نقد احمد شیرزاد به دولت سازندگی و حمایت از مشی هاشمی:
از مسوولیت تصمیمات ریاستجمهوریاش شانه خالی نکرد
سولماز ایکدر/عكس: مهدي حسني، شرق
کمتر از 24 سال پیش آیتالله هاشمیرفسنجانی در کسوت رییسجمهوری، سازندگی بعد از جنگ را در کشور آغاز کرد. جنگ به پایان رسیده و سالهای بحرانی اوایل پیروزی انقلاب 57 سپری شده بود. کشور در حالوهوای بازسازی بود و پیشرفت. در همان زمان اما عدهای منتقد سیاستهای رییسجمهوری وقت بودند. انتقادها در فضای ایجادشده دوران اصلاحات پررنگتر شد. منتقدان دیروز وی اما اگر چه از مواضعشان کوتاه نیامدهاند اما امروز با نگاه منصفانهتری به شرایط سالهای سازندگی میپردازند. احمد شیرزاد، نماینده مجلس ششم و سیاستمدار اصلاحطلب در گفتوگو با «شرق» از انتقادهای دیروز و امروز نسبت به سیاستهای دوران سازندگی میگوید.عمده انتقادات دوطیف اصلاحطلب و اصولگرا از دولت سازندگی مربوط به مواضع سیاسی وی در آن دوران است. با توجه به شرایط آن روز کشور، سیاستهای آقای هاشمی و دولتش چه تاثیری بر فضای کشور داشت؟
من تنها میتوانم در مورد قضاوتهای اصلاحطلبان در مورد دوران سازندگی صحبت کنم. قصد ما از اعتراضاتی که به برخی از سیاستهای دوران سازندگی داشتیم، نقد شخصی اعضا یا رییس دولت سازندگی نبود و نیست و بیشتر به واقعیتهای تاریخی میپردازیم. البته افراد نمیتوانند منکر مسوولیتهایی که داشتند و دارند و عوارض تصمیماتشان شوند. هیچ سیاستمدار منصفی را هم سراغ ندارم که بخواهد از زیر بار مسوولیتهایش یا نقدهایی که میشود شانه خالی کند. آقای هاشمیرفسنجانی هم بهخوبی نشان دادهاند که گوش شنوای خوبی برای شنیدن انتقادات و نظرات مخالفان دارند. برای روشنتر شدن دلایل انتقادات ما، باید به تشریح فضای سالهایی بپردازیم که دولت سازندگی شروع به کار کرد. در زمان حیات امام فضای سیاسی حاکم بر مناسبات بین جناح راست و چپ تقریبا برابر بود. امام بهتساوی هر دوجناح را مینواختند یا مورد نوازش قرار میدادند. پس از پایان دوره سوم مجلس شورای اسلامی، بخش وسیعی از نیروهای جناح چپ برای انتخابات دور جدید مجلس رد صلاحیت شدند و کفه ترازو به نفع جناح راست سنگین شد. برای ملموستر شدن توصیفم از فضای سیاسی سالهای 68 تا 76 میتوانید به رسانههای آن دوران مراجعه کنید. در آن سالها فضای رسانهای کشور هم فضای سردی بود. تنها میتوان به روزنامه سلام به عنوان یک روزنامه مستقل و جریانساز اشاره کرد. به غیر از روزنامه سلام، دیگر روزنامهها اخبار خبرگزاریها را بازنشر میکردند. احزاب سیاسی هم مورد بیمهری قرار گرفته بودند. در همین دوران بود که دولت سازندگی شروع به کار کرد. اگرچه سیاستهای اقتصادی دولت به دنبال گشایش فضا، بهخصوص پس از دوران جنگ طبیعی و لازم بود اما در عمل ثابت شد که ایجاد فضای رقابتی اقتصادی در شرایطی که فضای سياسي کشور چندان مهيا و باز نيست، ممکن نیست. پیشی گرفتن جناح راست و بیتوجهی دولت به لزوم پویایی فضای سیاسی تاثیرات خود را داشت. با اینکه از نظر اقتصادی گشایشهایی