» به همراه کتابی از ارنستو لاکلائو دیرزمانی است در انتظار چاپ به سر میبرند. بخش نخست «بازگشت امر سیاسی» با عنوان «مقدمه» را از نظر میگذرانیم:
ترفند اصلی آن است که خود را در مورد پارهای چیزها خر نکنیم: جزایر سنگی کوچک در دریایی از خودفریبی، چنگزدن به آنها و غرقنشدن، عالیترین دستاورد آدمی است.
چند سال پیش نیز به مدت چند ماه بخشهایی از همین کتاب در قالب یک سلسلهبحث مستمر و در یکی از ستونهای صفحه اندیشه روزنامه کارگزاران بهطور منظم منتشر میشد، ازاینرو چه بسا برخی خوانندگان قدیمیتر با حالوهوای کلی مباحث شانتال موفه در کتاب «بازگشت امر سیاسی»، هرچند مبهم، آشنا باشند. اما در مورد سرنوشت ترجمه این کتاب موفه لازم به ذکر است (بهویژه حالا که ترجمه کتاب «درباره امر سیاسی» موفه روانه بازار شده، کتابی که سالها بعد از «بازگشت امر سیاسی» ترجمه شد) که فاصله «بازگشت امر سیاسی» تا مرحله چاپ و انتشار و رسیدنش به دست خوانندگان فارسیزبان عملا چند روز که متاسفانه شرایط بیثبات و اوضاع آشفته بازار نشر و لغو امتیاز ناگهانی ناشر آن، این فرصت نادر را از چنگمان ربود و انتشار این کتاب ارزشمند را مجددا چندسال به عقب انداخت، به ویژه ازآنرو که اصرار ما بر این بود که هر طور شده کتاب «بازگشت امر سیاسی» شانتال موفه و مجموعه مقالاتی به قلم ارنستو لاکلائو، هر دو، در یک زمان واحد منتشر شوند و به دست خوانندگان برسند. درست است که لاکلائو و موفه بعد از نگارش مشترک کتاب کلاسیک «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» هر یک راه جداگانهای پیمودند و پروژههای نظری مجزایی را دنبال کردند، اما بههرروی انتقال مفاهیم و آرای هریک از این دو نظریهپرداز به میانجی ترجمه آثار آنها باید با توجه به زمینههای فکری مشترک، آرمانهای همسان و نیز ظرایفی مفهومی انجام گیرد که موجب واگرایی پروژههای نظری ایشان شود و سبکوسیاق فکری ویژه هریک از آنها را شکل دهد. وگرنه، دستکردن در چمدان مفهومی و فلسفی غرب و گشتن در میان انبوه خرتوپرتهای نظری و بیرونکشیدن تصادفی یک نام یا نظریه یا مکتب و ترجمهکردن و نمایش آن به خواننده و بیننده داخلی چه دردی از کسی دوا میکند و چه کمکی به درونیکردن مفاهیم نظری و تفکر آگاهانه فلسفی و ریشهدواندن سنتهای زنده تاریخی و رشد خودآگاهی انتقادی میکند. بدینترتیب، بااینکه شاید چنین نگرشی در ترجمه آثار نظری به ما کمک چندانی در تسریع فرآیند گرفتن مجوز و چاپ نکرده باشد، اما قطعا یگانه راه معنادار ادامه ترجمه این نوع متون زنده نظری است. همانطور که ذکر شد، «بازگشت امر سیاسی» به همراه کتابی از ارنستو لاکلائو دیرزمانی است در انتظار چاپ به سر میبرند. بخش نخست «بازگشت امر سیاسی» با عنوان «مقدمه» را از نظر میگذرانیم:
ترفند اصلی آن است که خود را در مورد پارهای چیزها خر نکنیم: جزایر سنگی کوچک در دریایی از خودفریبی، چنگزدن به آنها و غرقنشدن، عالیترین دستاورد آدمی است.
الیاس کانِتی
1 همین چندوقت پیش چه معرکهای به راه انداختند و ظفرمندانه اعلام کردند که لیبرالدموکراسی پیروز شده و تاریخ به پایان آمده است. ولی افسوس، به نظر میرسد فروپاشی کمونیسم، که به هر چیزی شبیه بود الاگذاری آرام به دموکراسی تکثرگرا، در اغلب موارد، راه را بر احیای ناسیونالیسم و ظهور آنتاگونیسمهای جدید هموار ساخت. دموکراتهای غربی، اینک انگشتبهدهان و متحیر انفجار منازعات متعددی را به نظاره نشستهاند که به گمانشان به ادوار گذشته تعلق داشت. حال، به عوض «نظم نوین جهانی» موعود، پیروزی ارزشهای جهانشمول و ترویج هویتهای «پسا- سنتی»، انفجار جزییگراییها (particularism) و زیرسوالرفتن هرچه بیشتر کلیگرایی غربی را شاهدیم.
بسیاری از لیبرالها که با ابطال دندانشکنِ پیشبینیهای خوشبینانهشان سخت غافلگیر شدند، در واکنش به چنین وضعی به توجیهاتی تمسک جستند از قبیل پابرجاماندن آثار مخرب توتالیتاریسم، یا پیدایش پدیدههای تازهای چون گسترش ناگهانی «امور کُهن و باستانی» (the archaic). واکنش ایشان بهگونهای است که انگار این وضعیت صرفا نشانگر وقفهای کوتاه و موقتی در مسیری است که لزوما به کلیتیافتن لیبرالدموکراسی منتهی میشود: پرانتزی کوتاه پیش از آنکه عقلانیت از نو نظم خود را تحمیل کند، یا واپسین فریاد نومیدانه امر سیاسی (the political) پیش از آنکه نیروهای کلی قانون و عقل قاطعانه کمر به نابودیاش ببندند. چراکه دراینجا واقعا هم دعوا بر سر امر سیاسی و امکان ریشهکنی و محو آن است. در ضمن، همین عجز تفکر لیبرالی در درک سرشت امر سیاسی و خصلت تقلیلناپذیر آنتاگونیسم است که میتواند تبیینی از ضعف اکثر نظریهپردازان سیاسی در وضعیت فعلی به دست دهد، ضعفی که میتواند، در دوره تغییرات وسیع و ژرف سیاسی، پیامدهای ویرانگری برای سیاست دموکراتیک به بار آورد.
2 به گمانم، این اجتناب از امر سیاسی میتواند دستاوردهای گرانقدر تاریخی انقلاب دموکراتیک را به مخاطره اندازد، به همین دلیل مفهوم و برداشت سیاسی مورد انتقاد من تقریبا بخش قابل توجهی از تفکر دموکراتیک امروزی را تحت تأثیر قرار داده است. این برداشت را میتوان با صفاتی چون عقلگرا، کلیگرا و فردگرا توصیف کرد. طبق استدلالات من، نقطهضعف عمده این برداشت آن است که اصولا قدرت درک خصلت ویژه امر سیاسی را در بعد تضاد/تصمیم (conflict/decision) آن ندارد و نمیتواند نقش برسازنده آنتاگونیسم را در حیات اجتماعی درک کند. با افول مارکسیسم از عرصه سیاسی، این توهم که در نهایت میتوان خود مفهوم آنتاگونیسم را محو و از دور خارج کرد، به توهمی شایع بدل شد. این باوری خطرناک است، چراکه ما را بدون هر نوع آمادگی قبلی در مواجهه با تجلیات ناشناخته آنتاگونیسم رها میکند.
