|

گفت‌وگو با «محمدرضا تاجیک»

بازی با حاصل‌جمع غیرصفر

اردوان تراکمه/عکس: آیدین رهبر، شرق

«شانتال موفه» را می‌توان در زمره فعالان و نظریه‌پردازان پسا‌مارکسیستی در نظر گرفت که باز‌اندیشی دوباره‌ای در باب مفاهیمی چون «دموکراسی» یا «امر سیاسی» را در دستور کار خود قرار دادند. شانتال موفه، فیلسوف ساکن لندن، از جمله فیلسوفانی است که کارش را روی بررسی جنبش‌های جدید اجتماعی و رابطه میان دموکراسی و سوسیالیسم متمرکز کرده، او با همکاری «ارنستو لاکلائو» کتاب «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» و «در راه سیاست دموکراتیک رادیکال» را نگاشته است. اخیرا کتاب «درباره امر سیاسی» شانتال موفه با ترجمه «منصور انصاری» و توسط انتشارات «رخداد نو» چاپ شده است. به همین بهانه گفت‌وگویی داشتیم با محمدرضا تاجیک درباره این کتاب و تفکر این فیلسوف.

جدیدا کتابی از شانتال موفه با عنوان درباره امر سیاسی به فارسی ترجمه شده، که نسخه اصلی آن در سال 2005 یعنی سه سال پیش از بحران ساختاری سال 2008 به چاپ رسید. در آن زمان، به‌رغم جنگ‌های پیشگیرانه و سیاست‌های ضدتروریستی حکومت‌های غربی، کماکان در عصر به اصطلاح «پساسیاسی» به‌سر می‌بردیم. اما در پرتو وقایع دو سال گذشته، غالب متفکران سیاسی در رویکرد خود نسبت به سیاست تجدیدنظر کردند. حال با توجه به مقدمه شما بر کتاب «نفرت از دموکراسی» ژاک رانسیر از یک‌سو و کارهایی که در مورد متفکران پسامارکسیستی مانند شانتال موفه انجام داده‌اید، تمایز دو اصطلاح «امر سیاسی» (the political) و «سیاست» (politics) را در افق این وضعیت جدید چگونه ارزیابی می‌کنید؟
با موفه موافقم که درخصوص معنایی که به اصطلاحاتی نظیر سیاست و امر سیاسی نسبت داده می‌شود، توافقی وجود ندارد و نیز با او موافقم ‌که از طریق برخی نشانه‌ها که در اختیار ماست می‌توان برای تشریح چنین تمایزی استفاده کرد. برای مثال، تمایز بین سیاست و امر سیاسی اساسا مبتنی بر تفاوت بین دو رهیافت کلی بوده است: یعنی تمایز بین علم سیاست که با حوزه تجربی سیاست سروکار دارد با نظریه سیاسی که حوزه فیلسوفانی است که نه درباره واقعیات سیاست، بلکه درباره جوهره امر سیاسی پژوهش می‌کنند. اگر بخواهیم چنین تمایزی را به روش فلسفی بیان کنیم، می‌توانیم با وام‌گیری از واژگان «هایدگر» بگوییم که سیاست به سطح انتیک (ontic) اشاره دارد، در حالی که امر سیاسی مربوط به سطح آنتولوژیک (ontological) می‌شود. این بدان معنا است که سطح انتیک مربوط به کردارهای متنوع سیاست مرسوم است، در حالی که سطح انتولوژیک مربوط به شیوه‌ای است که جامعه تاسیس می‌شود.
موفه، جای دیگر، در تفکیک امر سیاسی با سیاست واضح‌تر سخن می‌گوید و می‌نویسد: امر سیاسی، بعد تخاصم یا آنتاگونیسم است که عنصر قوام‌بخش جوامع بشری است، در حالی‌که سیاست، مجموعه‌ای از کردارها و نهادها است که از طریق آن نظم ایجاد می‌شود. همزیستی بشر در زمینه تضادی سازمان می‌یابد که امر سیاسی فراهم می‌کند. با اندک تامل در این ساحت نظری درمی‌یابیم که در متن و بطن این نگرش، نوعی سیاسی کردن مداوم و پیاپی جامعه و برقراری هویت‌ها و روابط برابرتر و مترقی‌تر، نهفته است و درمی‌یابیم که سیاست، معنایی عام دارد و به حالتی باز می‌گردد که ما دایما به‌شیوه‌ای اجتماع را می‌سازیم که شیوه‌های دیگر را طرد می‌سازد. در واقع، سیاست سازماندهی به جامعه به‌‌شیوه‌ای خاص است، به‌نحوی که شیوه‌های ممکن دیگر را نفی و طرد می‌سازد. بدین‌ترتیب، گفتمان‌های مختلف ممکن است بر سر سازماندهی جامعه به‌شیوه خاص، به رقابت و مبارزه برخیزند. افزون بر این، درمی‌یابیم که سیاست فعالیتی نیست که به نهادهای سیاسی سنتی همچون «دولت» محدود شده باشد، بلکه ترسیم مجدد مرزها، محدوده‌ها، وظایف و توانایی‌های دولت، خود جزیی از سیاست هستند و نیز قدرت، دیگر توسط دولت و طبقه یک‌پارچه‌ای، اعمال نمی‌شود. مردم صرفا از بالا مورد بهره‌کشی قرار نمی‌گیرند، بلکه قدرت بیشتر از طریق شبکه‌های عادی و کوچک زندگی روزمره اعمال می‌شود. هر چیزی، از تبلیغات و دیگر شکل‌های بازنمود گرفته تا روابط بیناشخصی و خرید را می‌توان امروزه درگیر نظام‌های چندگانه قدرت مشاهده کرد. در این فضای نظری همچنین، هیچ تمایزی میان پدیده‌های گفتمانی و غیرگفتمانی نیست. تولید، بازتولید و تغییر معنا اعمالی سیاسی هستند. سیاست معنایی عام دارد و به حالتی بازمی‌گردد که ما دایما به‌شیوه‌ای اجتماع را می‌سازیم که شیوه‌های دیگر را طرد می‌سازد. در واقع، سیاست سازماندهی به جامعه به‌شیوه‌ای خاص است، به‌نحوی که شیوه‌های ممکن دیگر را نفی و طرد می‌سازد. بدین‌ترتیب، گفتمان‌های مختلف ممکن است بر سر سازماندهی جامعه به‌شیوه خاص خودشان با هم به رقابت و مبارزه برخیزند. اما گاه فضای حاکم بر ما و رفتارهای اجتماعی ما چنان طبیعی به‌نظر می‌رسد که امکان تصور جایگزینی برای وضع موجود غیرممکن می‌شود. چنین گفتمان‌هایی، گفتمان‌های عینی نام دارند. عینیت، نتیجه تاریخی فرآیندها و نزاع‌های سیاسی است. عینیت، گفتمان رسوب‌ کرده است و در نتیجه، مرز میان عینیت و امر سیاسی، مرزی سیال و تاریخی است. مفهوم هژمونی، میان عینیت و امر سیاسی قرار می‌گیرد. همان‌گونه که عینیات ممکن است دوباره سیاسی شوند، نزاع‌های شدید نیز ممکن است جای خود را به عینیات و بدیهیات بسپارند. گذر از نزاع سیاسی به عینیت در شرایط مداخله هژمونیک حاصل می‌شود؛ در این حالت، شیوه‌های مختلف فهم از جهان سرکوب می‌شود و فقط یک نگرش خاص، طبیعی و غالب می‌شود. عینیت، معادل امور پذیرفته شده، طبیعی و غیرقابل تغییر است و از این‌رو، عینیت، خود، ایدئولوژیک است. جامعه بدون ایدئولوژی غیرقابل تصور است. ما همواره مجبوریم بخش عمده‌ای از دنیای اجتماعی را در اعمال‌مان بدیهی بینگاریم زیرا زیرسوال بردن همه چیزها، غیرممکن است. قدرت، چیزی است که اجتماع را تولید می‌کند. دانش، هویت و موقعیت فردی و اجتماعی ما ساخته و پرداخته قدرت است. رهایی از چنبره قدرت غیرممکن است، چون سراسر زندگی فردی و اجتماعی ما را فراگرفته است.