حاصل شده بود، اما برخی از معترضان نسبت به سیاستهای دوران سازندگی، معتقد بودند که نمیشود با دو استاندارد متفاوت در عرصههای سیاسی و اقتصادی فعال بود. گشایش اقتصادی بدون گشایش سیاسی مقدور نیست. نمیشود اقتصاد یک کشور رقابتی باشد ولی سیاست آن غیر رقابتی باشد. کما آنکه در سال 76 اصلاحات با شعار توسعه سیاسی توانست به پیروزی برسد. آقای خاتمی تقریبا بدون هیچ وعده اقتصادی مهمی توانست در انتخابات دور هفتم ریاستجمهوری رای بالای 20ميلیون کسب کند و در دوران اصلاحات با توجه به توسعه سیاسی، از نظر اقتصادی هم گشایش قابلقبولی حاصل شد. اصلاحات ثابت کرد که برای توسعه باید بین اقتصاد و سیاست همگامی وجود داشته باشد. ما به سیاستهای دولت سازندگی انتقاد داشتیم؛ به مسدود شدن فضای سیاسی کشور.
فهرست اعضای کابینه اول آیتالله هاشمی نشان میدهد که در دولت سازندگی، وزرای شاخص سیاسی هم حضور داشتند. این افراد میتوانستند فضای سیاسی را به پویایی وادارند.
قرار بر این بود که کابینه آقای هاشمی، کابینهای کاری باشد. کابینه دولت سازندگی قرار بود تنها مدیریت اجرایی بخشهای اقتصادی را برعهده داشته باشد. جمله معروف آقای هاشمی هم موید همین نکته است. او همواره میگفت: «کابینهای کاری انتخاب کردهام، خودم برای سیاسی بودن کابینه کافی هستم.» اما من گمان میبرم که خود او هم امروز نسبت به آن نگرش نقد داشته باشد. در سال 84 آقای هاشمی در یکی از سخنرانیهای انتخاباتیشان پذیرفتند که به سیاستهای دوران سازندگی نقدهایی وارد است. مشکل ما با دولت سازندگی در این بود که کابینه به منظور کار اجرایی تشکیل شده بود و به نوعی از کار سیاسی منعشده بود. اما به هر حال به دلیل وجود شخصیتهای بارزی در آن کابینه نمیشد از وزن سیاسی کابینه اول سازندگی چشمپوشی کرد. اما همین افراد کلیدی و چهرههای شاخص سیاسی از کابینه دوم حذف شدند. این امر بیانگر وجود فشارهایی از داخل دولت و خارج از آن برای غیرسیاسی بودن کابینه بود.
آیتالله هاشمی پایهگذار رویهای بودند که طی آن وزرای برخی وزارتخانهها به صورت مشورتی انتخاب میشدند. دلیل این تصمیم او چه بود؟
سیاست آقای هاشمی در مورد تعامل با سایر ارکان نظام برای تشکیل کابینه، تصمیمی مهم و لازم بود. طی دولت اول آقای هاشمی یکسری تنشهایی بین دولت و مجلس یا سایر بخشهای نظام به وجود آمده بود، به همین دلیل او تصمیم گرفت نظر دیگر ارکان نظام را برای تشکیل کابینه لحاظ کند. آقای خاتمی هم همین روش را در پیشگرفت تا همکاری بین دولت به عنوان مسوول اجرایی نظام و دیگر ارکان نظام را به بالاترین حد خود برساند. فراموش نکنید که رییسجمهوری اول و آخر سیستم اجرایی کشور نیست و بهتر است برای انجام بهینه کارها نظر دیگر ارکان هم در نظر گرفته شود. برخلاف این دو دولت، آقای احمدینژاد لزومی به تعامل ندید و میبینید که این تصمیم چه بار سنگینی بر دوش کشور گذاشته است. البته بهتر بود آقای هاشمی به گونهای عمل میکرد که بتواند تمام مسوولیتهای دولتش را برعهده بگیرد.