در راستای تلاش برای نقد فوری این نوع بینش لیبرالی، قطعاتی که در پی میآید معطوف است به آثار کارل اشمیت. از دیدگاه من، نقد اشمیت به لیبرالدموکراسی حکم مبارزهطلبی و چالشی را دارد که بیاعتنایی به آن ممکن نیست. معالوصف، فکر میکنم، او میتواند با پردهبرداشتن از نواقص لیبرالیسم به ما کمک کند تا مسایلی را که توجه بهآنها ضروری است مشخص سازیم و بدینشکل به درک بهتری از سرشت دموکراسی مدرن برسیم. هدف من این است که همراه با اشمیت، علیه اشمیت بیندیشم و بصیرتهای او را در راه تقویت لیبرالدموکراسی علیه منتقدانش به کار بندم. اشمیت با جلب توجه ما به مرکزیت رابطه دوست/دشمن در سیاست، ما را به آن جنبه از امر سیاسی آگاه میسازد که با عنصر خصومت در میان انسانها پیوند دارد. این رابطه میتواند شکلهای بسیار گوناگونی به خود بگیرد و خود را در انواع و اقسام روابط اجتماعی آشکار سازد. این همان ایده مهمی است که کوشیدهام آن را در چارچوب نقد معاصر ذاتگرایی (essentialism)، که به نظر من پربارترین رویکرد نظری به دموکراسی تکثرگراست، از نو صورتبندی کنم.
وقتی بپذیریم که هر هویتی دارای خصلتی رابطهای (relational) است و شرط وجود هر هویتی تایید یک تفاوت است - یعنی تعین یک «دیگری» که میرود تا نقش یکنوع «بیرون برسازنده» را ایفا کند - آنگاه میتوان دریافت که آنتاگونیسمها چگونه پدید میآیند. در حوزه هویتیابیهای (identification) جمعی، همانجا که ایجاد یک «ما» از طریق ترسیم یک «آنها» محل مناقشه است، همواره ممکن است این رابطه ما/آنها به رابطهای از جنس رابطه دوست/دشمن بدل شود؛ به بیان دیگر، این رابطه همواره میتواند، به معنای اشمیتی کلمه، «سیاسی» شود. این امر زمانی ممکن است روی دهد که دیگری (که تا آن لحظه فقط در هیات یک تفاوت در نظر گرفته میشد) رفتهرفته به منزله چیزی درک میشود که هویت ما را نفی میکند، چیزی که دقیقا خود وجود ما را زیر سوال میبرد. از آن لحظه به بعد، هر نوع رابطه ما/آنها، خواه مذهبی باشد، خواه قومی، ملی، اقتصادی یا هر نوع دیگر، به محل و موضع یک آنتاگونیسم سیاسی بدل میشود.
در نتیجه، امر سیاسی را نمیتوان به یک نهاد معین منحصر کرد، یا آن را به عنوان عنصر برسازنده یک حوزه یا سطح خاص از جامعه به تصور درآورد. امر سیاسی را باید به منزله بُعدی درک کرد که ذاتی هر جامعه انسانی است، بُعدی که نفس وضعیت هستیشناختی ما را تعین میبخشد. چنین دیدگاهی درباره امر سیاسی عمیقا با تفکر لیبرال در تضاد است، سردرگمی این تفکر هنگام مواجهه با پدیده خصومت نیز دقیقا از همینرو است. این امر بهویژه در عدم درک تفکر لیبرال از جنبشهای سیاسی وضوح مییابد، جنبشهایی که به مثابه بیان و تجلی آن به اصطلاح «تودهها» درک میشوند. از آنجا که این جنبشها را نمیتوان بر حسب مفاهیم فردگرایانه درک کرد، در چارچوب چنین تفکری آنها یا معمولا به مرتبه امری بیمارگون (the pathological) تنزل مییابند یا به عنوان تجلی نیروهای غیرعقلانی انگاشته میشوند. برای مثال، در نظر آورید عجز نظریهپردازان لیبرال را در کنار آمدن با پدیده فاشیسم.
3 جوامع ما در آستانه قرن بیست و یکم تجربه ژرف فرآیند بازتعریف هویتهای جمعی را از سر میگذرانند و برپاشدن مرزهای سیاسی جدید را تجربه میکنند. این واقعیت رابطه وثیقی دارد با فروپاشی کمونیسم و محو تقابل دموکراسی/توتالیتاریسم که بعد از جنگ جهانی دوم، مرز سیاسی اصلی را تامین میکرد که تشخیص دوست از دشمن را میسر میساخت. محو این تقابل ما را با وضعیتی دوگانه مواجه میکند:
۱- در بلوک کمونیستی سابق، وحدت حاکم بر مبارزه مشترک علیه کمونیسم از بین رفته است و مرز دوست/دشمن شکلهای متکثر جدیدی به خود میگیرد که با بازگشت آنتاگونیسمهای قدیمی در پیوند است، نظیر آنتاگونیسمهای قومی، ملی، مذهبی و از این قبیل.
۲- در غرب، این همانا خود هویت دموکراسی است که محل مناقشه است، آنهم مادامیکه دموکراسی تا حد زیادی متکی بوده است به وجود «دیگری» (other) کمونیسمي که معادل بود با نفی دموکراسی. حال که این دیگری/دشمن شکست خورده است، معنای خود دموکراسی نیز محو و مبهم شده و باید از طریق ایجاد یک مرز جدید از نو تعریف شود. ایجاد این مرز برای راست میانهرو و چپ بسی دشوارتر است تا برای راست افراطی، چراکه راست افراطی پیشاپیش دشمن خویش را یافته است. چنین امکانی [یعنی ایجاد یک مرز جدید و برپایی یک تقابل] را «دشمنان درونی»، یا همان مهاجران، میتوانند فراهم سازند، مهاجرانی که از سوی جنبشهای مختلف وابسته به راست افراطی به منزله تهدیدی علیه هویت فرهنگی و حاکمیت ملی اروپاییان «حقیقی» نمایش داده میشوند. دعوی من این است که رشد راست افراطی در چند کشور اروپایی را فقط میتوان در متن بحران عمیق هویت سیاسی درک کرد که لیبرالدموکراسی در پی ازدسترفتن مرز نماهای سنتی سیاست با آن دستبهگریبان است. درک این مساله مرتبط است با ضرورت ترسیم مجدد مرز سیاسی بین دوست و دشمن.
