آیا در جهانی «پسا سیاسی» زندگی میکنیم
علی سالم
آیا ما در جهانی «پسا سیاسی» زندگی میکنیم؟ آیا تمایز چپ و راست قدیمی شده یا از بین رفته است؟ آیا امر سیاسی به معنای نزاع طبقاتی یا تحت هویتهای جمعی، احزاب و اتحادیههای کارگری مضمحل شده و سیاست امروزه طبق رهیافت نولیبرالی آن، صرفا به نگاهی اخلاقی فرو کاسته شده است؟
شانتال موفه در کتاب «درباره امر سیاسی» تلاش میکند ریشه بسیاری از مشکلات دموکراسی لیبرال امروز از جمله رشد پوپولیسم دست راستی و تروریسم و ارتباط آن را با دیدگاه موسوم به «پساسیاسی» توضیح دهد. او نقد خود از اندیشه لیبرالی را ذیل نظریات کارل اشمیت بیان میکند. متفکری که به علت عضویت در حزب نازیسم بسیار بحثبرانگیز تلقی خواهد شد، اما اتفاقا خودداری اخلاقی نظریهپردازان لیبرال از مواجهه با پروژه اشمیت همان خصلت اخلاقی زمانه پساسیاسی است که به جای درگیر شدن با اندیشه، همه چیز را به یک بازی اخلاقی تقلیل میدهند. «شاید بیش از همیشه بازگشت به این ایده ماکیاولی لازم به نظر میآید: در هر شهری دو دسته از امیال متفاوت یافت میشود. مردمانی که از ظلم کشیدن متنفرند و گروه بزرگی که دوست دارند بر دیگران فرمان برانند.»
با تمایزگذاری بین دو مفهوم سیاست (Politics) و امر سیاسی (The Political) میتوان بحث فوق را روشنتر دنبال کرد. با وامگیری از واژگان هایدگر میتوان گفت سیاست به سطح آنتیک (ontic) و امر سیاسی به سطح آنتولوژیک (ontological) مربوط میشود. سطح آنتیک مربوط به کردارهای متنوع سیاست مرسوم و سطح آنتولوژیک مربوط به شیوه تاسیس جامعه میشود. امر سیاسی به سویه منازعه و آنتاگونیسم مربوط بوده و عنصر قوامبخش جوامع بشری همین آنتاگونیسم است. در حالیکه «سیاست» مجموعهای از کردارها و نهادهاست که از طریق آن نظم ایجاد میشود. لیبرالیسم به خاطر نگاه فردگرایانه و راسیونالیستی خود قادر به درک ماهیت کثرتگرایانه جهان اجتماعی و منازعاتی که پلورالیسم ایجاب میکند نیست. فهم خاص لیبرالیسم از کثرتگرایی این است که ما در جهانی زندگی میکنیم که در آن دیدگاهها و ارزشهای متنوعی وجود دارد و به دلیل محدودیتهای تجربی هرگز قادر نیستیم تا همه آنها را برآورده کنیم، اما مجموعه آنها یک کل هماهنگ و غیرمتعارض را میسازد. دقیقا به همین دلیل این نوع لیبرالیسم بعد آنتاگونیسمی امر سیاسی را اساسا نفی میکند: «اندیشه لیبرالی به شیوهای نظاممند از دولت و سیاست میگریزد و در عوض به سمت ثنویتسازیهای مداوم بین دو حوزه ناهمگن حرکت میکند: اخلاق و اقتصاد، تفکر و تجارت، آموزش و مالکیت.» از نظر اشمیت جوهره اصلی امر سیاسی تمایز بین «دوست» و «دشمن» است. هیچ اجماعی بدون طرد و بیرونگذاری نمیتواند به وجود بیاید. اما سویه راسیونالیستی تفکر لیبرالیسم باور به یافتن اجماع عام مبتنی بر عقل دارد. از این رو تعجبی ندارد که امر سیاسی به نقطه کور آن تبدیل شده و اصلا دیده نشود. اشمیت تاکید میکند که چیزی به نام سیاست لیبرالی نداریم و آنچه وجود دارد عملا یک خط مشی لیبرالی است که خود را به صورت مخالفت با دولت، کلیسا و همه نهادهایی میداند که آزادی فرد را محدود میکند. شاید امروزه این تفکرات اشمیت که در سال 1932 در کتاب «مفهوم امر سیاسی» بیان شد بیش از پیش معنادار شده چرا که با بررسی سیر تکامل اندیشه لیبرالی میبینیم که تفکر مدام بین امور اقتصادی و اخلاقی در نوسان بوده است. البته موفه به سرعت راه خود را از اشمیت جدا کرده و عنوان میکند قصد دارد «با اشمیت علیه اشمیت» بیندیشد. اشمیت بر این باور بود که درون اجتماع سیاسی دموکراتیک جایی برای پلورالیسم وجود ندارد. دموکراسی آنگونه که او میفهمید مستلزم وجود توده همگون (Demos) بود و چنین باوری مانع از هرگونه امکان شکلگیری پلورالیسم است. برای او تنها نوع پلورالیسم ممکن و مشروع، پلورالیسم دولتها بود. تز اصلی اشمیت یعنی رابطه «دوست/دشمن» نوع خاصی از رابطه «ما/آنها» است که بر ماهیت «رابطهای» هویتهای سیاسی تاکید دارد. ماهیتی که بعدها جریانهای متاخرتر همچون پساساختارگرایان بر آن دست گذاشتند. تلاش موفه برای شروع از این ایده اما رسیدن به نقطهای کاملا متمایز با نظر اشمیت یعنی سازگاری بین پلورالیسم و دموکراسی است.
نزدیکترین مفهوم به آنتاگونیسم مفهوم هژمونی است که بیش از همه متفکر مارکسیست ایتالیایی «آنتونیو گرامشی» آن را بسط داده است. هر نظمی سیاسی است و مبتنی بر شکلی از طرد و بیرون راندن. همواره امکانها و احتمالهای دیگری وجود دارد که سرکوب شدهاند و میتوانند از نو فعال شوند. کردارهای مفصلبندی شده که از طریق آنها نظم خاصی برقرار میشود و به مثابه نهادهای اجتماعی تثبیت میشود، کردارهای هژمونیک هستند. هر نظم هژمونیکی میتواند از سوی کردارهای ضدهژمونیک به چالش کشیده شود. موفه برای اینکه هم منازعه را به عنوان امری مشروع پذیرفته و هم آن را به شکلی درآورد که موجبات نابودی جامعه سیاسی را فراهم نکند رابطه نوع سومی را پیشنهاد میکند که نه همانند اشمیت به ماهیت متناقضنمای دموکراسی معتقد باشد و نه همانند نگرش لیبرالی معتقد به نابودی مدل مبتنی بر وجود مخالف. این نوع رابطه سوم رابطه آگونیسمی نام دارد: رابطه «ما/آنها»یی که دو طرف دشمنانی تلقی میشوند که در هیچ زمینه مشترکی سهیم و شریک نیستند. آگونیسم رابطه «ما/آنها»یی است که هیچ راهحل عقلانی برای حل منازعاتشان وجود ندارد اما مشروعیت مخالفان خود را به رسمیت میشناسند. وظیفه «دموکراسی مدرن» تبدیل آنتاگونیسم یا خصومت به آگونیسم است. بر خلاف لیبرالها، مساله «دموکراسی مدرن» مورد نظر موفه مساله پیکربندی روابط قدرت است. منازعه بین پروژههای هژمونیک مخالفی است که منازعاتشان هرگز به طور عقلانی حل نمیشود. «الیاس کانتی در کتاب» توده و قدرت «به تحلیل ماهیت نظام پارلمانی میپردازد که چگونه از چنین نظام آگونیسمی برای ساختار ارتشهای رقیب استفاده میشود و شکلی از جنگافروزی به نمایش گذاشته میشود که از کشتن تبری میجوید. شکوه و عظمت همه این فعالیتها ناشی از دست کشیدن از مرگ به عنوان ابزار تصمیمگیری است چنانکه گویی هر رای باعث میشود تا سایه مرگ کنار زده شود. بنابراین کسی که رایها را دستکاری، تحریف یا نابود میکند، بیآنکه بداند در را به روی مرگ باز کرده است و اجازه میدهد تا مرگ به صحنه بازگردد. یهودیان در آلمان به دلیل شکست سیاست پارلمانی به«آنها»ی متخاصم تبدیل شدند. این چیزی است که ارزش دارد مخالفان چپگرای دموکراسی پارلمانی به تامل و تفکر درخصوص آن بپردازند.»