شانتال موفه آنتاگونیسم را عنصر تعریف‌کننده امر سیاسی می‌داند. از این‌رو، رهیافت لیبرالیستی مبتنی بر فردگرایی و راسیونالیسم را که نافی این بعد تخاصم‌آمیز امر سیاسی است نقد می‌کند. موفه به تاسی از کارل اشمیت خواهان بازگشت به مدل دوست/ دشمن یا ما/ آنها در عرصه سیاست است. در اینجا ایده موفه که مبتنی بر تبدیل رویارویی آنتاگونیستی به آگونیسمی است را چگونه می‌دانید. و اساسا چه تضمینی برای پایبندی طرف‌های درگیر کشمکش‌های سیاسی به یک فضای نمادین مشترک - آنگونه که در آگونیسم مطرح است - وجود دارد؟
همانگونه که شما نیز در قالب این پرسش تلویحا بیان کردید، موفه تصریح دارد که در زمانه ما ناتوانی تفکر سیاسی، تا حدود زیادی مربوط به هژمونی بی‌چون‌وچرای لیبرالیسم است. وی نفی و انکار منش و خصلت محوناشدنی تخاصم یا آنتاگونیسم توسط لیبرالیسم را گذر از سیاست و ورود به عالم پساسیاست تعریف می‌کند. موفه، نه تنها فاصله انتقادی خود را با تمام نظریه‌های پساسیاستی حفظ می‌کند، بلکه تصریح می‌کند؛ نه همچون اندیشه‌ورزانی نظیر هانا آرنت که امر سیاسی را به‌عنوان فضای آزادی و تامل عمومی تصور می‌کنند، که همچون آنانی که امر سیاسی را به‌عنوان فضای قدرت، منازعه و تخاصم یا آنتاگونیسم می‌بینند، می‌اندیشد.
اما در پاسخ به پرسش شما باید بگویم که درست است که موفه، وحدت هویت‌های متکثر، چندپاره، کدر و متن‌گریز را، جز در پرتو «آنتاگونیسم» («ضدیت»/ «خصومت») ممکن نمی‌داند و سخت بر این گمان است که گفتمان‌ها از طریق ایجاد مرزهای سیاسی و ضدیت میان «ما» و «دیگری» هویت خود را کسب می‌کنند و درست است که او تلاش می‌کند به ما بقبولاند که ایجاد و تجربه ضدیت‌های اجتماعی، امری محوری برای نظریه گفتمان در سه جنبه است: نخست اینکه، ایجاد یک رابطه خصمانه که اغلب منجر به تولید یک «دشمن» یا «دیگری» می‌شود، برای تاسیس مرزهای سیاسی امری حیاتی است، دوم اینکه، شکل‌گیری روابط خصمانه و تثبیت مرزهای سیاسی امری محوری برای تثبیت بخشی از هویت صورت‌بندی‌های گفتمانی و کارگزاران اجتماعی است، سوم اینکه، تجربه ضدیت نمونه‌ای است که حدوثی بودن هویت را نشان می‌دهد، اما این نیز درست است که در متن و بطن نگرش او، ایده و اندیشه سیاسی ملهم از نفی سوژه شفاف و یکپارچه نهفته است، که بر این ایده تاکید دارد که فقط با داشتن هویت ترکیبی و چندرگه می‌توانیم به موجوداتی مستقل و منفک بدل شویم. این نگرش، پتانسیل موجود برای بروز خشونت در هر شکل‏گیری هویت جمعی را خنثی می‌کند و شرایط وجود پلورالیسم آگونیستی را مهیا می‏سازد و از آنتاگونیسم به معنای نفی دیگری و دشمن و خصم دیدن او فاصله می‏گیرد. پلورالیسم آگونیستی، از نفی دیگری و دشمن و خصم دیدن او فاصله می‏گیرد. از این‌رو، در این رویکرد، پذیرش تساهل به معنای تحمل و مدارا کردن نیست، بلکه بدان معناست که باید غیر را حرمت نهاد، چرا که بی‏غیریت و دگر، هیچ هویتی جامه هستی بر تن نمی‌کند. بنابراین، از این منظر، سیاست تلاشی است برای اهلی کردن تخاصمات و خنثی کردن آنتاگونیسم بالقوه که در روابط مابین انسان‌ها وجود دارد و «دگر سیاسی»، نه دشمنی که باید حذف و محو شود، بلکه مخالفی است که حداکثر باید با آرا و عقاید وی مقابله و مبارزه ‏شود و در عین حال، حقوق او را برای دفاع از نظریاتش محترم شمرد. بنابراین، هدف این‌نوع سیاست، تبدیل مخاصمه (آنتاگونیسم) به مجادله (آگونیسم) است.