4 ما در بزنگاهی قرار داریم که در آن عجز لیبرالیسم از درک امر سیاسی میتواند تبعاتی بسیار جدی و خطرناک در برداشته باشد. همه کسانی که معتقد بودند افول کمونیسم لزوما به استقرار دموکراسی تکثرگرا منتهی خواهد شد و یقین داشتند نابودی این نیروی آنتاگونیستی قدیمی بشارتی جز پیشرفت عظیم دموکراسی به بار نخواهد آورد، بهکلی از درک خصلت ویژه وضعیت جدید عاجزند. ازهمینرو، اهمیتی حیاتی دارد که از هر نوع چشمانداز نظری که به زیان رسالتهای پیشرومان تمام میشود دست بشوییم. به مجرد اینکه ضرورت امر سیاسی و ناممکنبودن جهانی بری از آنتاگونیسم را پذیرفتیم، باید این پرسش را طرح کنیم که تحت چنین شرایطی، ایجاد و حفظ یک نظم دموکراتیک تکثرگرا چگونه ممکن است. چنین نظمی مبتنی است بر ایجاد تمایز میان «دشمن» و «مخالف» (adversary). این نظم مستلزم آن است که در چارچوب اجتماع سیاسی، رقیب (opponent) باید به منزله مخالفی در نظر گرفته شود که وجودش مشروع است و باید با مدارا با او برخورد شود، نه به منزله دشمنی که باید از بین برود. ما ممکن است با ایدههای او سازش نکنیم، ولی حق او برای دفاع از این ایدهها را زیر سوال نخواهیم برد. مقوله «دشمن» ناپدید نمیشود بلکه جابجا شود؛ اطلاق مقوله دشمن به کسانی که «قواعد بازی» دموکراتیک را قبول ندارند و بدینسان خود را از دایره اجتماع سیاسی بیرون میگذارند، هنوز هم بجا و درخور است.
دموکراسی لیبرال نیازمند اجماع بر سر قواعد بازی است، اما درعینحال مستلزم شکلگیری هویتهای جمعی پیرامون موضعهای (position) آشکارا تفکیکشده و نیز امکان انتخاب میان بدیلهای واقعی است. این «تکثرگرایی آگونیستی» عنصر برسازنده دموکراسی مدرن است، بنابراین به عوض آنکه آن را یک تهدید بشمریم، باید دریابیم که شرط ایجابی این سنخ دموکراسی دقیقا همین تکثرگرایی است.
بنا به استدلال نیکولاس لومان، خصلت ویژه لیبرالدموکراسی در مقام یک نظام سیاسی، «ایجاد شکاف در راس» است، یعنی تمایز میان حکومت و اپوزیسیون. او این نکته را ذکر میکند که پیشفرض این امر نوعی برنامهریزی بر پایه تقابل دوقطبی متناظر با تمایز فوق است، مثلا محافظهکار/مترقی یا به علت موثرنبودن این تقابل، سیاستهای انقباضی/انبساطی دولت رفاه یا در صورت مجازنبودن این رابطه در اقتصاد، ترجیحات و اولویتهای اکولوژیکی در تقابل با اولویتهای اقتصادی. فقط به اين شیوه است که میتوان نظارت و هدایت روند امور سیاسی را تابع فرآیند انتخاب کرد. این به معنای آن است که شکل فعلی محوشدن مرزهای سیاسی بین جناح چپ و راست به سیاست دموکراتیک لطمه میزند، چراکه مانع شکلگیری هویتهای سیاسی متمایز میشود. این واقعیت، به نوبه خود، به ایجاد نارضایتی نسبت به احزاب سیاسی دامن میزند و مانع از مشارکت در فرآیند سیاسی میشود. رشد دیگر هویتهای جمعی پیرامون شکلهای هویتهای، ملی یا قومی، به همین علت است.
همانطور که اشمیت خاطرنشان کرده، این امر موید آن است که آنتاگونیسمها میتوانند شکلهای مختلفی به خود بگیرند، پس پنداری موهوم است که میتوان آنها را روزی از بین برد. در این شرایط، بهتر آن است که در چارچوب یک نظام دموکراتیک تکثرگرا، مفری سیاسی برای این آنتاگونیسمها فراهم کنیم. با وجود تصور اشمیت، توان عظیم لیبرالدموکراسی دقیقا آن است که امکان ایجاد نهادهایی را فراهم میکند که اگر به درستی درک شوند، میتوانند عنصر خصومت را طوری شکل دهند که شدت کمتری داشته باشد. در واقع، همان طور که الیاس کانِتی در کتاب «توده مردم و قدرت» (Crowds and Power) نشان میدهد، نظام پارلمانی از ساختار روانی نیروهای مبارز بهرهجویی میکند و ازاینرو خود باید به عنوان مبارزهای درک شود که به موجب آن گروهها و احزاب مخالف از کشتن یکدیگر دست میشویند و به نتیجه رای اکثریت برنده انتخابات تن میدهند. به زعم او، «عامل سرنوشتساز همان رای واقعی است، آنهم به منزله لحظهای که در آن کسی یا گروهی در برابر دیگری محک زده میشود. از آن برخورد مرگبار اولیه همین مانده است و بس، برخوردی که به شکلهای گوناگون ادامه مییابد و همراه است با تهدیدها، سوءاستفاده، تحریک فیزیکی که ممکن است به کتککاری یا موشکباران منجر شود. اما شمارش آرا به این زد و خورد پایان میبخشد.» اگر قایل به چنین دیدگاهی باشیم ناگزیر نتیجه میگیریم که احزاب و گروهها میتوانند نقش مهمی در تجلیبخشیدن به اختلافات اجتماعی و تضاد ارادهها ایفا کنند. اما اگر آنها در این راه شکست بخورند، تضادها به شکلهای دیگری بروز خواهند کرد و کنترل دموکراتیک آنها دشوارتر خواهد شد.
5 توهم اجماع (consensus) و اتفاقآرا و نیز طلب «ضدسیاست» (anti-politics) را باید سمی مهلک برای دموکراسی دانست و ازاینرو باید آن را وانهاد. فقدان یک مرز سیاسی، که هیچ ربطی به بلوغ سیاسی ندارد، علامت وجود خلائی است که میتواند دموکراسی را به خطر اندازد، زیرا این خلأ امکان ایجاد قلمرویی را فراهم میسازد که راست افراطی میتواند به منظور صورتبندی هویتهای سیاسی ضددموکراتیک جدید آن را به اشغال خود درآورد.