موفه با تشریح مفاهیم «مدرنیته بازتابنده» و «جامعه بیم» در آثار اولریش بک و آنتونی گیدنز نقش این دو را در ایجاد ترمهای «پساسیاسی» و «پسا صنعتی» بررسی میکند. بک میگوید ویژگی اصلی جوامع مدرنیته اول، تاکید بر دولت ملی و نقش اساسی گروههای جمعی بود. ولی در مدرنیته بازتابنده در نتیجه پیامدهای جهانی شدن از یک سو و تشدید فرآیندهای فردیتیافتگی از سوی دیگر، اینها دیگر مساله نیستند. در «جامعه بیم» دیگر نمیتوان از طریق استعاره چپ/ راست که خاص جامعه صنعتی بود به منازعات ایدئولوژیک و سیاسی جهت داد و بهتر است که از ترکیباتی چون مطمئن/غیر مطمئن، درونی/بیرونی و سیاسی/غیرسیاسی برای این جهتگیری استفاده کرد. با ظهور «سیاست فرعی» فرد در مرکز صحنه سیاسی قرار میگیرد نه عامل جمعی. بک ادعا میکند که شکگرایی تعمیمیافته که امروزه رواج یافته مانع از ظهور روابط آنتاگونیسمی خواهد شد. ما وارد عصر تردید و چندگانگی شدهایم که در آن دیگر هیچکس نمیتواند ادعا کند که صاحب حقیقت است.
خصومت از دل باور به تصاحب مطلق حقیقت زاده میشود. از این رو، زمینه برای ظهور آنتاگونیسمهای مختلف از میان رفته است. به نظر او جامعهای که شک در آن تعمیم یافته دیگر بر حسب دوست و دشمن فکر نخواهد کرد و سیاست حل و فصل مسالمتآمیز منازعات را دنبال خواهد کرد. تفاوت اساسی دیدگاه گفتوگویی بک و گیدنز و دیدگاه پیکارگر موفه در این است که هدف موفه دگرگونی ژرف روابط قدرت موجود و برقراری هژمونی جدید است. او تاکید میکند که این دیدگاه نه از نوع سیاست انقلابی ژاکوبنی است و نه از نوع لیبرالی که منافع در یک روند طبیعی به رقابت میپردازند. از این رو «دموکراتیزه کردن دموکراسی» که توسط بک و گیدنز مطرح میشود با مدل موفه و لاکلائو که در کتاب «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» مطرح کردند کاملا تفاوت دارد. برای موفه و لاکلائو رادیکالیزه شدن دموکراسی مستلزم دگرگونی ساختارهای قدرت موجود و شکلگیری هژمونی جدیدی است. ایجاد یک هژمونی جدید مستلزم خلق زنجیره همارزی در میان منازعات سیاسی متنوع، قدیم و جدید برای رسیدن به یک اراده جمعی، «ما»ی نیروهای دموکراتیک رادیکال است. این کار فقط با به رسمیت شناختن «آنها»ی مخالف انجام میگیرد. بک و گیدنز اما یکسره نقش هژمونی را نادیده میگیرند. مدل پساسیاسی آنها با پز علمی و بیطرفانه به گونهای صحبت میکند که گویی همه کسانی که با آنها مخالف هستند از چارچوب منسوخشدهای طرفداری میکنند اما ماهیت غلط نظریه اجماعی و «جهانشمول» آنها وقتی آشکار میشود که با پدیدهای به نام «بنیادگرایی» مواجه میشوند. «دشمنی» که در مقابل «ما»ی مردم متمدن قرار میگیرد. واضح است که وقتی طرد به این شیوه توجیه میشود راهی برای مباحثه و مناظره سیاسی باقی نمیماند.
در تقابل با نظریه سیاسی رایج دموکراسی لیبرالی و تاکید بیش از حد آن بر محاسبه منافع یا بر رایزنی اخلاقی، در دموکراسی مدرن باید بیش از پیش نقش شور را پررنگ کرد. سیاسی شدن متضمن وجود اردوگاههای مخالفی است که مردم با آنها هویت مییابند. فروید در کتاب «تمدن و ناخرسندیهای آن» به درستی به ما یادآوری میکند که انسانها موجوداتی هستند که در میان استعدادهای غریزیشان، تجاوز سهم قدرتمندی دارد. تمدن برای کنترل این غرایز تجاوزگری لازم است از روشهای متفاوتی استفاده کند. یکی از این روشها عبارت است از شکوفایی پیوندهای گروهی از طریق بسیج غرایز لیبیدویی عشق. هنگامی که مرزهای سیاسی نابود میشوند بیمیلی نسبت به احزاب سیاسی شروع میشود و شاهد رشد انواع دیگری از هویتهای سیاسی در حول اشکال هویتیابی ناسیونالیستی، مذهبی یا قومی خواهیم بود. بسیاری از بحرانهای سیاسی معاصر از جمله رواج نژادپرستی در بسیاری از کشورهای اروپایی در دهه گذشته را میتوان با نقد موفه به رویکرد غیرآگونیسمی لیبرالیسم تفسیر کرد. با کمرنگ شدن مرزبندیهای چپ و راست، رایدهندگان امکان هویتیابی با طیف متمایزی از هویتهای سیاسی را نیافتند. این هویت یابی جمعی خود را به اشکال دیگری بروز میدهد که پوپولیسم دست راستی از آن جمله است. در زمانی که گفتمان مسلط ادعا میکند که هیچ بدیلی برای گونه نئولیبرالی وجود ندارد و باید اوامرش را بپذیریم تعجبی ندارد که تعداد زیادی از مردم به صدای کسانی گوش فرا دهند که مدعیاند بدیلها و جایگزینهایی وجود دارد و اینکه آنها میتوانند به مردم قدرت تصمیمگیری را برگردانند. در زمینه سیاست بینالملل هم وضعیت مشابه است. تروریسم جهانی واکنشی بود به جهان تکقطبی و سیطره نئولیبرالیسم جهانی شده که پس از فروپاشی بلوک شرق به تنها گفتمان مسلط سیاست بینالملل تبدیل شد.