در پاسخ به این پرسش که «اساسا چه تضمینی برای پایبندی طرف‌های درگیر کشمکش‌های سیاسی به یک فضای نمادین مشترک - آنگونه که در آگونیسم مطرح است - وجود دارد؟ » باید بگویم که عرصه سیاست، عرصه‌ای نه چندان عقلانی و نه چندان پیش‌بینی‌پذیر است. سیاست، فضایی برای بازی با حاصل‌جمع غیرصفر است، زیرا قواعد و بازیگران هیچ‌گاه کاملا روشن نیستند. به بیان ارنستو لاکلاو، این بازی یک نام دارد: هژمونی. در مسیر کسب هژمونی، هیچ‌گاه نمی‌توان از آغاز تا انتها در طریق آگونیسم ره پیمود و گاه، به حکم ضرورت و گاه دیگر، به حکم عقلانیت، لاجرم از بازی کردن با کارت آنتاگونیسم هستیم. فرض آگونیسم به مثابه تنها سویه موسس سیاست و امر سیاسی در تاریخ اکنون ما، جز در وهم و نظر ناید. به بیان دیگر، هیچ‌گاه نمی‌توان به رابطه «ما / آنهایی» اندیشید که به‌رغم آنکه هیچ راه‌حل عقلایی برای حل منازعاتشان وجود ندارد، با این وجود مشروعیت تمامی مخالفان (با هر درجه و هر شکل از مخالفت) به رسمیت شناخته شود، مخالف، دشمن تعریف نشود و در فضای نمادین مشترکی با «ما» سهیم شود.
موفه در تقابل با برداشت لیبرالی از سیاست بر این باور است که «بعد جمعی را نمی‌توان از سیاست حذف کرد.» و ظهور گفتمان‌های پوپولیستی دست راستی در جوامع غربی را به این علت می‌داند که این هویت‌های جمعی دیگر احزاب سنتی رسمی را نماینده منافع و علایقشان نمی‌دانند و به دنبال مکانی دیگر برای بروز خود می‌گردند. آیا منظور از این مکان دیگر، حوزه‌های مستقل و خودآیین درون همین سیستم است که بتوان بدیل جامعه کنونی را به صورت ایجابی در آن به بوته آزمایش سپرد (با استفاده از الگوهایی همچون تجربه زاپاتیست‌ها)؟ و از طرف دیگر، جنبش‌هایی که مستقیم یا غیرمستقیم سودای استخراج فعالیت (activity) را از دل کار (labour) در سر می‌پرورانند (مانند جنبش اشغال) ممکن است به همان گفتمان‌های پوپولیستی دست راستی (مانند جنبش تی پارتی) منجر شوند؟ و نسبت این حوزه‌های مستقل با مبارزه بین‌المللی و رهایی تمامیت بشر با توجه به ایده شانتال موفه و لاکلائو از مفصل‌بندی را چطور می‌توان توضیح داد؟
می‌دانیم که لاکلاو و موفه مشخصه مسلط لیبرالیسم را رهیافت فردگرایانه و راسیونالیستی آن می‌دانند که مانع از شناخت ماهیت هویت‌های جمعی می‌شود. به اعتقاد آنان، این نوع لیبرالیسم قادر به درک ماهیت کثرت‌گرایانه جهان اجتماعی و نیز منازعاتی که پلورالیسم ایجاب می‌کند، نیست؛ منازعاتی که هرگز راه‌حلی عقلانی برای آنها وجود نداشته است. فهم خاص لیبرال از کثرت‌گرایی این است که ما در جهانی زندگی می‌کنیم که در آن دیدگاه‌ها و ارزش‌های متنوعی وجود دارد و به دلیل محدودیت‌های تجربی هرگز قادر نیستیم تا همه آنها را با هم سازگار کنیم ولی وقتی با هم جمع می‌شوند، یک مجموعه هماهنگ و غیرمتعارض را می‌سازند. دقیقا به همین دلیل هم هست که این نوع لیبرالیسم بعد آنتاگونیستی و تخاصم‌آمیز امر سیاسی را به کل انکار و نفی می‌کند و آنتاگونیسم را عنصر تعریف‌کننده امر سیاسی نمی‌داند. از منظری دیگر، موفه در این‌گونه جوامع نئولیبرالی «پایان مدل مبتنی بر مخالفت به‌عنوان پیشرفت به سوی دموکراسی» را می‌بیند و می‌افزاید: ... در نتیجه کمرنگ شدن مرزبندی‌های میان چپ و راست و فقدان مباحثه آگونیستی در میان احزاب دموکراتیک و رویارویی بین پروژه‌های سیاسی مختلف، رای‌دهندگان امکان هویت‌یابی با طیف متمایزی از هویت‌های سیاسی دموکراتیک را نیافتند. این امر باعث شد تا فضای خالی‌ای شکل بگیرد که احتمالا می‌توانست با اشکال دیگری از هویت‌یابی پر شود که برای عمل نظام دموکراتیک مخاطره‌آمیز بودند. موفه، همین فضای خالی هویت‌یابی را امکان و مکانی برای بروز احزاب پوپولیستی دست‌راستی و ظهور نوع جدیدی از «ما/ آنها» در حول تقابل بین «مردم» و «حاکمیت» می‌داند.
با نگاهی دیگر، می‌توان گفت که این ‌دو اندیشه‌ورز پسامارکسیست که سخت معتقد به بعد جمعی سیاست هستند، این کنش جمعی - و به تبع آن، هویت‌یابی جمعی - را صرفا در کالبد امکانی و مکانی احزاب سنتی جست‌وجو نمی‌کنند. آنان شرط تعمیق فرآیند دموکراتیک را، در توزیع قدرت به وساطت گسترش تفاوت‌ها می‌دانند و به‌جای یک کنش‌گر ممتاز تاریخی، به کثرت فزاینده‌ای از کنش‌گران اجتماعی قایلند که مطالبات‌شان را از مناظری جزیی برمی‌سازند، هیچ‌یک از آنها نمی‌تواند ادعا کند انسانیت را در کل، یعنی به معنای دقیق کلمه، بازمی‌نماید یا نمایندگی می‌کند. بنابراین، از منظر آنان مواضع سوژگی می‌تواند بی‌نهایت متکثر باشد و همواره این امکان وجود دارد که آدمیان خود را در موقعیت‌های سوژگی متفاوت هویت‌یابی كرده و به‌مثابه‌کنشگران تاریخی نقش‌آفرینی کنند. بی‌تردید، جمعیت‌شدگی این حوزه‌های مستقل و خودآیین با مبارزات بین‌المللی نیز جز در پرتو ایجاد زنجیره هم‌ارزی و زنجیره تفاوت و ایجاد شبکه‌ای از هویت‌های ربطی پیرامون یک «غیر ‌سازنده» یا یک «نقطه گره‌ای و کانونی سلبی مشترک» ممکن نمی‌شود. در ایجاد چنین زنجیره‌ای نیز، بهره بردن از تاکتیک و تکنیک «پالودن و آلودن»، «پالایش احساس خوب مشترک»، «اخلاقی کردن سیاست و مقاومت»، «اخلاقی کردن مرزبندی» و «اخلاقی کردن آنتاگونیسم» ضرورت دارد.