وقتی مبارزات سیاسی دموکراتیکی که هویت خود را از طریق آنها تعیین میبخشیم در کار نباشد، دیگر شکلهای هویتیابی دارای سرشت قومی، ملی یا مذهبی جای آنها را میگیرند، و تعریف رقیب نیز تابع همین شرایط میشود. در چنین شرایطی، رقیب را نمیتوان در مقام مخالفی تصور کرد که باید با او وارد رقابت شد، بلکه او را فقط میتوان به منزله دشمنی قلمداد کرد که باید از بین برود. این دقیقا همان چیزی است که دموکراسی تکثرگرا باید از آن اجتناب ورزد؛ بااینهمه دموکراسی تکثرگرا فقط به شرطی میتواند خود را حفظ کند که به عوض انکار وجود امر سیاسی، باید سرشت آن را تشخیص دهد و به رسمیت شناسد.
اگر تصدیق کنیم که «وضعیت طبیعی» به معنای هابزی کلمه را هیچگاه نمیتوان به تمامی ریشهکن کرد بلکه فقط میتوان آن را تحت کنترل در آورد، پرتوی متفاوت بر جایگاه دموکراسی افکندهایم. دموکراسی، که بههیچوجه نمیتوان آن را نتیجه تکامل اخلاقی نوع بشر دانست، چیزی نامعین و نامحتمل است و هیچگاه نباید آن را بدیهی فرض کرد. دموکراسی یک پیروزی هماره شکننده و بیثبات است که باید از آن دفاع کرد و بهآن ژرفا بخشید. چیزی به نام آستانه دموکراسی در کار نیست که فرضا اگر به آن دست یافتیم بتواند بهطور خودکار تداوم دموکراسی را برای ما ضمانت کند. دموکراسی به مخاطره میافتد، آنهم نه فقط زمانی که پایبندی و اجماع بر سر ارزشهای دموکراسی کافی نباشد، بلکه همچنین زمانی که ظاهرا چیزی چون مازاد اجماع [یا اجماع بیشازحد] سد راه پویش آگونیستی دموکراسی شود، مازادی که معمولا پوششی است روی نوعی دلسردی نگرانکننده. دموکراسی در عین حال به واسطه بهحاشیهراندن (marginalization) دمافزون کل گروههایی به مخاطره میافتد که به علت تعلقشان به جایگاه «شهروند فرومرتبه» عملا بیرون از دایره اجتماع سیاسی قرار میگیرند.
وقتی همچون دوره حاضر، دموکراسی لیبرال هر چه بیشتر با «سرمایهداری لیبرال دموکراتیک واقعا موجود» یکی شمرده شود و بُعد سیاسیاش به حاکمیت قانون منحصر شود، باید منتظر این خطر باشیم که ممکن است حذفشدگان (the excluded) به جنبشهای بنیادگرا ملحق شوند یا جذب شکلهای ضد لیبرال و پوپولیستی دموکراسی شوند. یک فرآیند دموکراتیک سالم مستلزم برخورد پرشور موضعهای سیاسی گوناگون و تضاد گشوده منافع است. اگر چنین شرایطی حاکم نباشد، آنگاه مواجهه میان ارزشهای اخلاقی بیچونوچرا و هویتهای ذاتگرا، به سادگی میتواند جای دموکراسی را بگیرد.
6 اینروزها، مساله حیاتی عبارت از این است که چگونه میتوان مرز سیاسی جدیدی ترسیم کرد که بتواند پویایی و انگیزهای واقعی به دموکراسی ببخشد. به باور من این امر نیازمند تعریف مجدد چپ به مثابه آن افقی است که در آن بسیاری از مبارزات مختلف علیه سلطه و انقیاد میتوانند فضایی برای حکوثبتشدن (inscription) بیابند. دراینجا، ایده شهروندی دموکراتیک رادیکال دارای اهمیتی حیاتی است، زیرا میتواند زمینه را برای آن شکلی از هویتیابی (identification) فراهم کند که استقرار یک هویت سیاسی مشترک را در میان مبارزات دموکراتیک گوناگون میسر میسازد. در حال حاضر، در جبهه چپ تلاشهای بسیاری برای احیای ایده شهروندی صورت میگیرد، اما طبق استدلال من در عبارات پیشرو، مهم آن است که قصد ما رسیدن به تصوری خنثی از شهروندی نباشد که برای همه اعضای اجتماع سیاسی قابل کاربرد باشد. برای همین است که با وجود حساسیت و دقتنظری که به نقد فردگرایی لیبرال از سوی رویکرد جماعتگرایانه (communitarian) دارم، در مورد بسیاری از جنبههای این رویکرد بیمناکم. از نظر من، ردکردن تکثرگرایی و دفاع از ایدهای قائمبهذات درباره «خیر همگانی» (common good) در این رویکرد، مبین راه دیگری است برای گریز از اجتنابناپذیری (ineluctability) آنتاگونیسم. تفاسیر رقیب از اصول سیاسی لیبرالدموکراسی همواره وجود خواهند داشت و بحث و جدال بر سر معانی آزادی و برابری هیچگاه خاتمه نخواهد یافت. مساله شهروندی نقش بسیار مهمی در سیاست دموکراتیک دارد، ولی یک نظریه دموکراتیک مدرن باید جایی هم برای برداشتهای رقیب از هویتهای ما در مقام شهروندان باقی بگذارد. ما نیز از زوایای مختلف، در پی بسط ابعاد مختلف پروژه «دموکراسی رادیکال و تکثرگرا» هستیم که در کتاب «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» مطرح شدهاند. من با تاکید بر محوریت ایده تکثرگرایی برای دموکراسی مدرن، تصدیق میکنم که دموکراسی مدرن وامدار سنت لیبرالی است. هرچند، از جمله تزهای اصلی من آن است که برای بسط تمام و کمال توانهای نهفته در آرمانهای لیبرالی از قبیل آزادی فردی و خودآیینی (autonomy)، باید آنها را از گفتارهای دیگر جدا سازیم و لیبرالیسم سیاسی را از خطر همپیوندی با لیبرالیسم اقتصادی نجات دهیم.
استدلال من این است که برای رادیکالیزهکردن ایده تکثرگرایی، به منظور ژرفابخشیدن به انقلاب دموکراتیک، باید پیوندمان را با عقلگرایی، فردگرایی و کلیگرایی قطع کنیم. فقط به این شرط است که خواهیم توانست تکثر شکلهای موجود انقیاد در روابط اجتماعی را درک کنیم و چارچوبی فراهم کنیم برای مفصلبندی (articulation) مبارزات دموکراتیک مختلف، مبارزاتی با محوریت جنسیت، نژاد، طبقه، محیط زیست و قسعلیهذا. این به معنای دستردزدن به هر نوع ایدهای درباره عقلانیت، فردیت یا کلیت نیست، بلکه موید آن است که آنها ضرورتا متکثرند، در متن یک گفتار (discourse) ساخته میشوند و با روابط قدرت بههمآمیختهاند. این به معنای بهرسمیتشناختن وجود امر سیاسی با در نظرگرفتن پیچیدگیهای آن است: ساحت «ما» (we)، یا همان ساختهشدن سویه دوست و نیز ساحت «آنها» (them)، یعنی جنبه برسازنده (constitutive) آنتاگونیسم. به همین دلیل است که این نوع تکثرگرایی را باید از برداشت پستمدرن تکهپارهبودن (fragmentation) امر اجتماعی نیز تمييز داد، برداشتی که حاضر نیست هیچ نوع هویت رابطهای (relational) به این تکهپارهها ارزانی بدارد. منظری که من آن را باور دارم به نحوی منسجم هر نوع ذاتگرایی را رد میکند - چه ذاتگرایی تمامیت باشد چه ذاتگرایی عناصر - و تصریح میکند که، پیش از شکل حادث (contingent) و عملی مفصلبندی تمامیت و تکهپارهها، هیچ یک از آنها هویت ثابتی ندارد.