شانتال موفه در کتاب «درباره امر سیاسی» تلاش میکند ریشه بسیاری از مشکلات دموکراسی لیبرال امروز از جمله رشد پوپولیسم دست راستی و تروریسم و ارتباط آن را با دیدگاه موسوم به «پساسیاسی» توضیح دهد. او نقد خود از اندیشه لیبرالی را ذیل نظریات کارل اشمیت بیان میکند. متفکری که به علت عضویت در حزب نازیسم بسیار بحثبرانگیز تلقی خواهد شد، اما اتفاقا خودداری اخلاقی نظریهپردازان لیبرال از مواجهه با پروژه اشمیت همان خصلت اخلاقی زمانه پساسیاسی است که به جای درگیر شدن با اندیشه، همه چیز را به یک بازی اخلاقی تقلیل میدهند. «شاید بیش از همیشه بازگشت به این ایده ماکیاولی لازم به نظر میآید: در هر شهری دو دسته از امیال متفاوت یافت میشود. مردمانی که از ظلم کشیدن متنفرند و گروه بزرگی که دوست دارند بر دیگران فرمان برانند.»
با تمایزگذاری بین دو مفهوم سیاست (Politics) و امر سیاسی (The Political) میتوان بحث فوق را روشنتر دنبال کرد. با وامگیری از واژگان هایدگر میتوان گفت سیاست به سطح آنتیک (ontic) و امر سیاسی به سطح آنتولوژیک (ontological) مربوط میشود. سطح آنتیک مربوط به کردارهای متنوع سیاست مرسوم و سطح آنتولوژیک مربوط به شیوه تاسیس جامعه میشود. امر سیاسی به سویه منازعه و آنتاگونیسم مربوط بوده و عنصر قوامبخش جوامع بشری همین آنتاگونیسم است. در حالیکه «سیاست» مجموعهای از کردارها و نهادهاست که از طریق آن نظم ایجاد میشود. لیبرالیسم به خاطر نگاه فردگرایانه و راسیونالیستی خود قادر به درک ماهیت کثرتگرایانه جهان اجتماعی و منازعاتی که پلورالیسم ایجاب میکند نیست. فهم خاص لیبرالیسم از کثرتگرایی این است که ما در جهانی زندگی میکنیم که در آن دیدگاهها و ارزشهای متنوعی وجود دارد و به دلیل محدودیتهای تجربی هرگز قادر نیستیم تا همه آنها را برآورده کنیم، اما مجموعه آنها یک کل هماهنگ و غیرمتعارض را میسازد. دقیقا به همین دلیل این نوع لیبرالیسم بعد آنتاگونیسمی امر سیاسی را اساسا نفی میکند: «اندیشه لیبرالی به شیوهای نظاممند از دولت و سیاست میگریزد و در عوض به سمت ثنویتسازیهای مداوم بین دو حوزه ناهمگن حرکت میکند: اخلاق و اقتصاد، تفکر و تجارت، آموزش و مالکیت.» از نظر اشمیت جوهره اصلی امر سیاسی تمایز بین «دوست» و «دشمن» است. هیچ اجماعی بدون طرد و بیرونگذاری نمیتواند به وجود بیاید. اما سویه راسیونالیستی تفکر لیبرالیسم باور به یافتن اجماع عام مبتنی بر عقل دارد. از این رو تعجبی ندارد که امر سیاسی به نقطه کور آن تبدیل شده و اصلا دیده نشود. اشمیت تاکید میکند که چیزی به نام سیاست لیبرالی نداریم و آنچه وجود دارد عملا یک خط مشی لیبرالی است که خود را به صورت مخالفت با دولت، کلیسا و همه نهادهایی میداند که آزادی فرد را محدود میکند. شاید امروزه این تفکرات اشمیت که در سال 1932 در کتاب «مفهوم امر سیاسی» بیان شد بیش از پیش معنادار شده چرا که با بررسی سیر تکامل اندیشه لیبرالی میبینیم که تفکر مدام بین امور اقتصادی و اخلاقی در نوسان بوده است. البته موفه به سرعت راه خود را از اشمیت جدا کرده و عنوان میکند قصد دارد «با اشمیت علیه اشمیت» بیندیشد. اشمیت بر این باور بود که درون اجتماع سیاسی دموکراتیک جایی برای پلورالیسم وجود ندارد. دموکراسی آنگونه که او میفهمید مستلزم وجود توده همگون (Demos) بود و چنین باوری مانع از هرگونه امکان شکلگیری پلورالیسم است. برای او تنها نوع پلورالیسم ممکن و مشروع، پلورالیسم دولتها بود. تز اصلی اشمیت یعنی رابطه «دوست/دشمن» نوع خاصی از رابطه «ما/آنها» است که بر ماهیت «رابطهای» هویتهای سیاسی تاکید دارد. ماهیتی که بعدها جریانهای متاخرتر همچون پساساختارگرایان بر آن دست گذاشتند. تلاش موفه برای شروع از این ایده اما رسیدن به نقطهای کاملا متمایز با نظر اشمیت یعنی سازگاری بین پلورالیسم و دموکراسی است.
نزدیکترین مفهوم به آنتاگونیسم مفهوم هژمونی است که بیش از همه متفکر مارکسیست ایتالیایی «آنتونیو گرامشی» آن را بسط داده است. هر نظمی سیاسی است و مبتنی بر شکلی از طرد و بیرون راندن. همواره امکانها و احتمالهای دیگری وجود دارد که سرکوب شدهاند و میتوانند از نو فعال شوند. کردارهای مفصلبندی شده که از طریق آنها نظم خاصی برقرار میشود و به مثابه نهادهای اجتماعی تثبیت میشود، کردارهای هژمونیک هستند. هر نظم هژمونیکی میتواند از سوی کردارهای ضدهژمونیک به چالش کشیده شود. موفه برای اینکه هم منازعه را به عنوان امری مشروع پذیرفته و هم آن را به شکلی درآورد که موجبات نابودی جامعه سیاسی را فراهم نکند رابطه نوع سومی را پیشنهاد میکند که نه همانند اشمیت به ماهیت متناقضنمای دموکراسی معتقد باشد و نه همانند نگرش لیبرالی معتقد به نابودی مدل مبتنی بر وجود مخالف. این نوع رابطه سوم رابطه آگونیسمی نام دارد: رابطه «ما/آنها»یی که دو طرف دشمنانی تلقی میشوند که در هیچ زمینه مشترکی سهیم و شریک نیستند. آگونیسم رابطه «ما/آنها»یی است که هیچ راهحل عقلانی برای حل منازعاتشان وجود ندارد اما مشروعیت مخالفان خود را به رسمیت میشناسند. وظیفه «دموکراسی مدرن» تبدیل آنتاگونیسم یا خصومت به آگونیسم است. بر خلاف لیبرالها، مساله «دموکراسی مدرن» مورد نظر موفه مساله پیکربندی روابط قدرت است. منازعه بین پروژههای هژمونیک مخالفی است که منازعاتشان هرگز به طور عقلانی حل نمیشود. «الیاس کانتی در کتاب» توده و قدرت «به تحلیل ماهیت نظام پارلمانی میپردازد که چگونه از چنین نظام آگونیسمی برای ساختار ارتشهای رقیب استفاده میشود و شکلی از جنگافروزی به نمایش گذاشته میشود که از کشتن تبری میجوید. شکوه و عظمت همه این فعالیتها ناشی از دست کشیدن از مرگ به عنوان ابزار تصمیمگیری است چنانکه گویی هر رای باعث میشود تا سایه مرگ کنار زده شود. بنابراین کسی که رایها را دستکاری، تحریف یا نابود میکند، بیآنکه بداند در را به روی مرگ باز کرده است و اجازه میدهد تا مرگ به صحنه بازگردد. یهودیان در آلمان به دلیل شکست سیاست پارلمانی به«آنها»ی متخاصم تبدیل شدند. این چیزی است که ارزش دارد مخالفان چپگرای دموکراسی پارلمانی به تامل و تفکر درخصوص آن بپردازند.»