موفه پدیده «تروریسم» را نتیجه جهان تک‌قطبی و تحمیل هژمونی نئولیبرال آمریکایی بر سراسر جهان و حذف و سرکوب و بیرون‌گذاری تمام فرهنگ‌ها و گفتمان‌هایی می‌داند که تحت لوای ایده «دموکراسی کارآمد» غربی قرار نمی‌گیرند. ایده موفه که مبتنی بر پلورالیسم و تکثر و حرکت به سوی چندقطبی شدن جهان در راستای احیای عنصر منازعه در امر سیاسی است، را با توجه به ظهور قدرت‌های اقتصادی جدیدی مانند چین و هند چگونه مورد خوانش قرار می‌دهید؟ و چگونه می‌توان این چندقطبی شدن را گامی در راستای دموکراسی رادیکال و نه تقابل بلوک‌های امپریالیستی برای هژمونیک شدن قلمداد کرد؟
موفه به تاثیر از آموزه‌های اشمیت، تروریسم را به‌عنوان محصول صورت‌بندی جدید امر سیاسی تعریف می‌کند که خاص نوعی نظم جهانی است که حول هژمونی یک ابرقدرت شکل گرفته است. از نظر او، ارتباط وثیقی بین قدرت بی‌چالش ایالات متحده و گسترش گروه‌های تروریستی وجود دارد. البته، او همین‌جا به ما می‌گوید که به‌هیچ‌وجه نمی‌خواهد ادعا کند که این تنها تبیین برای تروریسم است و مسلما دلایل زیادی در ظهور پدیده تروریسم تاثیر دارند. اما نمی‌توان انکار کرد که نظم جهانی تک‌قطبی شرایطی را ایجاد کرده است که مجاری سیاسی مشروعی برای بیان نارضایتی‌ها باقی نگذاشته است. از این‌رو، تصادفی نیست که از زمان پایان جنگ سرد به این‌سو، با تحمیل مدل نئولیبرالی جهانی‌شدن تحت سیطره ایالات متحده، ما شاهد افزایش فزاینده حملات تروریستی هستیم.
اما در پاسخ به پرسش شما، مایلم به خود موفه بازگردم و این گفته او را برجسته کنم که «این ‌روزها امکان حفظ مدل‌های اجتماعی و سیاسی متفاوت از مدل‌های غربی به‌طور چشمگیری محال شده است، زیرا همه سازمان‌های بین‌المللی کم‌وبیش تحت کنترل قدرت‌های غربی به رهبری ایالات متحده هستند.» بر اساس این گفته موفه، اگرچه اراده معطوف به چندقطبی کردن نظام بین‌المللی را مفید می‌دانم و معتقدم که هر نظم هژمونیکی می‌تواند از سوی کردارهای ضدهژمونیک به چالش کشیده شود و همواره اشکالی از کردارها وجود دارند که تلاش می‌کنند تا نظم موجود را به منظور ایجاد شکل دیگری از هژمونی منهدم کنند، اما در شرایط کنونی، نه به تحقق نظام چندقطبی چندان امید دارم و نه این کردارهای ضدهژمونیک را چندان فعال و کارا می‌بینم، نه چندان بر این تحلیل و تخمینم که در آینده نزدیک بتوان مباحثه آگونیستی را جایگزین منازعه آنتاگونیستی در نظام بین‌المللی کرد و نه رادیکال‌دموکراسی موفه را، فراتر از یک یوتوپیا فرض می‌کنم.
با توجه به بحران اقتصادی اخیر و عمیق‌تر شدن شکاف‌های طبقاتی در کشورهای سرمایه‌داری جهان اول و در کانون توجه قرار گرفتن مجدد خود شیوه تولید سرمایه‌داری و شکل‌گیری جنبش‌های ضدریاضت اقتصادی در یونان، اسپانیا، پرتغال، ایتالیا و ...، آیا کماکان می‌توان هم‌راستا با پسامارکسیست‌هایی همچون شانتال موفه و لاکلائو اقتصاد را صرفا حوزه‌ای در کنار سایر حوزه‌های گفتمانی مانند هژمونی، سیاست، فرهنگ و ایدئولوژی قلمداد کرد؟ یا اینکه با احیای مفهوم مبارزه طبقاتی (تقابل‌هایی مانند جنبش 99درصد در برابر یک‌درصد نخبگان اقتصادی) نیاز به بازبینی مجدد در نسبت روبنا و زیربنا را ایجاب می‌کند.
نخست بگویم که هر تحلیل و تخمینی که متضمن اعلام نوعی فروپاشی نظام سرمایه‌داری و نئولیبرالیستی یا هژمونی یافتن سوسیالیسم در عرصه ایدئولوژیک در نتیجه این بحران‌های اقتصادی باشد، عجولانه، و غیرعلمی است، همان‌گونه که بازگشت به منطق طبقاتی و دوانگار مارکسیستی را نه ممکن و نه مطلوب می‌دانم. در شرایط کنونی، حتی نمی‌توانم با امثال چالمرز جانسون هم ‌عقیده شوم و بر این گفته وی کاملا صحه بگذارم که: «آنچه بر ما (آمریکا) می‌رود قابل قیاس با آن چیزی است که برای شوروی سابق پس از 1989 اتفاق افتاد... و سرانجام به انحلال شوروی انجامید.» با همین رویکرد، نمی‌توانم جنبش‌های ضدریاضت اقتصادی در کشورهای اروپایی را ترجمان نظریه مارکس بدانم. من در این جنبش‌ها نوعی طبقه‌گرایی نمی‌بینم، مگر اینکه به پیروی از امثال جیانی واتیمو، تلاش کنیم که «طبقه» را توسعه مفهومی دهیم و از آن معنای مضیق گذشته خارج کنیم. البته، با این بیان نمی‌خواهم از اهمیت امر اقتصادی در خیزش‌های کنونی بکاهم، اما همچنین نمی‌خواهم بدان شأن و منزلت زیربنایی نیز اعطا کنم.