دیدگاهی که در اینجا از آن دفاع میکنم، به دلیل اینکه تلاشی برای نفی امر سیاسی نمیکند - بر خلاف سایر برداشتها از دموکراسی رادیکال یا مشارکتی که چارچوبی کلیگرا و عقلگرا دارد - حقیقتا دیدگاه دموکراسی رادیکال و تکثرگراست. این یگانه برداشتی است که پیامدها و استلزامات کامل «تکثرگرایی ارزشها» را استخراج میکند و با پیامدهای ناشی از تصدیق ثبات و استمرار تضاد و آنتاگونیسم مواجه میشود. از چنین منظری، تضادها را نباید به عنوان اختلالاتی درک کرد که متاسفانه نمیتوان کاری برای از بین بردنشان کرد، همچون موانعی تجربی که تحقق کامل هماهنگی را ناممکن میسازند، آن هم به این دلیل که ما هیچگاه بهطور کامل بر خود (self) کلی و عقلانی خویش منطبق نمیشویم. این باور که سرانجام یک راهحل نهایی برای رفع تضادها امکانپذیر است، همان چیزی است که این دموکراسی را به مخاطره میاندازد.
در رویکرد مذکور، این آگاهی که یک دموکراسی تکثرگرا شامل یک پارادوکس است نقشی محوری دارد، زیرا این دموکراسی درست در همان لحظه تحققش دچار تجزیه و فروپاشی میشود. دموکراسی تکثرگرا را باید به منزله خیری درک کرد که نمیتوان بدان دست یافت. بنابراین، این نوع دموکراسی همواره گونهای از دموکراسی خواهد بود که «بنا است بیاید»، زیرا تضاد و آنتاگونیسم در آن واحد هم شرط امکان و هم شرط ناممکنبودن تحقق کامل آن هستند.
بسیاری از لیبرالها که با ابطال دندانشکنِ پیشبینیهای خوشبینانهشان سخت غافلگیر شدند، در واکنش به چنین وضعی به توجیهاتی تمسک جستند از قبیل پابرجاماندن آثار مخرب توتالیتاریسم، یا پیدایش پدیدههای تازهای چون گسترش ناگهانی «امور کُهن و باستانی» (the archaic). واکنش ایشان بهگونهای است که انگار این وضعیت صرفا نشانگر وقفهای کوتاه و موقتی در مسیری است که لزوما به کلیتیافتن لیبرالدموکراسی منتهی میشود: پرانتزی کوتاه پیش از آنکه عقلانیت از نو نظم خود را تحمیل کند، یا واپسین فریاد نومیدانه امر سیاسی (the political) پیش از آنکه نیروهای کلی قانون و عقل قاطعانه کمر به نابودیاش ببندند. چراکه دراینجا واقعا هم دعوا بر سر امر سیاسی و امکان ریشهکنی و محو آن است. در ضمن، همین عجز تفکر لیبرالی در درک سرشت امر سیاسی و خصلت تقلیلناپذیر آنتاگونیسم است که میتواند تبیینی از ضعف اکثر نظریهپردازان سیاسی در وضعیت فعلی به دست دهد، ضعفی که میتواند، در دوره تغییرات وسیع و ژرف سیاسی، پیامدهای ویرانگری برای سیاست دموکراتیک به بار آورد.
2 به گمانم، این اجتناب از امر سیاسی میتواند دستاوردهای گرانقدر تاریخی انقلاب دموکراتیک را به مخاطره اندازد، به همین دلیل مفهوم و برداشت سیاسی مورد انتقاد من تقریبا بخش قابل توجهی از تفکر دموکراتیک امروزی را تحت تأثیر قرار داده است. این برداشت را میتوان با صفاتی چون عقلگرا، کلیگرا و فردگرا توصیف کرد. طبق استدلالات من، نقطهضعف عمده این برداشت آن است که اصولا قدرت درک خصلت ویژه امر سیاسی را در بعد تضاد/تصمیم (conflict/decision) آن ندارد و نمیتواند نقش برسازنده آنتاگونیسم را در حیات اجتماعی درک کند. با افول مارکسیسم از عرصه سیاسی، این توهم که در نهایت میتوان خود مفهوم آنتاگونیسم را محو و از دور خارج کرد، به توهمی شایع بدل شد. این باوری خطرناک است، چراکه ما را بدون هر نوع آمادگی قبلی در مواجهه با تجلیات ناشناخته آنتاگونیسم رها میکند.
در راستای تلاش برای نقد فوری این نوع بینش لیبرالی، قطعاتی که در پی میآید معطوف است به آثار کارل اشمیت. از دیدگاه من، نقد اشمیت به لیبرالدموکراسی حکم مبارزهطلبی و چالشی را دارد که بیاعتنایی به آن ممکن نیست. معالوصف، فکر میکنم، او میتواند با پردهبرداشتن از نواقص لیبرالیسم به ما کمک کند تا مسایلی را که توجه بهآنها ضروری است مشخص سازیم و بدینشکل به درک بهتری از سرشت دموکراسی مدرن برسیم. هدف من این است که همراه با اشمیت، علیه اشمیت بیندیشم و بصیرتهای او را در راه تقویت لیبرالدموکراسی علیه منتقدانش به کار بندم. اشمیت با جلب توجه ما به مرکزیت رابطه دوست/دشمن در سیاست، ما را به آن جنبه از امر سیاسی آگاه میسازد که با عنصر خصومت در میان انسانها پیوند دارد. این رابطه میتواند شکلهای بسیار گوناگونی به خود بگیرد و خود را در انواع و اقسام روابط اجتماعی آشکار سازد. این همان ایده مهمی است که کوشیدهام آن را در چارچوب نقد معاصر ذاتگرایی (essentialism)، که به نظر من پربارترین رویکرد نظری به دموکراسی تکثرگراست، از نو صورتبندی کنم.