یک سری از انتقاداتی که آقای هاشمی در این سالها متوجه دولتها میدانند، به نوعی در دوران سازندگی هم وجود داشت. چرا سیاستهایی مانند آزادسازی قیمتها یا فضای محدود رسانهای که امروز مورد انتقاد او هست، در دوران سازندگی هم وجود داشت؟
آقای هاشمی هم مانند هر سیاستمدار منصفی نباید از نقد گذشته رویگردان باشند. هیچ دلیلی ندارد که ما امروز تمام گذشتهمان را بری از خطا بدانیم. شرایط آن روز کشور، مقتضیاتی داشت که بعضا امروز وجود ندارد. البته اشتباهاتی هم صورت میگرفت. آقای هاشمی این قابلیت را دارند که نخواهند دوران سازندگی را بری از هر خطایی بدانند و هر انتقادی را زیر سوال ببرند. این روزها آقای هاشمی در زمینه انتقاد از سیاستهای کشور در سالهای اول پس از پیروزی انقلاب و دوران سازندگی پیشقدم شدهاند. آقای هاشمی تقریبا مسوولیت سیاستهای دوران سازندگی را برعهده گرفتهاند و پای اشتباهات آن دوران ایستادهاند نه اینکه از زیر بار مسوولیت تصمیمهای دوران ریاستجمهوریشان شانه خالی کنند. برای مثال در دوران سازندگی جناح چپ نسبت به سیاستهای لیبرالمنشانه دولت انتقاد داشتند و با سیاستهای توسعهطلبانه و بازار آزادی که مدنظر آقای هاشمی بود، فاصله داشتند. هرچند این فاصله به مرور و با گذشت زمان کم شد. بعضی از سیاستهای افراطی اقتصادی در آن زمان بدون در نظر گرفتن پیشنیازهای لازم در پیش گرفته و با شکست روبهرو میشد، مانند سیاست تعدیل، یکسانسازی نرخ ارز که در دوران اصلاحات با بهرهگیری از نتایج آن تجربه به درستی اجرا شد.
کمتر از 24 سال پیش آیتالله هاشمیرفسنجانی در کسوت رییسجمهوری، سازندگی بعد از جنگ را در کشور آغاز کرد. جنگ به پایان رسیده و سالهای بحرانی اوایل پیروزی انقلاب 57 سپری شده بود. کشور در حالوهوای بازسازی بود و پیشرفت. در همان زمان اما عدهای منتقد سیاستهای رییسجمهوری وقت بودند. انتقادها در فضای ایجادشده دوران اصلاحات پررنگتر شد. منتقدان دیروز وی اما اگر چه از مواضعشان کوتاه نیامدهاند اما امروز با نگاه منصفانهتری به شرایط سالهای سازندگی میپردازند. احمد شیرزاد، نماینده مجلس ششم و سیاستمدار اصلاحطلب در گفتوگو با «شرق» از انتقادهای دیروز و امروز نسبت به سیاستهای دوران سازندگی میگوید.عمده انتقادات دوطیف اصلاحطلب و اصولگرا از دولت سازندگی مربوط به مواضع سیاسی وی در آن دوران است. با توجه به شرایط آن روز کشور، سیاستهای آقای هاشمی و دولتش چه تاثیری بر فضای کشور داشت؟
من تنها میتوانم در مورد قضاوتهای اصلاحطلبان در مورد دوران سازندگی صحبت کنم. قصد ما از اعتراضاتی که به برخی از سیاستهای دوران سازندگی داشتیم، نقد شخصی اعضا یا رییس دولت سازندگی نبود و نیست و بیشتر به واقعیتهای تاریخی میپردازیم. البته افراد نمیتوانند منکر مسوولیتهایی که داشتند و دارند و عوارض تصمیماتشان شوند. هیچ سیاستمدار منصفی را هم سراغ ندارم که بخواهد از زیر بار مسوولیتهایش یا نقدهایی که میشود شانه خالی کند. آقای هاشمیرفسنجانی هم بهخوبی نشان دادهاند که گوش شنوای خوبی برای شنیدن انتقادات و نظرات مخالفان دارند. برای روشنتر شدن دلایل انتقادات ما، باید به تشریح فضای سالهایی بپردازیم که دولت سازندگی شروع به کار