موفه با تشریح مفاهیم «مدرنیته بازتابنده» و «جامعه بیم» در آثار اولریش بک و آنتونی گیدنز نقش این دو را در ایجاد ترمهای «پساسیاسی» و «پسا صنعتی» بررسی میکند. بک میگوید ویژگی اصلی جوامع مدرنیته اول، تاکید بر دولت ملی و نقش اساسی گروههای جمعی بود. ولی در مدرنیته بازتابنده در نتیجه پیامدهای جهانی شدن از یک سو و تشدید فرآیندهای فردیتیافتگی از سوی دیگر، اینها دیگر مساله نیستند. در «جامعه بیم» دیگر نمیتوان از طریق استعاره چپ/ راست که خاص جامعه صنعتی بود به منازعات ایدئولوژیک و سیاسی جهت داد و بهتر است که از ترکیباتی چون مطمئن/غیر مطمئن، درونی/بیرونی و سیاسی/غیرسیاسی برای این جهتگیری استفاده کرد. با ظهور «سیاست فرعی» فرد در مرکز صحنه سیاسی قرار میگیرد نه عامل جمعی. بک ادعا میکند که شکگرایی تعمیمیافته که امروزه رواج یافته مانع از ظهور روابط آنتاگونیسمی خواهد شد. ما وارد عصر تردید و چندگانگی شدهایم که در آن دیگر هیچکس نمیتواند ادعا کند که صاحب حقیقت است.
خصومت از دل باور به تصاحب مطلق حقیقت زاده میشود. از این رو، زمینه برای ظهور آنتاگونیسمهای مختلف از میان رفته است. به نظر او جامعهای که شک در آن تعمیم یافته دیگر بر حسب دوست و دشمن فکر نخواهد کرد و سیاست حل و فصل مسالمتآمیز منازعات را دنبال خواهد کرد. تفاوت اساسی دیدگاه گفتوگویی بک و گیدنز و دیدگاه پیکارگر موفه در این است که هدف موفه دگرگونی ژرف روابط قدرت موجود و برقراری هژمونی جدید است. او تاکید میکند که این دیدگاه نه از نوع سیاست انقلابی ژاکوبنی است و نه از نوع لیبرالی که منافع در یک روند طبیعی به رقابت میپردازند. از این رو «دموکراتیزه کردن دموکراسی» که توسط بک و گیدنز مطرح میشود با مدل موفه و لاکلائو که در کتاب «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» مطرح کردند کاملا تفاوت دارد. برای موفه و لاکلائو رادیکالیزه شدن دموکراسی مستلزم دگرگونی ساختارهای قدرت موجود و شکلگیری هژمونی جدیدی است. ایجاد یک هژمونی جدید مستلزم خلق زنجیره همارزی در میان منازعات سیاسی متنوع، قدیم و جدید برای رسیدن به یک اراده جمعی، «ما»ی نیروهای دموکراتیک رادیکال است. این کار فقط با به رسمیت شناختن «آنها»ی مخالف انجام میگیرد. بک و گیدنز اما یکسره نقش هژمونی را نادیده میگیرند. مدل پساسیاسی آنها با پز علمی و بیطرفانه به گونهای صحبت میکند که گویی همه کسانی که با آنها مخالف هستند از چارچوب منسوخشدهای طرفداری میکنند اما ماهیت غلط نظریه اجماعی و «جهانشمول» آنها وقتی آشکار میشود که با پدیدهای به نام «بنیادگرایی» مواجه میشوند. «دشمنی» که در مقابل «ما»ی مردم متمدن قرار میگیرد. واضح است که وقتی طرد به این شیوه توجیه میشود راهی برای مباحثه و مناظره سیاسی باقی نمیماند.
در تقابل با نظریه سیاسی رایج دموکراسی لیبرالی و تاکید بیش از حد آن بر محاسبه منافع یا بر رایزنی اخلاقی، در دموکراسی مدرن باید بیش از پیش نقش شور را پررنگ کرد. سیاسی شدن متضمن وجود اردوگاههای مخالفی است که مردم با آنها هویت مییابند. فروید در کتاب «تمدن و ناخرسندیهای آن» به درستی به ما یادآوری میکند که انسانها موجوداتی هستند که در میان استعدادهای غریزیشان، تجاوز سهم قدرتمندی دارد. تمدن برای کنترل این غرایز تجاوزگری لازم است از روشهای متفاوتی استفاده کند. یکی از این روشها عبارت است از شکوفایی پیوندهای گروهی از طریق بسیج غرایز لیبیدویی عشق. هنگامی که مرزهای سیاسی نابود میشوند بیمیلی نسبت به احزاب سیاسی شروع میشود و شاهد رشد انواع دیگری از هویتهای سیاسی در حول اشکال هویتیابی ناسیونالیستی، مذهبی یا قومی خواهیم بود. بسیاری از بحرانهای سیاسی معاصر از جمله رواج نژادپرستی در بسیاری از کشورهای اروپایی در دهه گذشته را میتوان با نقد موفه به رویکرد غیرآگونیسمی لیبرالیسم تفسیر کرد. با کمرنگ شدن مرزبندیهای چپ و راست، رایدهندگان امکان هویتیابی با طیف متمایزی از هویتهای سیاسی را نیافتند. این هویت یابی جمعی خود را به اشکال دیگری بروز میدهد که پوپولیسم دست راستی از آن جمله است. در زمانی که گفتمان مسلط ادعا میکند که هیچ بدیلی برای گونه نئولیبرالی وجود ندارد و باید اوامرش را بپذیریم تعجبی ندارد که تعداد زیادی از مردم به صدای کسانی گوش فرا دهند که مدعیاند بدیلها و جایگزینهایی وجود دارد و اینکه آنها میتوانند به مردم قدرت تصمیمگیری را برگردانند. در زمینه سیاست بینالملل هم وضعیت مشابه است. تروریسم جهانی واکنشی بود به جهان تکقطبی و سیطره نئولیبرالیسم جهانی شده که پس از فروپاشی بلوک شرق به تنها گفتمان مسلط سیاست بینالملل تبدیل شد.