وقتی بپذیریم که هر هویتی دارای خصلتی رابطهای (relational) است و شرط وجود هر هویتی تایید یک تفاوت است - یعنی تعین یک «دیگری» که میرود تا نقش یکنوع «بیرون برسازنده» را ایفا کند - آنگاه میتوان دریافت که آنتاگونیسمها چگونه پدید میآیند. در حوزه هویتیابیهای (identification) جمعی، همانجا که ایجاد یک «ما» از طریق ترسیم یک «آنها» محل مناقشه است، همواره ممکن است این رابطه ما/آنها به رابطهای از جنس رابطه دوست/دشمن بدل شود؛ به بیان دیگر، این رابطه همواره میتواند، به معنای اشمیتی کلمه، «سیاسی» شود. این امر زمانی ممکن است روی دهد که دیگری (که تا آن لحظه فقط در هیات یک تفاوت در نظر گرفته میشد) رفتهرفته به منزله چیزی درک میشود که هویت ما را نفی میکند، چیزی که دقیقا خود وجود ما را زیر سوال میبرد. از آن لحظه به بعد، هر نوع رابطه ما/آنها، خواه مذهبی باشد، خواه قومی، ملی، اقتصادی یا هر نوع دیگر، به محل و موضع یک آنتاگونیسم سیاسی بدل میشود.
در نتیجه، امر سیاسی را نمیتوان به یک نهاد معین منحصر کرد، یا آن را به عنوان عنصر برسازنده یک حوزه یا سطح خاص از جامعه به تصور درآورد. امر سیاسی را باید به منزله بُعدی درک کرد که ذاتی هر جامعه انسانی است، بُعدی که نفس وضعیت هستیشناختی ما را تعین میبخشد. چنین دیدگاهی درباره امر سیاسی عمیقا با تفکر لیبرال در تضاد است، سردرگمی این تفکر هنگام مواجهه با پدیده خصومت نیز دقیقا از همینرو است. این امر بهویژه در عدم درک تفکر لیبرال از جنبشهای سیاسی وضوح مییابد، جنبشهایی که به مثابه بیان و تجلی آن به اصطلاح «تودهها» درک میشوند. از آنجا که این جنبشها را نمیتوان بر حسب مفاهیم فردگرایانه درک کرد، در چارچوب چنین تفکری آنها یا معمولا به مرتبه امری بیمارگون (the pathological) تنزل مییابند یا به عنوان تجلی نیروهای غیرعقلانی انگاشته میشوند. برای مثال، در نظر آورید عجز نظریهپردازان لیبرال را در کنار آمدن با پدیده فاشیسم.
3 جوامع ما در آستانه قرن بیست و یکم تجربه ژرف فرآیند بازتعریف هویتهای جمعی را از سر میگذرانند و برپاشدن مرزهای سیاسی جدید را تجربه میکنند. این واقعیت رابطه وثیقی دارد با فروپاشی کمونیسم و محو تقابل دموکراسی/توتالیتاریسم که بعد از جنگ جهانی دوم، مرز سیاسی اصلی را تامین میکرد که تشخیص دوست از دشمن را میسر میساخت. محو این تقابل ما را با وضعیتی دوگانه مواجه میکند:
۱- در بلوک کمونیستی سابق، وحدت حاکم بر مبارزه مشترک علیه کمونیسم از بین رفته است و مرز دوست/دشمن شکلهای متکثر جدیدی به خود میگیرد که با بازگشت آنتاگونیسمهای قدیمی در پیوند است، نظیر آنتاگونیسمهای قومی، ملی، مذهبی و از این قبیل.
۲- در غرب، این همانا خود هویت دموکراسی است که محل مناقشه است، آنهم مادامیکه دموکراسی تا حد زیادی متکی بوده است به وجود «دیگری» (other) کمونیسمي که معادل بود با نفی دموکراسی. حال که این دیگری/دشمن شکست خورده است، معنای خود دموکراسی نیز محو و مبهم شده و باید از طریق ایجاد یک مرز جدید از نو تعریف شود. ایجاد این مرز برای راست میانهرو و چپ بسی دشوارتر است تا برای راست افراطی، چراکه راست افراطی پیشاپیش دشمن خویش را یافته است. چنین امکانی [یعنی ایجاد یک مرز جدید و برپایی یک تقابل] را «دشمنان درونی»، یا همان مهاجران، میتوانند فراهم سازند، مهاجرانی که از سوی جنبشهای مختلف وابسته به راست افراطی به منزله تهدیدی علیه هویت فرهنگی و حاکمیت ملی اروپاییان «حقیقی» نمایش داده میشوند. دعوی من این است که رشد راست افراطی در چند کشور اروپایی را فقط میتوان در متن بحران عمیق هویت سیاسی درک کرد که لیبرالدموکراسی در پی ازدسترفتن مرز نماهای سنتی سیاست با آن دستبهگریبان است. درک این مساله مرتبط است با ضرورت ترسیم مجدد مرز سیاسی بین دوست و دشمن.
4 ما در بزنگاهی قرار داریم که در آن عجز لیبرالیسم از درک امر سیاسی میتواند تبعاتی بسیار جدی و خطرناک در برداشته باشد. همه کسانی که معتقد بودند افول کمونیسم لزوما به استقرار دموکراسی تکثرگرا منتهی خواهد شد و یقین داشتند نابودی این نیروی آنتاگونیستی قدیمی بشارتی جز پیشرفت عظیم دموکراسی به بار نخواهد آورد، بهکلی از درک خصلت ویژه وضعیت جدید عاجزند. ازهمینرو، اهمیتی حیاتی دارد که از هر نوع چشمانداز نظری که به زیان رسالتهای پیشرومان تمام میشود دست بشوییم. به مجرد اینکه ضرورت امر سیاسی و ناممکنبودن جهانی بری از آنتاگونیسم را پذیرفتیم، باید این پرسش را طرح کنیم که تحت چنین شرایطی، ایجاد و حفظ یک نظم دموکراتیک تکثرگرا چگونه ممکن است. چنین نظمی مبتنی است بر ایجاد تمایز میان «دشمن» و «مخالف» (adversary). این نظم مستلزم آن است که در چارچوب اجتماع سیاسی، رقیب (opponent) باید به منزله مخالفی در نظر گرفته شود که وجودش مشروع است و باید با مدارا با او برخورد شود، نه به منزله دشمنی که باید از بین برود. ما ممکن است با ایدههای او سازش نکنیم، ولی حق او برای دفاع از این ایدهها را زیر سوال نخواهیم برد. مقوله «دشمن» ناپدید نمیشود بلکه جابجا شود؛ اطلاق مقوله دشمن به کسانی که «قواعد بازی» دموکراتیک را قبول ندارند و بدینسان خود را از دایره اجتماع سیاسی بیرون میگذارند، هنوز هم بجا و درخور است.
دموکراسی لیبرال نیازمند اجماع بر سر قواعد بازی است، اما درعینحال مستلزم شکلگیری هویتهای جمعی پیرامون موضعهای (position) آشکارا تفکیکشده و نیز امکان انتخاب میان بدیلهای واقعی است. این «تکثرگرایی آگونیستی» عنصر برسازنده دموکراسی مدرن است، بنابراین به عوض آنکه آن را یک تهدید بشمریم، باید دریابیم که شرط ایجابی این سنخ دموکراسی دقیقا همین تکثرگرایی است.