«شانتال موفه» را می‌توان در زمره فعالان و نظریه‌پردازان پسا‌مارکسیستی در نظر گرفت که باز‌اندیشی دوباره‌ای در باب مفاهیمی چون «دموکراسی» یا «امر سیاسی» را در دستور کار خود قرار دادند. شانتال موفه، فیلسوف ساکن لندن، از جمله فیلسوفانی است که کارش را روی بررسی جنبش‌های جدید اجتماعی و رابطه میان دموکراسی و سوسیالیسم متمرکز کرده، او با همکاری «ارنستو لاکلائو» کتاب «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» و «در راه سیاست دموکراتیک رادیکال» را نگاشته است. اخیرا کتاب «درباره امر سیاسی» شانتال موفه با ترجمه «منصور انصاری» و توسط انتشارات «رخداد نو» چاپ شده است. به همین بهانه گفت‌وگویی داشتیم با محمدرضا تاجیک درباره این کتاب و تفکر این فیلسوف.

جدیدا کتابی از شانتال موفه با عنوان درباره امر سیاسی به فارسی ترجمه شده، که نسخه اصلی آن در سال 2005 یعنی سه سال پیش از بحران ساختاری سال 2008 به چاپ رسید. در آن زمان، به‌رغم جنگ‌های پیشگیرانه و سیاست‌های ضدتروریستی حکومت‌های غربی، کماکان در عصر به اصطلاح «پساسیاسی» به‌سر می‌بردیم. اما در پرتو وقایع دو سال گذشته، غالب متفکران سیاسی در رویکرد خود نسبت به سیاست تجدیدنظر کردند. حال با توجه به مقدمه شما بر کتاب «نفرت از دموکراسی» ژاک رانسیر از یک‌سو و کارهایی که در مورد متفکران پسامارکسیستی مانند شانتال موفه انجام داده‌اید، تمایز دو اصطلاح «امر سیاسی» (the political) و «سیاست» (politics) را در افق این وضعیت جدید چگونه ارزیابی می‌کنید؟
با موفه موافقم که درخصوص معنایی که به اصطلاحاتی نظیر سیاست و امر سیاسی نسبت داده می‌شود، توافقی وجود ندارد و نیز با او موافقم ‌که از طریق برخی نشانه‌ها که در اختیار ماست می‌توان برای تشریح چنین تمایزی استفاده کرد. برای مثال، تمایز بین سیاست و امر سیاسی اساسا مبتنی بر تفاوت بین دو رهیافت کلی بوده است: یعنی تمایز بین علم سیاست که با حوزه تجربی سیاست سروکار دارد با نظریه سیاسی که حوزه فیلسوفانی است که نه درباره واقعیات سیاست، بلکه درباره جوهره امر سیاسی پژوهش می‌کنند. اگر بخواهیم چنین تمایزی را به روش فلسفی بیان کنیم، می‌توانیم با وام‌گیری از واژگان «هایدگر» بگوییم که سیاست به سطح انتیک (ontic) اشاره دارد، در حالی که امر سیاسی مربوط به سطح آنتولوژیک (ontological) می‌شود. این بدان معنا است که سطح انتیک مربوط به کردارهای متنوع سیاست مرسوم است، در حالی که سطح انتولوژیک مربوط به شیوه‌ای است که جامعه تاسیس می‌شود.
موفه، جای دیگر، در تفکیک امر سیاسی با سیاست واضح‌تر سخن می‌گوید و می‌نویسد: امر سیاسی، بعد تخاصم یا آنتاگونیسم است که عنصر قوام‌بخش جوامع بشری است، در حالی‌که سیاست، مجموعه‌ای از کردارها و نهادها است که از طریق آن نظم ایجاد می‌شود. همزیستی بشر در زمینه تضادی سازمان می‌یابد که امر سیاسی فراهم می‌کند. با اندک تامل در این ساحت نظری درمی‌یابیم که در متن و بطن این نگرش، نوعی سیاسی کردن مداوم و پیاپی جامعه و برقراری هویت‌ها و روابط برابرتر و مترقی‌تر، نهفته است و درمی‌یابیم که سیاست، معنایی عام دارد و به حالتی باز می‌گردد که ما دایما به‌شیوه‌ای اجتماع را می‌سازیم که شیوه‌های دیگر را طرد می‌سازد. در واقع، سیاست سازماندهی به جامعه به‌‌شیوه‌ای خاص است، به‌نحوی که شیوه‌های ممکن دیگر را نفی و طرد می‌سازد. بدین‌ترتیب، گفتمان‌های مختلف ممکن است بر سر سازماندهی جامعه به‌شیوه خاص، به رقابت و مبارزه برخیزند. افزون بر این، درمی‌یابیم که سیاست فعالیتی نیست که به نهادهای سیاسی سنتی همچون «دولت» محدود شده باشد، بلکه ترسیم مجدد مرزها، محدوده‌ها، وظایف و توانایی‌های دولت، خود جزیی از سیاست هستند و نیز قدرت، دیگر توسط دولت و طبقه یک‌پارچه‌ای، اعمال نمی‌شود. مردم صرفا از بالا مورد بهره‌کشی قرار نمی‌گیرند، بلکه قدرت بیشتر از طریق شبکه‌های عادی و کوچک زندگی روزمره اعمال می‌شود. هر چیزی، از تبلیغات و دیگر شکل‌های بازنمود گرفته تا روابط بیناشخصی و خرید را می‌توان امروزه درگیر نظام‌های چندگانه قدرت مشاهده کرد. در این فضای نظری همچنین، هیچ تمایزی میان پدیده‌های گفتمانی و غیرگفتمانی نیست. تولید، بازتولید و تغییر معنا اعمالی سیاسی هستند. سیاست معنایی عام دارد و به حالتی بازمی‌گردد که ما دایما به‌شیوه‌ای اجتماع را می‌سازیم که شیوه‌های دیگر را طرد می‌سازد. در واقع، سیاست سازماندهی به جامعه به‌شیوه‌ای خاص است، به‌نحوی که شیوه‌های ممکن دیگر را نفی و طرد می‌سازد. بدین‌ترتیب، گفتمان‌های مختلف ممکن است بر سر سازماندهی جامعه به‌شیوه خاص خودشان با هم به رقابت و مبارزه برخیزند. اما گاه فضای حاکم بر ما و رفتارهای اجتماعی ما چنان طبیعی به‌نظر می‌رسد که امکان تصور جایگزینی برای وضع موجود غیرممکن می‌شود. چنین گفتمان‌هایی، گفتمان‌های عینی نام دارند. عینیت، نتیجه تاریخی فرآیندها و نزاع‌های سیاسی است. عینیت، گفتمان رسوب‌ کرده است و در نتیجه، مرز میان عینیت و امر سیاسی، مرزی سیال و تاریخی است. مفهوم هژمونی، میان عینیت و امر سیاسی قرار می‌گیرد. همان‌گونه که عینیات ممکن است دوباره سیاسی شوند، نزاع‌های شدید نیز ممکن است جای خود را به عینیات و بدیهیات بسپارند. گذر از نزاع سیاسی به عینیت در شرایط مداخله هژمونیک حاصل می‌شود؛ در این حالت، شیوه‌های مختلف فهم از جهان سرکوب می‌شود و فقط یک نگرش خاص، طبیعی و غالب می‌شود. عینیت، معادل امور پذیرفته شده، طبیعی و غیرقابل تغییر است و از این‌رو، عینیت، خود، ایدئولوژیک است. جامعه بدون ایدئولوژی غیرقابل تصور است. ما همواره مجبوریم بخش عمده‌ای از دنیای اجتماعی را در اعمال‌مان بدیهی بینگاریم زیرا زیرسوال بردن همه چیزها، غیرممکن است. قدرت، چیزی است که اجتماع را تولید می‌کند. دانش، هویت و موقعیت فردی و اجتماعی ما ساخته و پرداخته قدرت است. رهایی از چنبره قدرت غیرممکن است، چون سراسر زندگی فردی و اجتماعی ما را فراگرفته است.