کرد. در زمان حیات امام فضای سیاسی حاکم بر مناسبات بین جناح راست و چپ تقریبا برابر بود. امام بهتساوی هر دوجناح را مینواختند یا مورد نوازش قرار میدادند. پس از پایان دوره سوم مجلس شورای اسلامی، بخش وسیعی از نیروهای جناح چپ برای انتخابات دور جدید مجلس رد صلاحیت شدند و کفه ترازو به نفع جناح راست سنگین شد. برای ملموستر شدن توصیفم از فضای سیاسی سالهای 68 تا 76 میتوانید به رسانههای آن دوران مراجعه کنید. در آن سالها فضای رسانهای کشور هم فضای سردی بود. تنها میتوان به روزنامه سلام به عنوان یک روزنامه مستقل و جریانساز اشاره کرد. به غیر از روزنامه سلام، دیگر روزنامهها اخبار خبرگزاریها را بازنشر میکردند. احزاب سیاسی هم مورد بیمهری قرار گرفته بودند. در همین دوران بود که دولت سازندگی شروع به کار کرد. اگرچه سیاستهای اقتصادی دولت به دنبال گشایش فضا، بهخصوص پس از دوران جنگ طبیعی و لازم بود اما در عمل ثابت شد که ایجاد فضای رقابتی اقتصادی در شرایطی که فضای سياسي کشور چندان مهيا و باز نيست، ممکن نیست. پیشی گرفتن جناح راست و بیتوجهی دولت به لزوم پویایی فضای سیاسی تاثیرات خود را داشت. با اینکه از نظر اقتصادی گشایشهایی حاصل شده بود، اما برخی از معترضان نسبت به سیاستهای دوران سازندگی، معتقد بودند که نمیشود با دو استاندارد متفاوت در عرصههای سیاسی و اقتصادی فعال بود. گشایش اقتصادی بدون گشایش سیاسی مقدور نیست. نمیشود اقتصاد یک کشور رقابتی باشد ولی سیاست آن غیر رقابتی باشد. کما آنکه در سال 76 اصلاحات با شعار توسعه سیاسی توانست به پیروزی برسد. آقای خاتمی تقریبا بدون هیچ وعده اقتصادی مهمی توانست در انتخابات دور هفتم ریاستجمهوری رای بالای 20ميلیون کسب کند و در دوران اصلاحات با توجه به توسعه سیاسی، از نظر اقتصادی هم گشایش قابلقبولی حاصل شد. اصلاحات ثابت کرد که برای توسعه باید بین اقتصاد و سیاست همگامی وجود داشته باشد. ما به سیاستهای دولت سازندگی انتقاد داشتیم؛ به مسدود شدن فضای سیاسی کشور.
فهرست اعضای کابینه اول آیتالله هاشمی نشان میدهد که در دولت سازندگی، وزرای شاخص سیاسی هم حضور داشتند. این افراد میتوانستند فضای سیاسی را به پویایی وادارند.
قرار بر این بود که کابینه آقای هاشمی، کابینهای کاری باشد. کابینه دولت سازندگی قرار بود تنها مدیریت اجرایی بخشهای اقتصادی را برعهده داشته باشد. جمله معروف آقای هاشمی هم موید همین نکته است. او همواره میگفت: «کابینهای کاری انتخاب کردهام، خودم برای سیاسی بودن کابینه کافی هستم.» اما من گمان میبرم که خود او هم امروز نسبت به آن نگرش نقد داشته باشد. در سال 84 آقای هاشمی در یکی از سخنرانیهای انتخاباتیشان پذیرفتند که به سیاستهای دوران سازندگی نقدهایی وارد است. مشکل ما با دولت سازندگی در این بود که کابینه به منظور کار اجرایی تشکیل شده بود و به نوعی از کار سیاسی منعشده بود. اما به هر حال به دلیل وجود شخصیتهای بارزی در آن کابینه نمیشد از وزن سیاسی کابینه اول سازندگی چشمپوشی کرد. اما همین افراد کلیدی و چهرههای شاخص سیاسی از کابینه دوم حذف شدند. این امر بیانگر وجود فشارهایی از داخل دولت و خارج از آن برای غیرسیاسی بودن کابینه بود.
