|

باز اندیشی در مارکسیسم

منصور انصاری

امسال به مناسبت نزدیک به سه دهه از انتشار کتاب مشهور «شانتال موفه» و «ارنستو لاکلائو» با عنوان «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی: رادیکال‌کردن دموکراسی» قرار است کنفرانس جهانی در کشور بریتانیا برگزار شود که هدف آن بررسی تاثیرات و پیامدهایی است که این اثر در جهان اندیشه و تفکر سیاسی داشته است. چنین توجه ویژه‌ای به این کتاب و سیر فکری این زوج اندیشمند به خودی خود حاکی از تاثیراتی است که آنها داشته‌اند. ولی به راستی چه چیزی در اندیشه آنهاست که مخصوصا دارای اهمیت است؟ در اینجا هرچند به تفصیل نمی‌توان به این پرسش پاسخی درخور داد ولی می‌توان گفت که اندیشه‌های آنها در واقع پاسخی به بحران عمیقی بوده است که از میانه سده بیستم گریبان اندیشه سیاسی را گرفته بود و پارادایم‌های فکری مختلف تلاش می‌کردند تا از آن خلاص شوند. در واقع به زبان فنی‌تر خود این دو اندیشمند می‌توان گفت که دال‌ها و دقایق اندیشه سیاسی هر دو گفتمان هژمون اندیشه یعنی مارکسیسم و لیبرالیسم -یکی در شرق و دیگری در غرب- دستخوش دررفتگی شده بودند. پاسخ موفه و لاکلائو بازاندیشی اساسی در مارکسیسم به مدد مجموعه‌ای از اندیشه‌ورزی‌ها بود که با برچسب پست‌مدرن معرفی و شناخته شده بودند. نتیجه کار شگفت‌انگیز بود؛ سیاست غیر از آن چیزی است که اکنون با عنوان سیاست شناخته شده است و آنچه که به این عنوان شناخته می‌شد، در واقع سیاست نبود. روزگاری هانا آرنت گفته بود که سیاست مدرن در واقع سیاست نیست بلکه خانه‌داری جمعی یا اقتصاد جمعی است. موفه و لاکلائو بر این باور بودند که ما وارد جهانی ناسیاسی یا غیرسیاسی شده‌ایم که آن را جهان پساسیاسی می‌نامیدند. جهان پسا سیاسی، سیاست را بسته‌بندی و در پستوی خانه نهان کرده است تا خود را از شر یا شور آن برهاند. با این همه، چنین گریز و فراری از سیاست پیامدهای دهشتناکی همراه داشته است. از این‌رو، این دو در تقابل با گریز از سیاست تلاش کرده‌اند تا سیاست به‌ماهو سیاست را زنده کنند و وجودش را به عنوان بخشی از هستی جمعی بشر بپذیرند. برای چنین کاری این دو به مرور زمان از واژگان دیگری برای معرفی دیدگاه‌های خود بهره بردند؛ امر سیاسی در تقابل با سیاست. امر سیاسی پدیده‌ای کاملا متفاوت از سیاست در مفهوم متداول است. امر سیاسی دارای صفت خاصی است که آن را از هر کنش دیگری متمایز و مجزا می‌کند؛ منازعه به این معنا جوهره امر سیاسی است و نحوه این منازعه منجر به سیاست‌های متفاوتی می‌شود. شانتال موفه در کتاب کوچک و خوش‌خوان خویش باعنوان «درباره امر سیاسی» تلاش کرده است تا ضمن نقد نگرش لیبرالیستی و پساسیاسی به امر سیاسی و به مدد مفهوم آنتاگونیسم کارل اشمیت، صورت‌بندی تازه‌ای از امر سیاسی را با عنوان آگونیسم ارایه کند که در عین حال که سیاست هست مرزهای مجزایی با مقولات و حوزه‌های دیگر مانند اخلاق دارد. در آنتاگونیسم منازعه سیاسی میان ما/ آنها رنگی اخلاقی به خود می‌گیرد و همین اخلاقی کردن امر سیاسی باعث می‌شود تا آنها دشمنانی تعریف شوند که ما این حق را به خود می‌دهیم تا به هر شکلی پاکسازی‌شان کنیم. نابودی دیگران «با سلاح من از لحاظ اخلاقی برتر و بهترم» صورت می‌گیرد. نتیجه بسیار دهشتناک است خشونت فراگیر در همه سطوح. به این معنا، مفهوم امر سیاسی به موفه و لاکلائو این امکان را می‌دهد تا دست به نقد و بازاندیشی بنیادینی در صورت‌بندی‌های سیاسی موجود اعم از لیبرالیسم و مارکسیسم بزنند. مفهوم امر سیاسی این امکان را به علم سیاست می‌دهد تا مرزهای سیاسی را فراتر از حوزه دولت و حکومت ببیند و آن را به امری رابطه‌ای تبدیل کند که در هر نوع کنشی وجود دارد. حتی در ارتباط میان پدر و فرزندانش.
کتاب «درباره امر سیاسی» هر چند که بسته کاملی از اندیشه لاکلائو و موفه در اختیار خوانندگان قرار نمی‌دهد ولی شاید بهترین دریچه به دنیای اندیشه آنها باشد که روایت یکی از آنهاست یعنی شانتال موفه.