شانتال موفه آنتاگونیسم را عنصر تعریف‌کننده امر سیاسی می‌داند. از این‌رو، رهیافت لیبرالیستی مبتنی بر فردگرایی و راسیونالیسم را که نافی این بعد تخاصم‌آمیز امر سیاسی است نقد می‌کند. موفه به تاسی از کارل اشمیت خواهان بازگشت به مدل دوست/ دشمن یا ما/ آنها در عرصه سیاست است. در اینجا ایده موفه که مبتنی بر تبدیل رویارویی آنتاگونیستی به آگونیسمی است را چگونه می‌دانید. و اساسا چه تضمینی برای پایبندی طرف‌های درگیر کشمکش‌های سیاسی به یک فضای نمادین مشترک - آنگونه که در آگونیسم مطرح است - وجود دارد؟
همانگونه که شما نیز در قالب این پرسش تلویحا بیان کردید، موفه تصریح دارد که در زمانه ما ناتوانی تفکر سیاسی، تا حدود زیادی مربوط به هژمونی بی‌چون‌وچرای لیبرالیسم است. وی نفی و انکار منش و خصلت محوناشدنی تخاصم یا آنتاگونیسم توسط لیبرالیسم را گذر از سیاست و ورود به عالم پساسیاست تعریف می‌کند. موفه، نه تنها فاصله انتقادی خود را با تمام نظریه‌های پساسیاستی حفظ می‌کند، بلکه تصریح می‌کند؛ نه همچون اندیشه‌ورزانی نظیر هانا آرنت که امر سیاسی را به‌عنوان فضای آزادی و تامل عمومی تصور می‌کنند، که همچون آنانی که امر سیاسی را به‌عنوان فضای قدرت، منازعه و تخاصم یا آنتاگونیسم می‌بینند، می‌اندیشد.
اما در پاسخ به پرسش شما باید بگویم که درست است که موفه، وحدت هویت‌های متکثر، چندپاره، کدر و متن‌گریز را، جز در پرتو «آنتاگونیسم» («ضدیت»/ «خصومت») ممکن نمی‌داند و سخت بر این گمان است که گفتمان‌ها از طریق ایجاد مرزهای سیاسی و ضدیت میان «ما» و «دیگری» هویت خود را کسب می‌کنند و درست است که او تلاش می‌کند به ما بقبولاند که ایجاد و تجربه ضدیت‌های اجتماعی، امری محوری برای نظریه گفتمان در سه جنبه است: نخست اینکه، ایجاد یک رابطه خصمانه که اغلب منجر به تولید یک «دشمن» یا «دیگری» می‌شود، برای تاسیس مرزهای سیاسی امری حیاتی است، دوم اینکه، شکل‌گیری روابط خصمانه و تثبیت مرزهای سیاسی امری محوری برای تثبیت بخشی از هویت صورت‌بندی‌های گفتمانی و کارگزاران اجتماعی است، سوم اینکه، تجربه ضدیت نمونه‌ای است که حدوثی بودن هویت را نشان می‌دهد، اما این نیز درست است که در متن و بطن نگرش او، ایده و اندیشه سیاسی ملهم از نفی سوژه شفاف و یکپارچه نهفته است، که بر این ایده تاکید دارد که فقط با داشتن هویت ترکیبی و چندرگه می‌توانیم به موجوداتی مستقل و منفک بدل شویم. این نگرش، پتانسیل موجود برای بروز خشونت در هر شکل‏گیری هویت جمعی را خنثی می‌کند و شرایط وجود پلورالیسم آگونیستی را مهیا می‏سازد و از آنتاگونیسم به معنای نفی دیگری و دشمن و خصم دیدن او فاصله می‏گیرد. پلورالیسم آگونیستی، از نفی دیگری و دشمن و خصم دیدن او فاصله می‏گیرد. از این‌رو، در این رویکرد، پذیرش تساهل به معنای تحمل و مدارا کردن نیست، بلکه بدان معناست که باید غیر را حرمت نهاد، چرا که بی‏غیریت و دگر، هیچ هویتی جامه هستی بر تن نمی‌کند. بنابراین، از این منظر، سیاست تلاشی است برای اهلی کردن تخاصمات و خنثی کردن آنتاگونیسم بالقوه که در روابط مابین انسان‌ها وجود دارد و «دگر سیاسی»، نه دشمنی که باید حذف و محو شود، بلکه مخالفی است که حداکثر باید با آرا و عقاید وی مقابله و مبارزه ‏شود و در عین حال، حقوق او را برای دفاع از نظریاتش محترم شمرد. بنابراین، هدف این‌نوع سیاست، تبدیل مخاصمه (آنتاگونیسم) به مجادله (آگونیسم) است.