آیا ما در جهانی «پسا سیاسی» زندگی میکنیم؟ آیا تمایز چپ و راست قدیمی شده یا از بین رفته است؟ آیا امر سیاسی به معنای نزاع طبقاتی یا تحت هویتهای جمعی، احزاب و اتحادیههای کارگری مضمحل شده و سیاست امروزه طبق رهیافت نولیبرالی آن، صرفا به نگاهی اخلاقی فرو کاسته شده است؟
شانتال موفه در کتاب «درباره امر سیاسی» تلاش میکند ریشه بسیاری از مشکلات دموکراسی لیبرال امروز از جمله رشد پوپولیسم دست راستی و تروریسم و ارتباط آن را با دیدگاه موسوم به «پساسیاسی» توضیح دهد. او نقد خود از اندیشه لیبرالی را ذیل نظریات کارل اشمیت بیان میکند. متفکری که به علت عضویت در حزب نازیسم بسیار بحثبرانگیز تلقی خواهد شد، اما اتفاقا خودداری اخلاقی نظریهپردازان لیبرال از مواجهه با پروژه اشمیت همان خصلت اخلاقی زمانه پساسیاسی است که به جای درگیر شدن با اندیشه، همه چیز را به یک بازی اخلاقی تقلیل میدهند. «شاید بیش از همیشه بازگشت به این ایده ماکیاولی لازم به نظر میآید: در هر شهری دو دسته از امیال متفاوت یافت میشود. مردمانی که از ظلم کشیدن متنفرند و گروه بزرگی که دوست دارند بر دیگران فرمان برانند.»
با تمایزگذاری بین دو مفهوم سیاست (Politics) و امر سیاسی (The Political) میتوان بحث فوق را روشنتر دنبال کرد. با وامگیری از واژگان هایدگر میتوان گفت سیاست به سطح آنتیک (ontic) و امر سیاسی به سطح آنتولوژیک (ontological) مربوط میشود. سطح آنتیک مربوط به کردارهای متنوع سیاست مرسوم و سطح آنتولوژیک مربوط به شیوه تاسیس جامعه میشود. امر سیاسی به سویه منازعه و آنتاگونیسم مربوط بوده و عنصر قوامبخش جوامع بشری همین آنتاگونیسم است. در حالیکه «سیاست» مجموعهای از کردارها و نهادهاست که از طریق آن نظم ایجاد میشود. لیبرالیسم به خاطر نگاه فردگرایانه و راسیونالیستی خود قادر به درک ماهیت کثرتگرایانه جهان اجتماعی و منازعاتی که پلورالیسم ایجاب میکند نیست. فهم خاص لیبرالیسم از کثرتگرایی این است که ما در جهانی زندگی میکنیم که در آن دیدگاهها و ارزشهای متنوعی وجود دارد و به دلیل محدودیتهای تجربی هرگز قادر نیستیم تا همه آنها را برآورده کنیم، اما مجموعه آنها یک کل هماهنگ و غیرمتعارض را میسازد. دقیقا به همین دلیل این نوع لیبرالیسم بعد آنتاگونیسمی امر سیاسی را اساسا نفی میکند: «اندیشه لیبرالی به شیوهای نظاممند از دولت و سیاست میگریزد و در عوض به سمت ثنویتسازیهای مداوم بین دو حوزه ناهمگن حرکت میکند: اخلاق و اقتصاد، تفکر و تجارت، آموزش و مالکیت.» از نظر اشمیت جوهره اصلی امر سیاسی تمایز بین «دوست» و «دشمن» است. هیچ اجماعی بدون طرد و بیرونگذاری نمیتواند به وجود بیاید. اما سویه راسیونالیستی تفکر لیبرالیسم باور به یافتن اجماع عام مبتنی بر عقل دارد. از این رو تعجبی ندارد که امر سیاسی به نقطه کور آن تبدیل شده و اصلا دیده نشود. اشمیت تاکید میکند که چیزی به نام سیاست لیبرالی نداریم و آنچه وجود دارد عملا یک خط مشی لیبرالی است که خود را به صورت مخالفت با دولت، کلیسا و همه نهادهایی میداند که آزادی فرد را محدود میکند. شاید امروزه این تفکرات اشمیت که در سال 1932 در کتاب «مفهوم امر سیاسی» بیان شد بیش از پیش معنادار شده چرا که با بررسی سیر تکامل اندیشه لیبرالی میبینیم که تفکر مدام بین امور اقتصادی و اخلاقی در نوسان بوده است. البته موفه به سرعت راه خود را از اشمیت جدا کرده و عنوان میکند قصد دارد «با اشمیت علیه اشمیت» بیندیشد. اشمیت بر این باور بود که درون اجتماع سیاسی دموکراتیک جایی برای پلورالیسم وجود ندارد. دموکراسی آنگونه که او میفهمید مستلزم وجود توده همگون (Demos) بود و چنین باوری مانع از هرگونه امکان شکلگیری پلورالیسم است. برای او تنها نوع پلورالیسم ممکن و مشروع، پلورالیسم دولتها بود. تز اصلی اشمیت یعنی رابطه «دوست/دشمن» نوع خاصی از رابطه «ما/آنها» است که بر ماهیت «رابطهای» هویتهای سیاسی تاکید دارد. ماهیتی که بعدها جریانهای متاخرتر همچون پساساختارگرایان بر آن دست گذاشتند. تلاش موفه برای شروع از این ایده اما رسیدن به نقطهای کاملا متمایز با نظر اشمیت یعنی سازگاری بین پلورالیسم و دموکراسی است.
نزدیکترین مفهوم به آنتاگونیسم مفهوم هژمونی است که بیش از همه متفکر مارکسیست ایتالیایی «آنتونیو گرامشی» آن را بسط داده است. هر نظمی سیاسی است و مبتنی بر شکلی از طرد و بیرون راندن. همواره امکانها و احتمالهای دیگری وجود دارد که سرکوب شدهاند و میتوانند از نو فعال شوند. کردارهای مفصلبندی شده که از طریق آنها نظم خاصی برقرار میشود و به مثابه نهادهای اجتماعی تثبیت میشود، کردارهای هژمونیک هستند. هر نظم هژمونیکی میتواند از سوی کردارهای ضدهژمونیک به چالش کشیده شود. موفه برای اینکه هم منازعه را به عنوان امری مشروع پذیرفته و هم آن را به شکلی درآورد که موجبات نابودی جامعه سیاسی را فراهم نکند رابطه نوع سومی را پیشنهاد میکند که نه همانند اشمیت به ماهیت متناقضنمای دموکراسی معتقد باشد و نه همانند نگرش لیبرالی معتقد به نابودی مدل مبتنی بر وجود مخالف. این نوع رابطه سوم رابطه آگونیسمی نام دارد: رابطه «ما/آنها»یی که دو طرف دشمنانی تلقی میشوند که در هیچ زمینه مشترکی سهیم و شریک نیستند. آگونیسم رابطه «ما/آنها»یی است که هیچ راهحل عقلانی برای حل منازعاتشان وجود ندارد اما مشروعیت مخالفان خود را به رسمیت میشناسند. وظیفه «دموکراسی مدرن» تبدیل آنتاگونیسم یا خصومت به آگونیسم است. بر خلاف لیبرالها، مساله «دموکراسی مدرن» مورد نظر موفه مساله پیکربندی روابط قدرت است. منازعه بین پروژههای هژمونیک مخالفی است که منازعاتشان هرگز به طور عقلانی حل نمیشود. «الیاس کانتی در کتاب» توده و قدرت «به تحلیل ماهیت نظام پارلمانی میپردازد که چگونه از چنین نظام آگونیسمی برای ساختار ارتشهای رقیب استفاده میشود و شکلی از جنگافروزی به نمایش گذاشته میشود که از کشتن تبری میجوید. شکوه و عظمت همه این فعالیتها ناشی از دست کشیدن از مرگ به عنوان ابزار تصمیمگیری است چنانکه گویی هر رای باعث میشود تا سایه مرگ کنار زده شود. بنابراین کسی که رایها را دستکاری، تحریف یا نابود میکند، بیآنکه بداند در را به روی مرگ باز کرده است و اجازه میدهد تا مرگ به صحنه بازگردد. یهودیان در آلمان به دلیل شکست سیاست پارلمانی به«آنها»ی متخاصم تبدیل شدند. این چیزی است که ارزش دارد مخالفان چپگرای دموکراسی پارلمانی به تامل و تفکر درخصوص آن بپردازند.»