امسال به مناسبت نزدیک به سه دهه از انتشار کتاب مشهور «شانتال موفه» و «ارنستو لاکلائو» با عنوان «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی: رادیکال‌کردن دموکراسی» قرار است کنفرانس جهانی در کشور بریتانیا برگزار شود که هدف آن بررسی تاثیرات و پیامدهایی است که این اثر در جهان اندیشه و تفکر سیاسی داشته است. چنین توجه ویژه‌ای به این کتاب و سیر فکری این زوج اندیشمند به خودی خود حاکی از تاثیراتی است که آنها داشته‌اند. ولی به راستی چه چیزی در اندیشه آنهاست که مخصوصا دارای اهمیت است؟ در اینجا هرچند به تفصیل نمی‌توان به این پرسش پاسخی درخور داد ولی می‌توان گفت که اندیشه‌های آنها در واقع پاسخی به بحران عمیقی بوده است که از میانه سده بیستم گریبان اندیشه سیاسی را گرفته بود و پارادایم‌های فکری مختلف تلاش می‌کردند تا از آن خلاص شوند. در واقع به زبان فنی‌تر خود این دو اندیشمند می‌توان گفت که دال‌ها و دقایق اندیشه سیاسی هر دو گفتمان هژمون اندیشه یعنی مارکسیسم و لیبرالیسم -یکی در شرق و دیگری در غرب- دستخوش دررفتگی شده بودند. پاسخ موفه و لاکلائو بازاندیشی اساسی در مارکسیسم به مدد مجموعه‌ای از اندیشه‌ورزی‌ها بود که با برچسب پست‌مدرن معرفی و شناخته شده بودند. نتیجه کار شگفت‌انگیز بود؛ سیاست غیر از آن چیزی است که اکنون با عنوان سیاست شناخته شده است و آنچه که به این عنوان شناخته می‌شد، در واقع سیاست نبود. روزگاری هانا آرنت گفته بود که سیاست مدرن در واقع سیاست نیست بلکه خانه‌داری جمعی یا اقتصاد جمعی است. موفه و لاکلائو بر این باور بودند که ما وارد جهانی ناسیاسی یا غیرسیاسی شده‌ایم که آن را جهان پساسیاسی می‌نامیدند. جهان پسا سیاسی، سیاست را بسته‌بندی و در پستوی خانه نهان کرده است تا خود را از شر یا شور آن برهاند. با این همه، چنین گریز و فراری از سیاست پیامدهای دهشتناکی همراه داشته است. از این‌رو، این دو در تقابل با گریز از سیاست تلاش کرده‌اند تا سیاست به‌ماهو سیاست را زنده کنند و وجودش را به عنوان بخشی از هستی جمعی بشر بپذیرند. برای چنین کاری این دو به مرور زمان از واژگان دیگری برای معرفی دیدگاه‌های خود بهره بردند؛ امر سیاسی در تقابل با سیاست. امر سیاسی پدیده‌ای کاملا متفاوت از سیاست در مفهوم متداول است. امر سیاسی دارای صفت خاصی است که آن را از هر کنش دیگری متمایز و مجزا می‌کند؛ منازعه به این معنا جوهره امر سیاسی است و نحوه این منازعه منجر به سیاست‌های متفاوتی می‌شود. شانتال موفه در کتاب کوچک و خوش‌خوان خویش باعنوان «درباره امر سیاسی» تلاش کرده است تا ضمن نقد نگرش لیبرالیستی و پساسیاسی به امر سیاسی و به مدد مفهوم آنتاگونیسم کارل اشمیت، صورت‌بندی تازه‌ای از امر سیاسی را با عنوان آگونیسم ارایه کند که در عین حال که سیاست هست مرزهای مجزایی با مقولات و حوزه‌های دیگر مانند اخلاق دارد. در آنتاگونیسم منازعه سیاسی میان ما/ آنها رنگی اخلاقی به خود می‌گیرد و همین اخلاقی کردن امر سیاسی باعث می‌شود تا آنها دشمنانی تعریف شوند که ما این حق را به خود می‌دهیم تا به هر شکلی پاکسازی‌شان کنیم. نابودی دیگران «با سلاح من از لحاظ اخلاقی برتر و بهترم» صورت می‌گیرد. نتیجه بسیار دهشتناک است خشونت فراگیر در همه سطوح. به این معنا، مفهوم امر سیاسی به موفه و لاکلائو این امکان را می‌دهد تا دست به نقد و بازاندیشی بنیادینی در صورت‌بندی‌های سیاسی موجود اعم از لیبرالیسم و مارکسیسم بزنند. مفهوم امر سیاسی این امکان را به علم سیاست می‌دهد تا مرزهای سیاسی را فراتر از حوزه دولت و حکومت ببیند و آن را به امری رابطه‌ای تبدیل کند که در هر نوع کنشی وجود دارد. حتی در ارتباط میان پدر و فرزندانش.
کتاب «درباره امر سیاسی» هر چند که بسته کاملی از اندیشه لاکلائو و موفه در اختیار خوانندگان قرار نمی‌دهد ولی شاید بهترین دریچه به دنیای اندیشه آنها باشد که روایت یکی از آنهاست یعنی شانتال موفه.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.