در پاسخ به این پرسش که «اساسا چه تضمینی برای پایبندی طرف‌های درگیر کشمکش‌های سیاسی به یک فضای نمادین مشترک - آنگونه که در آگونیسم مطرح است - وجود دارد؟ » باید بگویم که عرصه سیاست، عرصه‌ای نه چندان عقلانی و نه چندان پیش‌بینی‌پذیر است. سیاست، فضایی برای بازی با حاصل‌جمع غیرصفر است، زیرا قواعد و بازیگران هیچ‌گاه کاملا روشن نیستند. به بیان ارنستو لاکلاو، این بازی یک نام دارد: هژمونی. در مسیر کسب هژمونی، هیچ‌گاه نمی‌توان از آغاز تا انتها در طریق آگونیسم ره پیمود و گاه، به حکم ضرورت و گاه دیگر، به حکم عقلانیت، لاجرم از بازی کردن با کارت آنتاگونیسم هستیم. فرض آگونیسم به مثابه تنها سویه موسس سیاست و امر سیاسی در تاریخ اکنون ما، جز در وهم و نظر ناید. به بیان دیگر، هیچ‌گاه نمی‌توان به رابطه «ما / آنهایی» اندیشید که به‌رغم آنکه هیچ راه‌حل عقلایی برای حل منازعاتشان وجود ندارد، با این وجود مشروعیت تمامی مخالفان (با هر درجه و هر شکل از مخالفت) به رسمیت شناخته شود، مخالف، دشمن تعریف نشود و در فضای نمادین مشترکی با «ما» سهیم شود.
موفه در تقابل با برداشت لیبرالی از سیاست بر این باور است که «بعد جمعی را نمی‌توان از سیاست حذف کرد.» و ظهور گفتمان‌های پوپولیستی دست راستی در جوامع غربی را به این علت می‌داند که این هویت‌های جمعی دیگر احزاب سنتی رسمی را نماینده منافع و علایقشان نمی‌دانند و به دنبال مکانی دیگر برای بروز خود می‌گردند. آیا منظور از این مکان دیگر، حوزه‌های مستقل و خودآیین درون همین سیستم است که بتوان بدیل جامعه کنونی را به صورت ایجابی در آن به بوته آزمایش سپرد (با استفاده از الگوهایی همچون تجربه زاپاتیست‌ها)؟ و از طرف دیگر، جنبش‌هایی که مستقیم یا غیرمستقیم سودای استخراج فعالیت (activity) را از دل کار (labour) در سر می‌پرورانند (مانند جنبش اشغال) ممکن است به همان گفتمان‌های پوپولیستی دست راستی (مانند جنبش تی پارتی) منجر شوند؟ و نسبت این حوزه‌های مستقل با مبارزه بین‌المللی و رهایی تمامیت بشر با توجه به ایده شانتال موفه و لاکلائو از مفصل‌بندی را چطور می‌توان توضیح داد؟
می‌دانیم که لاکلاو و موفه مشخصه مسلط لیبرالیسم را رهیافت فردگرایانه و راسیونالیستی آن می‌دانند که مانع از شناخت ماهیت هویت‌های جمعی می‌شود. به اعتقاد آنان، این نوع لیبرالیسم قادر به درک ماهیت کثرت‌گرایانه جهان اجتماعی و نیز منازعاتی که پلورالیسم ایجاب می‌کند، نیست؛ منازعاتی که هرگز راه‌حلی عقلانی برای آنها وجود نداشته است. فهم خاص لیبرال از کثرت‌گرایی این است که ما در جهانی زندگی می‌کنیم که در آن دیدگاه‌ها و ارزش‌های متنوعی وجود دارد و به دلیل محدودیت‌های تجربی هرگز قادر نیستیم تا همه آنها را با هم سازگار کنیم ولی وقتی با هم جمع می‌شوند، یک مجموعه هماهنگ و غیرمتعارض را می‌سازند. دقیقا به همین دلیل هم هست که این نوع لیبرالیسم بعد آنتاگونیستی و تخاصم‌آمیز امر سیاسی را به کل انکار و نفی می‌کند و آنتاگونیسم را عنصر تعریف‌کننده امر سیاسی نمی‌داند. از منظری دیگر، موفه در این‌گونه جوامع نئولیبرالی «پایان مدل مبتنی بر مخالفت به‌عنوان پیشرفت به سوی دموکراسی» را می‌بیند و می‌افزاید: ... در نتیجه کمرنگ شدن مرزبندی‌های میان چپ و راست و فقدان مباحثه آگونیستی در میان احزاب دموکراتیک و رویارویی بین پروژه‌های سیاسی مختلف، رای‌دهندگان امکان هویت‌یابی با طیف متمایزی از هویت‌های سیاسی دموکراتیک را نیافتند. این امر باعث شد تا فضای خالی‌ای شکل بگیرد که احتمالا می‌توانست با اشکال دیگری از هویت‌یابی پر شود که برای عمل نظام دموکراتیک مخاطره‌آمیز بودند. موفه، همین فضای خالی هویت‌یابی را امکان و مکانی برای بروز احزاب پوپولیستی دست‌راستی و ظهور نوع جدیدی از «ما/ آنها» در حول تقابل بین «مردم» و «حاکمیت» می‌داند.
با نگاهی دیگر، می‌توان گفت که این ‌دو اندیشه‌ورز پسامارکسیست که سخت معتقد به بعد جمعی سیاست هستند، این کنش جمعی - و به تبع آن، هویت‌یابی جمعی - را صرفا در کالبد امکانی و مکانی احزاب سنتی جست‌وجو نمی‌کنند. آنان شرط تعمیق فرآیند دموکراتیک را، در توزیع قدرت به وساطت گسترش تفاوت‌ها می‌دانند و به‌جای یک کنش‌گر ممتاز تاریخی، به کثرت فزاینده‌ای از کنش‌گران اجتماعی قایلند که مطالبات‌شان را از مناظری جزیی برمی‌سازند، هیچ‌یک از آنها نمی‌تواند ادعا کند انسانیت را در کل، یعنی به معنای دقیق کلمه، بازمی‌نماید یا نمایندگی می‌کند. بنابراین، از منظر آنان مواضع سوژگی می‌تواند بی‌نهایت متکثر باشد و همواره این امکان وجود دارد که آدمیان خود را در موقعیت‌های سوژگی متفاوت هویت‌یابی كرده و به‌مثابه‌کنشگران تاریخی نقش‌آفرینی کنند. بی‌تردید، جمعیت‌شدگی این حوزه‌های مستقل و خودآیین با مبارزات بین‌المللی نیز جز در پرتو ایجاد زنجیره هم‌ارزی و زنجیره تفاوت و ایجاد شبکه‌ای از هویت‌های ربطی پیرامون یک «غیر ‌سازنده» یا یک «نقطه گره‌ای و کانونی سلبی مشترک» ممکن نمی‌شود. در ایجاد چنین زنجیره‌ای نیز، بهره بردن از تاکتیک و تکنیک «پالودن و آلودن»، «پالایش احساس خوب مشترک»، «اخلاقی کردن سیاست و مقاومت»، «اخلاقی کردن مرزبندی» و «اخلاقی کردن آنتاگونیسم» ضرورت دارد.