موفه با تشریح مفاهیم «مدرنیته بازتابنده» و «جامعه بیم» در آثار اولریش بک و آنتونی گیدنز نقش این دو را در ایجاد ترمهای «پساسیاسی» و «پسا صنعتی» بررسی میکند. بک میگوید ویژگی اصلی جوامع مدرنیته اول، تاکید بر دولت ملی و نقش اساسی گروههای جمعی بود. ولی در مدرنیته بازتابنده در نتیجه پیامدهای جهانی شدن از یک سو و تشدید فرآیندهای فردیتیافتگی از سوی دیگر، اینها دیگر مساله نیستند. در «جامعه بیم» دیگر نمیتوان از طریق استعاره چپ/ راست که خاص جامعه صنعتی بود به منازعات ایدئولوژیک و سیاسی جهت داد و بهتر است که از ترکیباتی چون مطمئن/غیر مطمئن، درونی/بیرونی و سیاسی/غیرسیاسی برای این جهتگیری استفاده کرد. با ظهور «سیاست فرعی» فرد در مرکز صحنه سیاسی قرار میگیرد نه عامل جمعی. بک ادعا میکند که شکگرایی تعمیمیافته که امروزه رواج یافته مانع از ظهور روابط آنتاگونیسمی خواهد شد. ما وارد عصر تردید و چندگانگی شدهایم که در آن دیگر هیچکس نمیتواند ادعا کند که صاحب حقیقت است.
خصومت از دل باور به تصاحب مطلق حقیقت زاده میشود. از این رو، زمینه برای ظهور آنتاگونیسمهای مختلف از میان رفته است. به نظر او جامعهای که شک در آن تعمیم یافته دیگر بر حسب دوست و دشمن فکر نخواهد کرد و سیاست حل و فصل مسالمتآمیز منازعات را دنبال خواهد کرد. تفاوت اساسی دیدگاه گفتوگویی بک و گیدنز و دیدگاه پیکارگر موفه در این است که هدف موفه دگرگونی ژرف روابط قدرت موجود و برقراری هژمونی جدید است. او تاکید میکند که این دیدگاه نه از نوع سیاست انقلابی ژاکوبنی است و نه از نوع لیبرالی که منافع در یک روند طبیعی به رقابت میپردازند. از این رو «دموکراتیزه کردن دموکراسی» که توسط بک و گیدنز مطرح میشود با مدل موفه و لاکلائو که در کتاب «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» مطرح کردند کاملا تفاوت دارد. برای موفه و لاکلائو رادیکالیزه شدن دموکراسی مستلزم دگرگونی ساختارهای قدرت موجود و شکلگیری هژمونی جدیدی است. ایجاد یک هژمونی جدید مستلزم خلق زنجیره همارزی در میان منازعات سیاسی متنوع، قدیم و جدید برای رسیدن به یک اراده جمعی، «ما»ی نیروهای دموکراتیک رادیکال است. این کار فقط با به رسمیت شناختن «آنها»ی مخالف انجام میگیرد. بک و گیدنز اما یکسره نقش هژمونی را نادیده میگیرند. مدل پساسیاسی آنها با پز علمی و بیطرفانه به گونهای صحبت میکند که گویی همه کسانی که با آنها مخالف هستند از چارچوب منسوخشدهای طرفداری میکنند اما ماهیت غلط نظریه اجماعی و «جهانشمول» آنها وقتی آشکار میشود که با پدیدهای به نام «بنیادگرایی» مواجه میشوند. «دشمنی» که در مقابل «ما»ی مردم متمدن قرار میگیرد. واضح است که وقتی طرد به این شیوه توجیه میشود راهی برای مباحثه و مناظره سیاسی باقی نمیماند.
در تقابل با نظریه سیاسی رایج دموکراسی لیبرالی و تاکید بیش از حد آن بر محاسبه منافع یا بر رایزنی اخلاقی، در دموکراسی مدرن باید بیش از پیش نقش شور را پررنگ کرد. سیاسی شدن متضمن وجود اردوگاههای مخالفی است که مردم با آنها هویت مییابند. فروید در کتاب «تمدن و ناخرسندیهای آن» به درستی به ما یادآوری میکند که انسانها موجوداتی هستند که در میان استعدادهای غریزیشان، تجاوز سهم قدرتمندی دارد. تمدن برای کنترل این غرایز تجاوزگری لازم است از روشهای متفاوتی استفاده کند. یکی از این روشها عبارت است از شکوفایی پیوندهای گروهی از طریق بسیج غرایز لیبیدویی عشق. هنگامی که مرزهای سیاسی نابود میشوند بیمیلی نسبت به احزاب سیاسی شروع میشود و شاهد رشد انواع دیگری از هویتهای سیاسی در حول اشکال هویتیابی ناسیونالیستی، مذهبی یا قومی خواهیم بود. بسیاری از بحرانهای سیاسی معاصر از جمله رواج نژادپرستی در بسیاری از کشورهای اروپایی در دهه گذشته را میتوان با نقد موفه به رویکرد غیرآگونیسمی لیبرالیسم تفسیر کرد. با کمرنگ شدن مرزبندیهای چپ و راست، رایدهندگان امکان هویتیابی با طیف متمایزی از هویتهای سیاسی را نیافتند. این هویت یابی جمعی خود را به اشکال دیگری بروز میدهد که پوپولیسم دست راستی از آن جمله است. در زمانی که گفتمان مسلط ادعا میکند که هیچ بدیلی برای گونه نئولیبرالی وجود ندارد و باید اوامرش را بپذیریم تعجبی ندارد که تعداد زیادی از مردم به صدای کسانی گوش فرا دهند که مدعیاند بدیلها و جایگزینهایی وجود دارد و اینکه آنها میتوانند به مردم قدرت تصمیمگیری را برگردانند. در زمینه سیاست بینالملل هم وضعیت مشابه است. تروریسم جهانی واکنشی بود به جهان تکقطبی و سیطره نئولیبرالیسم جهانی شده که پس از فروپاشی بلوک شرق به تنها گفتمان مسلط سیاست بینالملل تبدیل شد.