آیتالله هاشمی پایهگذار رویهای بودند که طی آن وزرای برخی وزارتخانهها به صورت مشورتی انتخاب میشدند. دلیل این تصمیم او چه بود؟
سیاست آقای هاشمی در مورد تعامل با سایر ارکان نظام برای تشکیل کابینه، تصمیمی مهم و لازم بود. طی دولت اول آقای هاشمی یکسری تنشهایی بین دولت و مجلس یا سایر بخشهای نظام به وجود آمده بود، به همین دلیل او تصمیم گرفت نظر دیگر ارکان نظام را برای تشکیل کابینه لحاظ کند. آقای خاتمی هم همین روش را در پیشگرفت تا همکاری بین دولت به عنوان مسوول اجرایی نظام و دیگر ارکان نظام را به بالاترین حد خود برساند. فراموش نکنید که رییسجمهوری اول و آخر سیستم اجرایی کشور نیست و بهتر است برای انجام بهینه کارها نظر دیگر ارکان هم در نظر گرفته شود. برخلاف این دو دولت، آقای احمدینژاد لزومی به تعامل ندید و میبینید که این تصمیم چه بار سنگینی بر دوش کشور گذاشته است. البته بهتر بود آقای هاشمی به گونهای عمل میکرد که بتواند تمام مسوولیتهای دولتش را برعهده بگیرد.
یک سری از انتقاداتی که آقای هاشمی در این سالها متوجه دولتها میدانند، به نوعی در دوران سازندگی هم وجود داشت. چرا سیاستهایی مانند آزادسازی قیمتها یا فضای محدود رسانهای که امروز مورد انتقاد او هست، در دوران سازندگی هم وجود داشت؟
آقای هاشمی هم مانند هر سیاستمدار منصفی نباید از نقد گذشته رویگردان باشند. هیچ دلیلی ندارد که ما امروز تمام گذشتهمان را بری از خطا بدانیم. شرایط آن روز کشور، مقتضیاتی داشت که بعضا امروز وجود ندارد. البته اشتباهاتی هم صورت میگرفت. آقای هاشمی این قابلیت را دارند که نخواهند دوران سازندگی را بری از هر خطایی بدانند و هر انتقادی را زیر سوال ببرند. این روزها آقای هاشمی در زمینه انتقاد از سیاستهای کشور در سالهای اول پس از پیروزی انقلاب و دوران سازندگی پیشقدم شدهاند. آقای هاشمی تقریبا مسوولیت سیاستهای دوران سازندگی را برعهده گرفتهاند و پای اشتباهات آن دوران ایستادهاند نه اینکه از زیر بار مسوولیت تصمیمهای دوران ریاستجمهوریشان شانه خالی کنند. برای مثال در دوران سازندگی جناح چپ نسبت به سیاستهای لیبرالمنشانه دولت انتقاد داشتند و با سیاستهای توسعهطلبانه و بازار آزادی که مدنظر آقای هاشمی بود، فاصله داشتند. هرچند این فاصله به مرور و با گذشت زمان کم شد. بعضی از سیاستهای افراطی اقتصادی در آن زمان بدون در نظر گرفتن پیشنیازهای لازم در پیش گرفته و با شکست روبهرو میشد، مانند سیاست تعدیل، یکسانسازی نرخ ارز که در دوران اصلاحات با بهرهگیری از نتایج آن تجربه به درستی اجرا شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.