موفه پدیده «تروریسم» را نتیجه جهان تک‌قطبی و تحمیل هژمونی نئولیبرال آمریکایی بر سراسر جهان و حذف و سرکوب و بیرون‌گذاری تمام فرهنگ‌ها و گفتمان‌هایی می‌داند که تحت لوای ایده «دموکراسی کارآمد» غربی قرار نمی‌گیرند. ایده موفه که مبتنی بر پلورالیسم و تکثر و حرکت به سوی چندقطبی شدن جهان در راستای احیای عنصر منازعه در امر سیاسی است، را با توجه به ظهور قدرت‌های اقتصادی جدیدی مانند چین و هند چگونه مورد خوانش قرار می‌دهید؟ و چگونه می‌توان این چندقطبی شدن را گامی در راستای دموکراسی رادیکال و نه تقابل بلوک‌های امپریالیستی برای هژمونیک شدن قلمداد کرد؟
موفه به تاثیر از آموزه‌های اشمیت، تروریسم را به‌عنوان محصول صورت‌بندی جدید امر سیاسی تعریف می‌کند که خاص نوعی نظم جهانی است که حول هژمونی یک ابرقدرت شکل گرفته است. از نظر او، ارتباط وثیقی بین قدرت بی‌چالش ایالات متحده و گسترش گروه‌های تروریستی وجود دارد. البته، او همین‌جا به ما می‌گوید که به‌هیچ‌وجه نمی‌خواهد ادعا کند که این تنها تبیین برای تروریسم است و مسلما دلایل زیادی در ظهور پدیده تروریسم تاثیر دارند. اما نمی‌توان انکار کرد که نظم جهانی تک‌قطبی شرایطی را ایجاد کرده است که مجاری سیاسی مشروعی برای بیان نارضایتی‌ها باقی نگذاشته است. از این‌رو، تصادفی نیست که از زمان پایان جنگ سرد به این‌سو، با تحمیل مدل نئولیبرالی جهانی‌شدن تحت سیطره ایالات متحده، ما شاهد افزایش فزاینده حملات تروریستی هستیم.
اما در پاسخ به پرسش شما، مایلم به خود موفه بازگردم و این گفته او را برجسته کنم که «این ‌روزها امکان حفظ مدل‌های اجتماعی و سیاسی متفاوت از مدل‌های غربی به‌طور چشمگیری محال شده است، زیرا همه سازمان‌های بین‌المللی کم‌وبیش تحت کنترل قدرت‌های غربی به رهبری ایالات متحده هستند.» بر اساس این گفته موفه، اگرچه اراده معطوف به چندقطبی کردن نظام بین‌المللی را مفید می‌دانم و معتقدم که هر نظم هژمونیکی می‌تواند از سوی کردارهای ضدهژمونیک به چالش کشیده شود و همواره اشکالی از کردارها وجود دارند که تلاش می‌کنند تا نظم موجود را به منظور ایجاد شکل دیگری از هژمونی منهدم کنند، اما در شرایط کنونی، نه به تحقق نظام چندقطبی چندان امید دارم و نه این کردارهای ضدهژمونیک را چندان فعال و کارا می‌بینم، نه چندان بر این تحلیل و تخمینم که در آینده نزدیک بتوان مباحثه آگونیستی را جایگزین منازعه آنتاگونیستی در نظام بین‌المللی کرد و نه رادیکال‌دموکراسی موفه را، فراتر از یک یوتوپیا فرض می‌کنم.
با توجه به بحران اقتصادی اخیر و عمیق‌تر شدن شکاف‌های طبقاتی در کشورهای سرمایه‌داری جهان اول و در کانون توجه قرار گرفتن مجدد خود شیوه تولید سرمایه‌داری و شکل‌گیری جنبش‌های ضدریاضت اقتصادی در یونان، اسپانیا، پرتغال، ایتالیا و ...، آیا کماکان می‌توان هم‌راستا با پسامارکسیست‌هایی همچون شانتال موفه و لاکلائو اقتصاد را صرفا حوزه‌ای در کنار سایر حوزه‌های گفتمانی مانند هژمونی، سیاست، فرهنگ و ایدئولوژی قلمداد کرد؟ یا اینکه با احیای مفهوم مبارزه طبقاتی (تقابل‌هایی مانند جنبش 99درصد در برابر یک‌درصد نخبگان اقتصادی) نیاز به بازبینی مجدد در نسبت روبنا و زیربنا را ایجاب می‌کند.
نخست بگویم که هر تحلیل و تخمینی که متضمن اعلام نوعی فروپاشی نظام سرمایه‌داری و نئولیبرالیستی یا هژمونی یافتن سوسیالیسم در عرصه ایدئولوژیک در نتیجه این بحران‌های اقتصادی باشد، عجولانه، و غیرعلمی است، همان‌گونه که بازگشت به منطق طبقاتی و دوانگار مارکسیستی را نه ممکن و نه مطلوب می‌دانم. در شرایط کنونی، حتی نمی‌توانم با امثال چالمرز جانسون هم ‌عقیده شوم و بر این گفته وی کاملا صحه بگذارم که: «آنچه بر ما (آمریکا) می‌رود قابل قیاس با آن چیزی است که برای شوروی سابق پس از 1989 اتفاق افتاد... و سرانجام به انحلال شوروی انجامید.» با همین رویکرد، نمی‌توانم جنبش‌های ضدریاضت اقتصادی در کشورهای اروپایی را ترجمان نظریه مارکس بدانم. من در این جنبش‌ها نوعی طبقه‌گرایی نمی‌بینم، مگر اینکه به پیروی از امثال جیانی واتیمو، تلاش کنیم که «طبقه» را توسعه مفهومی دهیم و از آن معنای مضیق گذشته خارج کنیم. البته، با این بیان نمی‌خواهم از اهمیت امر اقتصادی در خیزش‌های کنونی بکاهم، اما همچنین نمی‌خواهم بدان شأن و منزلت زیربنایی نیز اعطا کنم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.