شانتال موفه در کتاب «درباره امر سیاسی» تلاش میکند ریشه بسیاری از مشکلات دموکراسی لیبرال امروز از جمله رشد پوپولیسم دست راستی و تروریسم و ارتباط آن را با دیدگاه موسوم به «پساسیاسی» توضیح دهد. او نقد خود از اندیشه لیبرالی را ذیل نظریات کارل اشمیت بیان میکند. متفکری که به علت عضویت در حزب نازیسم بسیار بحثبرانگیز تلقی خواهد شد، اما اتفاقا خودداری اخلاقی نظریهپردازان لیبرال از مواجهه با پروژه اشمیت همان خصلت اخلاقی زمانه پساسیاسی است که به جای درگیر شدن با اندیشه، همه چیز را به یک بازی اخلاقی تقلیل میدهند. «شاید بیش از همیشه بازگشت به این ایده ماکیاولی لازم به نظر میآید: در هر شهری دو دسته از امیال متفاوت یافت میشود. مردمانی که از ظلم کشیدن متنفرند و گروه بزرگی که دوست دارند بر دیگران فرمان برانند.»
با تمایزگذاری بین دو مفهوم سیاست (Politics) و امر سیاسی (The Political) میتوان بحث فوق را روشنتر دنبال کرد. با وامگیری از واژگان هایدگر میتوان گفت سیاست به سطح آنتیک (ontic) و امر سیاسی به سطح آنتولوژیک (ontological) مربوط میشود. سطح آنتیک مربوط به کردارهای متنوع سیاست مرسوم و سطح آنتولوژیک مربوط به شیوه تاسیس جامعه میشود. امر سیاسی به سویه منازعه و آنتاگونیسم مربوط بوده و عنصر قوامبخش جوامع بشری همین آنتاگونیسم است. در حالیکه «سیاست» مجموعهای از کردارها و نهادهاست که از طریق آن نظم ایجاد میشود. لیبرالیسم به خاطر نگاه فردگرایانه و راسیونالیستی خود قادر به درک ماهیت کثرتگرایانه جهان اجتماعی و منازعاتی که پلورالیسم ایجاب میکند نیست. فهم خاص لیبرالیسم از کثرتگرایی این است که ما در جهانی زندگی میکنیم که در آن دیدگاهها و ارزشهای متنوعی وجود دارد و به دلیل محدودیتهای تجربی هرگز قادر نیستیم تا همه آنها را برآورده کنیم، اما مجموعه آنها یک کل هماهنگ و غیرمتعارض را میسازد. دقیقا به همین دلیل این نوع لیبرالیسم بعد آنتاگونیسمی امر سیاسی را اساسا نفی میکند: «اندیشه لیبرالی به شیوهای نظاممند از دولت و سیاست میگریزد و در عوض به سمت ثنویتسازیهای مداوم بین دو حوزه ناهمگن حرکت میکند: اخلاق و اقتصاد، تفکر و تجارت، آموزش و مالکیت.» از نظر اشمیت جوهره اصلی امر سیاسی تمایز بین «دوست» و «دشمن» است. هیچ اجماعی بدون طرد و بیرونگذاری نمیتواند به وجود بیاید. اما سویه راسیونالیستی تفکر لیبرالیسم باور به یافتن اجماع عام مبتنی بر عقل دارد. از این رو تعجبی ندارد که امر سیاسی به نقطه کور آن تبدیل شده و اصلا دیده نشود. اشمیت تاکید میکند که چیزی به نام سیاست لیبرالی نداریم و آنچه وجود دارد عملا یک خط مشی لیبرالی است که خود را به صورت مخالفت با دولت، کلیسا و همه نهادهایی میداند که آزادی فرد را محدود میکند. شاید امروزه این تفکرات اشمیت که در سال 1932 در کتاب «مفهوم امر سیاسی» بیان شد بیش از پیش معنادار شده چرا که با بررسی سیر تکامل اندیشه لیبرالی میبینیم که تفکر مدام بین امور اقتصادی و اخلاقی در نوسان بوده است. البته موفه به سرعت راه خود را از اشمیت جدا کرده و عنوان میکند قصد دارد «با اشمیت علیه اشمیت» بیندیشد. اشمیت بر این باور بود که درون اجتماع سیاسی دموکراتیک جایی برای پلورالیسم وجود ندارد. دموکراسی آنگونه که او میفهمید مستلزم وجود توده همگون (Demos) بود و چنین باوری مانع از هرگونه امکان شکلگیری پلورالیسم است. برای او تنها نوع پلورالیسم ممکن و مشروع، پلورالیسم دولتها بود. تز اصلی اشمیت یعنی رابطه «دوست/دشمن» نوع خاصی از رابطه «ما/آنها» است که بر ماهیت «رابطهای» هویتهای سیاسی تاکید دارد. ماهیتی که بعدها جریانهای متاخرتر همچون پساساختارگرایان بر آن دست گذاشتند. تلاش موفه برای شروع از این ایده اما رسیدن به نقطهای کاملا متمایز با نظر اشمیت یعنی سازگاری بین پلورالیسم و دموکراسی است.
نزدیکترین مفهوم به آنتاگونیسم مفهوم هژمونی است که بیش از همه متفکر مارکسیست ایتالیایی «آنتونیو گرامشی» آن را بسط داده است. هر نظمی سیاسی است و مبتنی بر شکلی از طرد و بیرون راندن. همواره امکانها و احتمالهای دیگری وجود دارد که سرکوب شدهاند و میتوانند از نو فعال شوند. کردارهای مفصلبندی شده که از طریق آنها نظم خاصی برقرار میشود و به مثابه نهادهای اجتماعی تثبیت میشود، کردارهای هژمونیک هستند. هر نظم هژمونیکی میتواند از سوی کردارهای ضدهژمونیک به چالش کشیده شود. موفه برای اینکه هم منازعه را به عنوان امری مشروع پذیرفته و هم آن را به شکلی درآورد که موجبات نابودی جامعه سیاسی را فراهم نکند رابطه نوع سومی را پیشنهاد میکند که نه همانند اشمیت به ماهیت متناقضنمای دموکراسی معتقد باشد و نه همانند نگرش لیبرالی معتقد به نابودی مدل مبتنی بر وجود مخالف. این نوع رابطه سوم رابطه آگونیسمی نام دارد: رابطه «ما/آنها»یی که دو طرف دشمنانی تلقی میشوند که در هیچ زمینه مشترکی سهیم و شریک نیستند. آگونیسم رابطه «ما/آنها»یی است که هیچ راهحل عقلانی برای حل منازعاتشان وجود ندارد اما مشروعیت مخالفان خود را به رسمیت میشناسند. وظیفه «دموکراسی مدرن» تبدیل آنتاگونیسم یا خصومت به آگونیسم است. بر خلاف لیبرالها، مساله «دموکراسی مدرن» مورد نظر موفه مساله پیکربندی روابط قدرت است. منازعه بین پروژههای هژمونیک مخالفی است که منازعاتشان هرگز به طور عقلانی حل نمیشود. «الیاس کانتی در کتاب» توده و قدرت «به تحلیل ماهیت نظام پارلمانی میپردازد که چگونه از چنین نظام آگونیسمی برای ساختار ارتشهای رقیب استفاده میشود و شکلی از جنگافروزی به نمایش گذاشته میشود که از کشتن تبری میجوید. شکوه و عظمت همه این فعالیتها ناشی از دست کشیدن از مرگ به عنوان ابزار تصمیمگیری است چنانکه گویی هر رای باعث میشود تا سایه مرگ کنار زده شود. بنابراین کسی که رایها را دستکاری، تحریف یا نابود میکند، بیآنکه بداند در را به روی مرگ باز کرده است و اجازه میدهد تا مرگ به صحنه بازگردد. یهودیان در آلمان به دلیل شکست سیاست پارلمانی به«آنها»ی متخاصم تبدیل شدند. این چیزی است که ارزش دارد مخالفان چپگرای دموکراسی پارلمانی به تامل و تفکر درخصوص آن بپردازند.»