بنا به استدلال نیکولاس لومان، خصلت ویژه لیبرالدموکراسی در مقام یک نظام سیاسی، «ایجاد شکاف در راس» است، یعنی تمایز میان حکومت و اپوزیسیون. او این نکته را ذکر میکند که پیشفرض این امر نوعی برنامهریزی بر پایه تقابل دوقطبی متناظر با تمایز فوق است، مثلا محافظهکار/مترقی یا به علت موثرنبودن این تقابل، سیاستهای انقباضی/انبساطی دولت رفاه یا در صورت مجازنبودن این رابطه در اقتصاد، ترجیحات و اولویتهای اکولوژیکی در تقابل با اولویتهای اقتصادی. فقط به اين شیوه است که میتوان نظارت و هدایت روند امور سیاسی را تابع فرآیند انتخاب کرد. این به معنای آن است که شکل فعلی محوشدن مرزهای سیاسی بین جناح چپ و راست به سیاست دموکراتیک لطمه میزند، چراکه مانع شکلگیری هویتهای سیاسی متمایز میشود. این واقعیت، به نوبه خود، به ایجاد نارضایتی نسبت به احزاب سیاسی دامن میزند و مانع از مشارکت در فرآیند سیاسی میشود. رشد دیگر هویتهای جمعی پیرامون شکلهای هویتهای، ملی یا قومی، به همین علت است.
همانطور که اشمیت خاطرنشان کرده، این امر موید آن است که آنتاگونیسمها میتوانند شکلهای مختلفی به خود بگیرند، پس پنداری موهوم است که میتوان آنها را روزی از بین برد. در این شرایط، بهتر آن است که در چارچوب یک نظام دموکراتیک تکثرگرا، مفری سیاسی برای این آنتاگونیسمها فراهم کنیم. با وجود تصور اشمیت، توان عظیم لیبرالدموکراسی دقیقا آن است که امکان ایجاد نهادهایی را فراهم میکند که اگر به درستی درک شوند، میتوانند عنصر خصومت را طوری شکل دهند که شدت کمتری داشته باشد. در واقع، همان طور که الیاس کانِتی در کتاب «توده مردم و قدرت» (Crowds and Power) نشان میدهد، نظام پارلمانی از ساختار روانی نیروهای مبارز بهرهجویی میکند و ازاینرو خود باید به عنوان مبارزهای درک شود که به موجب آن گروهها و احزاب مخالف از کشتن یکدیگر دست میشویند و به نتیجه رای اکثریت برنده انتخابات تن میدهند. به زعم او، «عامل سرنوشتساز همان رای واقعی است، آنهم به منزله لحظهای که در آن کسی یا گروهی در برابر دیگری محک زده میشود. از آن برخورد مرگبار اولیه همین مانده است و بس، برخوردی که به شکلهای گوناگون ادامه مییابد و همراه است با تهدیدها، سوءاستفاده، تحریک فیزیکی که ممکن است به کتککاری یا موشکباران منجر شود. اما شمارش آرا به این زد و خورد پایان میبخشد.» اگر قایل به چنین دیدگاهی باشیم ناگزیر نتیجه میگیریم که احزاب و گروهها میتوانند نقش مهمی در تجلیبخشیدن به اختلافات اجتماعی و تضاد ارادهها ایفا کنند. اما اگر آنها در این راه شکست بخورند، تضادها به شکلهای دیگری بروز خواهند کرد و کنترل دموکراتیک آنها دشوارتر خواهد شد.
5 توهم اجماع (consensus) و اتفاقآرا و نیز طلب «ضدسیاست» (anti-politics) را باید سمی مهلک برای دموکراسی دانست و ازاینرو باید آن را وانهاد. فقدان یک مرز سیاسی، که هیچ ربطی به بلوغ سیاسی ندارد، علامت وجود خلائی است که میتواند دموکراسی را به خطر اندازد، زیرا این خلأ امکان ایجاد قلمرویی را فراهم میسازد که راست افراطی میتواند به منظور صورتبندی هویتهای سیاسی ضددموکراتیک جدید آن را به اشغال خود درآورد.
وقتی مبارزات سیاسی دموکراتیکی که هویت خود را از طریق آنها تعیین میبخشیم در کار نباشد، دیگر شکلهای هویتیابی دارای سرشت قومی، ملی یا مذهبی جای آنها را میگیرند، و تعریف رقیب نیز تابع همین شرایط میشود. در چنین شرایطی، رقیب را نمیتوان در مقام مخالفی تصور کرد که باید با او وارد رقابت شد، بلکه او را فقط میتوان به منزله دشمنی قلمداد کرد که باید از بین برود. این دقیقا همان چیزی است که دموکراسی تکثرگرا باید از آن اجتناب ورزد؛ بااینهمه دموکراسی تکثرگرا فقط به شرطی میتواند خود را حفظ کند که به عوض انکار وجود امر سیاسی، باید سرشت آن را تشخیص دهد و به رسمیت شناسد.
اگر تصدیق کنیم که «وضعیت طبیعی» به معنای هابزی کلمه را هیچگاه نمیتوان به تمامی ریشهکن کرد بلکه فقط میتوان آن را تحت کنترل در آورد، پرتوی متفاوت بر جایگاه دموکراسی افکندهایم. دموکراسی، که بههیچوجه نمیتوان آن را نتیجه تکامل اخلاقی نوع بشر دانست، چیزی نامعین و نامحتمل است و هیچگاه نباید آن را بدیهی فرض کرد. دموکراسی یک پیروزی هماره شکننده و بیثبات است که باید از آن دفاع کرد و بهآن ژرفا بخشید. چیزی به نام آستانه دموکراسی در کار نیست که فرضا اگر به آن دست یافتیم بتواند بهطور خودکار تداوم دموکراسی را برای ما ضمانت کند. دموکراسی به مخاطره میافتد، آنهم نه فقط زمانی که پایبندی و اجماع بر سر ارزشهای دموکراسی کافی نباشد، بلکه همچنین زمانی که ظاهرا چیزی چون مازاد اجماع [یا اجماع بیشازحد] سد راه پویش آگونیستی دموکراسی شود، مازادی که معمولا پوششی است روی نوعی دلسردی نگرانکننده. دموکراسی در عین حال به واسطه بهحاشیهراندن (marginalization) دمافزون کل گروههایی به مخاطره میافتد که به علت تعلقشان به جایگاه «شهروند فرومرتبه» عملا بیرون از دایره اجتماع سیاسی قرار میگیرند.