موفه با تشریح مفاهیم «مدرنیته بازتابنده» و «جامعه بیم» در آثار اولریش بک و آنتونی گیدنز نقش این دو را در ایجاد ترمهای «پساسیاسی» و «پسا صنعتی» بررسی میکند. بک میگوید ویژگی اصلی جوامع مدرنیته اول، تاکید بر دولت ملی و نقش اساسی گروههای جمعی بود. ولی در مدرنیته بازتابنده در نتیجه پیامدهای جهانی شدن از یک سو و تشدید فرآیندهای فردیتیافتگی از سوی دیگر، اینها دیگر مساله نیستند. در «جامعه بیم» دیگر نمیتوان از طریق استعاره چپ/ راست که خاص جامعه صنعتی بود به منازعات ایدئولوژیک و سیاسی جهت داد و بهتر است که از ترکیباتی چون مطمئن/غیر مطمئن، درونی/بیرونی و سیاسی/غیرسیاسی برای این جهتگیری استفاده کرد. با ظهور «سیاست فرعی» فرد در مرکز صحنه سیاسی قرار میگیرد نه عامل جمعی. بک ادعا میکند که شکگرایی تعمیمیافته که امروزه رواج یافته مانع از ظهور روابط آنتاگونیسمی خواهد شد. ما وارد عصر تردید و چندگانگی شدهایم که در آن دیگر هیچکس نمیتواند ادعا کند که صاحب حقیقت است.
خصومت از دل باور به تصاحب مطلق حقیقت زاده میشود. از این رو، زمینه برای ظهور آنتاگونیسمهای مختلف از میان رفته است. به نظر او جامعهای که شک در آن تعمیم یافته دیگر بر حسب دوست و دشمن فکر نخواهد کرد و سیاست حل و فصل مسالمتآمیز منازعات را دنبال خواهد کرد. تفاوت اساسی دیدگاه گفتوگویی بک و گیدنز و دیدگاه پیکارگر موفه در این است که هدف موفه دگرگونی ژرف روابط قدرت موجود و برقراری هژمونی جدید است. او تاکید میکند که این دیدگاه نه از نوع سیاست انقلابی ژاکوبنی است و نه از نوع لیبرالی که منافع در یک روند طبیعی به رقابت میپردازند. از این رو «دموکراتیزه کردن دموکراسی» که توسط بک و گیدنز مطرح میشود با مدل موفه و لاکلائو که در کتاب «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» مطرح کردند کاملا تفاوت دارد. برای موفه و لاکلائو رادیکالیزه شدن دموکراسی مستلزم دگرگونی ساختارهای قدرت موجود و شکلگیری هژمونی جدیدی است. ایجاد یک هژمونی جدید مستلزم خلق زنجیره همارزی در میان منازعات سیاسی متنوع، قدیم و جدید برای رسیدن به یک اراده جمعی، «ما»ی نیروهای دموکراتیک رادیکال است. این کار فقط با به رسمیت شناختن «آنها»ی مخالف انجام میگیرد. بک و گیدنز اما یکسره نقش هژمونی را نادیده میگیرند. مدل پساسیاسی آنها با پز علمی و بیطرفانه به گونهای صحبت میکند که گویی همه کسانی که با آنها مخالف هستند از چارچوب منسوخشدهای طرفداری میکنند اما ماهیت غلط نظریه اجماعی و «جهانشمول» آنها وقتی آشکار میشود که با پدیدهای به نام «بنیادگرایی» مواجه میشوند. «دشمنی» که در مقابل «ما»ی مردم متمدن قرار میگیرد. واضح است که وقتی طرد به این شیوه توجیه میشود راهی برای مباحثه و مناظره سیاسی باقی نمیماند.
در تقابل با نظریه سیاسی رایج دموکراسی لیبرالی و تاکید بیش از حد آن بر محاسبه منافع یا بر رایزنی اخلاقی، در دموکراسی مدرن باید بیش از پیش نقش شور را پررنگ کرد. سیاسی شدن متضمن وجود اردوگاههای مخالفی است که مردم با آنها هویت مییابند. فروید در کتاب «تمدن و ناخرسندیهای آن» به درستی به ما یادآوری میکند که انسانها موجوداتی هستند که در میان استعدادهای غریزیشان، تجاوز سهم قدرتمندی دارد. تمدن برای کنترل این غرایز تجاوزگری لازم است از روشهای متفاوتی استفاده کند. یکی از این روشها عبارت است از شکوفایی پیوندهای گروهی از طریق بسیج غرایز لیبیدویی عشق. هنگامی که مرزهای سیاسی نابود میشوند بیمیلی نسبت به احزاب سیاسی شروع میشود و شاهد رشد انواع دیگری از هویتهای سیاسی در حول اشکال هویتیابی ناسیونالیستی، مذهبی یا قومی خواهیم بود. بسیاری از بحرانهای سیاسی معاصر از جمله رواج نژادپرستی در بسیاری از کشورهای اروپایی در دهه گذشته را میتوان با نقد موفه به رویکرد غیرآگونیسمی لیبرالیسم تفسیر کرد. با کمرنگ شدن مرزبندیهای چپ و راست، رایدهندگان امکان هویتیابی با طیف متمایزی از هویتهای سیاسی را نیافتند. این هویت یابی جمعی خود را به اشکال دیگری بروز میدهد که پوپولیسم دست راستی از آن جمله است. در زمانی که گفتمان مسلط ادعا میکند که هیچ بدیلی برای گونه نئولیبرالی وجود ندارد و باید اوامرش را بپذیریم تعجبی ندارد که تعداد زیادی از مردم به صدای کسانی گوش فرا دهند که مدعیاند بدیلها و جایگزینهایی وجود دارد و اینکه آنها میتوانند به مردم قدرت تصمیمگیری را برگردانند. در زمینه سیاست بینالملل هم وضعیت مشابه است. تروریسم جهانی واکنشی بود به جهان تکقطبی و سیطره نئولیبرالیسم جهانی شده که پس از فروپاشی بلوک شرق به تنها گفتمان مسلط سیاست بینالملل تبدیل شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.