وقتی همچون دوره حاضر، دموکراسی لیبرال هر چه بیشتر با «سرمایهداری لیبرال دموکراتیک واقعا موجود» یکی شمرده شود و بُعد سیاسیاش به حاکمیت قانون منحصر شود، باید منتظر این خطر باشیم که ممکن است حذفشدگان (the excluded) به جنبشهای بنیادگرا ملحق شوند یا جذب شکلهای ضد لیبرال و پوپولیستی دموکراسی شوند. یک فرآیند دموکراتیک سالم مستلزم برخورد پرشور موضعهای سیاسی گوناگون و تضاد گشوده منافع است. اگر چنین شرایطی حاکم نباشد، آنگاه مواجهه میان ارزشهای اخلاقی بیچونوچرا و هویتهای ذاتگرا، به سادگی میتواند جای دموکراسی را بگیرد.
6 اینروزها، مساله حیاتی عبارت از این است که چگونه میتوان مرز سیاسی جدیدی ترسیم کرد که بتواند پویایی و انگیزهای واقعی به دموکراسی ببخشد. به باور من این امر نیازمند تعریف مجدد چپ به مثابه آن افقی است که در آن بسیاری از مبارزات مختلف علیه سلطه و انقیاد میتوانند فضایی برای حکوثبتشدن (inscription) بیابند. دراینجا، ایده شهروندی دموکراتیک رادیکال دارای اهمیتی حیاتی است، زیرا میتواند زمینه را برای آن شکلی از هویتیابی (identification) فراهم کند که استقرار یک هویت سیاسی مشترک را در میان مبارزات دموکراتیک گوناگون میسر میسازد. در حال حاضر، در جبهه چپ تلاشهای بسیاری برای احیای ایده شهروندی صورت میگیرد، اما طبق استدلال من در عبارات پیشرو، مهم آن است که قصد ما رسیدن به تصوری خنثی از شهروندی نباشد که برای همه اعضای اجتماع سیاسی قابل کاربرد باشد. برای همین است که با وجود حساسیت و دقتنظری که به نقد فردگرایی لیبرال از سوی رویکرد جماعتگرایانه (communitarian) دارم، در مورد بسیاری از جنبههای این رویکرد بیمناکم. از نظر من، ردکردن تکثرگرایی و دفاع از ایدهای قائمبهذات درباره «خیر همگانی» (common good) در این رویکرد، مبین راه دیگری است برای گریز از اجتنابناپذیری (ineluctability) آنتاگونیسم. تفاسیر رقیب از اصول سیاسی لیبرالدموکراسی همواره وجود خواهند داشت و بحث و جدال بر سر معانی آزادی و برابری هیچگاه خاتمه نخواهد یافت. مساله شهروندی نقش بسیار مهمی در سیاست دموکراتیک دارد، ولی یک نظریه دموکراتیک مدرن باید جایی هم برای برداشتهای رقیب از هویتهای ما در مقام شهروندان باقی بگذارد. ما نیز از زوایای مختلف، در پی بسط ابعاد مختلف پروژه «دموکراسی رادیکال و تکثرگرا» هستیم که در کتاب «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» مطرح شدهاند. من با تاکید بر محوریت ایده تکثرگرایی برای دموکراسی مدرن، تصدیق میکنم که دموکراسی مدرن وامدار سنت لیبرالی است. هرچند، از جمله تزهای اصلی من آن است که برای بسط تمام و کمال توانهای نهفته در آرمانهای لیبرالی از قبیل آزادی فردی و خودآیینی (autonomy)، باید آنها را از گفتارهای دیگر جدا سازیم و لیبرالیسم سیاسی را از خطر همپیوندی با لیبرالیسم اقتصادی نجات دهیم.
استدلال من این است که برای رادیکالیزهکردن ایده تکثرگرایی، به منظور ژرفابخشیدن به انقلاب دموکراتیک، باید پیوندمان را با عقلگرایی، فردگرایی و کلیگرایی قطع کنیم. فقط به این شرط است که خواهیم توانست تکثر شکلهای موجود انقیاد در روابط اجتماعی را درک کنیم و چارچوبی فراهم کنیم برای مفصلبندی (articulation) مبارزات دموکراتیک مختلف، مبارزاتی با محوریت جنسیت، نژاد، طبقه، محیط زیست و قسعلیهذا. این به معنای دستردزدن به هر نوع ایدهای درباره عقلانیت، فردیت یا کلیت نیست، بلکه موید آن است که آنها ضرورتا متکثرند، در متن یک گفتار (discourse) ساخته میشوند و با روابط قدرت بههمآمیختهاند. این به معنای بهرسمیتشناختن وجود امر سیاسی با در نظرگرفتن پیچیدگیهای آن است: ساحت «ما» (we)، یا همان ساختهشدن سویه دوست و نیز ساحت «آنها» (them)، یعنی جنبه برسازنده (constitutive) آنتاگونیسم. به همین دلیل است که این نوع تکثرگرایی را باید از برداشت پستمدرن تکهپارهبودن (fragmentation) امر اجتماعی نیز تمييز داد، برداشتی که حاضر نیست هیچ نوع هویت رابطهای (relational) به این تکهپارهها ارزانی بدارد. منظری که من آن را باور دارم به نحوی منسجم هر نوع ذاتگرایی را رد میکند - چه ذاتگرایی تمامیت باشد چه ذاتگرایی عناصر - و تصریح میکند که، پیش از شکل حادث (contingent) و عملی مفصلبندی تمامیت و تکهپارهها، هیچ یک از آنها هویت ثابتی ندارد.
دیدگاهی که در اینجا از آن دفاع میکنم، به دلیل اینکه تلاشی برای نفی امر سیاسی نمیکند - بر خلاف سایر برداشتها از دموکراسی رادیکال یا مشارکتی که چارچوبی کلیگرا و عقلگرا دارد - حقیقتا دیدگاه دموکراسی رادیکال و تکثرگراست. این یگانه برداشتی است که پیامدها و استلزامات کامل «تکثرگرایی ارزشها» را استخراج میکند و با پیامدهای ناشی از تصدیق ثبات و استمرار تضاد و آنتاگونیسم مواجه میشود. از چنین منظری، تضادها را نباید به عنوان اختلالاتی درک کرد که متاسفانه نمیتوان کاری برای از بین بردنشان کرد، همچون موانعی تجربی که تحقق کامل هماهنگی را ناممکن میسازند، آن هم به این دلیل که ما هیچگاه بهطور کامل بر خود (self) کلی و عقلانی خویش منطبق نمیشویم. این باور که سرانجام یک راهحل نهایی برای رفع تضادها امکانپذیر است، همان چیزی است که این دموکراسی را به مخاطره میاندازد.
در رویکرد مذکور، این آگاهی که یک دموکراسی تکثرگرا شامل یک پارادوکس است نقشی محوری دارد، زیرا این دموکراسی درست در همان لحظه تحققش دچار تجزیه و فروپاشی میشود. دموکراسی تکثرگرا را باید به منزله خیری درک کرد که نمیتوان بدان دست یافت. بنابراین، این نوع دموکراسی همواره گونهای از دموکراسی خواهد بود که «بنا است بیاید»، زیرا تضاد و آنتاگونیسم در آن واحد هم شرط امکان و هم شرط ناممکنبودن تحقق کامل آن هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.