|

آرایش به اقتضای شرایط

اکبر ترکان / وزیر دفاع و راه دولت سازندگی

1 منتقدان رویکرد دولت سازندگی فراموش کرده‌اند دولت سازندگی با 17 شهر و سه‌هزار روستای ویران شده در دوران جنگ مواجه بود. بیش از یک‌و‌نیم‌میلیون جنگ‌زده از دولت انتظار سامان یافتن اوضاع کشور را داشتند.‌ای‌کاش منتقدان مشی آیت‌الله هاشمی نسبت به دولت خود و دولت‌های پس از خود، شرایط سال 68 و زمانی که برنامه اول توسعه تصویب شد را فراموش نکنند. آنچه دولت سازندگی برای ساختن کشور انجام داد عنایت الهی و سعی و کوشش وزرا بوده است. این امر پذیرفته شده که هر تصمیمی به‌ویژه در حوزه اقتصادی تبعاتی را با خود به همراه خواهد داشت. در دوران سازندگی کشور با نرخ بالای تورم مواجه بود اما از اتخاذ آن تصمیم‌های اقتصادی نیز گریزی نبود زیرا قصد دولت پیشرفت و توسعه کشور بود. درست است که کشور با تورم مواجه شد اما توسعه اقتصادی کم نظیری را هم شاهد بودیم. هنوز هم می‌شود از تصمیم آزاد‌سازی نرخ ارز در دولت سازندگی دفاع کرد، همان‌طور که دیدیم دولت آقای خاتمی هم گریزی از این تصمیم نیافت. پیش از آغاز به کار دولت سازندگی، ارز در کشور چهار نرخ داشت. ارز دولتی هفت تومانی، ارز رقابتی 60 تومانی، ارز 110تومانی و ارز 170تومانی. برای توسعه در کشور چاره‌ای جز تک‌نرخی‌کردن وجود نداشت. تا ارز تک‌نرخی نمی‌شد، تولید در داخل کشور رواج نمی‌یافت. هرچند که نمی‌توان از آثار این تصمیم چشم‌پوشی کرد ولی نباید شکوفایی صنایع داخلی را پس از اجرای این تصمیم نادیده گرفت.
2 اینکه چرا دولت سازندگی از ادامه این مسیر منصرف شد مشکل اما تاخیر در پرداخت‌ها از سوی بانک مرکزی بود. دولت در میانه راه توسعه اقتصادی کشور به دلیل اشتباه در استفاده از تسهیلات کوتاه مدت برای سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت به مشکل برخورد. از سوی دیگر قیمت جهانی نفت با افت شدید روبه‌رو شده بود. زمانی که سررسید پرداخت تسهیلات فرارسید، دولت نتوانست به تعهدات بین‌المللی‌اش عمل کند و ناچار به عقب‌نشینی از سیاست‌های اقتصادی‌اش شد. از سال 73 به بعد یعنی در دولت دوم آقای هاشمی نیاز به بازنگری در سیاست‌های اقتصادی احساس شد و ناچار شدیم از بعضی تصمیمات درست عقب‌نشینی کنیم.
3 ارتباط با کشورهای دیگر و دیپلماسی را در دوران سازندگی باید با سال‌های قبل و بعدش مقایسه کرد. رابطه ایران با دنیا در دوران سازندگی نسبت به سال‌های اخیر، شرایط مناسب‌تری داشت. اما اگر بخواهیم دیپلماسی سال‌های سازندگی را با دوران اصلاحات مقایسه کنیم باید بپذیریم دولت سازندگی از دولت اصلاحات ضعیف‌تر عمل کرد. اما کسانی که به صورت پیوسته انتقاداتی را نسبت به دولت آقای هاشمی در حوزه روابط بین‌الملل وارد می‌سازند، فراموش کرده‌اند که در سال‌های سازندگی دولت موفق شد ارقام قابل‌توجهی را برای اجرای برنامه‌های اقتصادی در کشور، از دولت‌های خارجی وام بگیرد. دولت سازندگی در بسیاری از موارد از فاینانس بانک‌های بین‌المللی برای پیشبرد پروژه‌های اقتصادی استفاده کرد. این موضوع نشان می‌دهد که روابط ایران با دیگر کشورهای دنیا در حد قابل‌قبولی بوده است. قبول دارم که در دوران سازندگی رابطه ایران با دنیا ایده‌آل نبود اما دنیا نسبت به ما بی‌اعتماد هم نبود. در عین حال رویکرد آقای هاشمی به دستگاه دیپلماسی دولتش این بود که باید به دنبال برقراری عالی‌ترین نوع رابطه با کشورهای دیگر دنیا بود. اما اولویت اول برای او کشورهای همسایه بود. خوشبختانه در رابطه با کشور‌های منطقه دولت سازندگی کارنامه قابل‌قبولی دارد. وی حتی پس از پایان دوران ریاست‌جمهوری هم بارها تاکید کرد که اول باید به تصحیح و تحکیم روابط ایران با کشورهای همسایه بپردازیم، پس از ان کشورهای جهان عرب و در آخر باید جایگاه ایران را نزد کشور‌های غربی بهبود ببخشیم. به اعتقاد من رابطه ایران با کشورهای همسایه در دوران آقای هاشمی از تمام سال‌های بعد از انقلاب بهتر بوده است.
4 در خصوص وضعیت سیاسی دولت هم باید نکاتی را مد نظر داشت. آقای هاشمی در یکی از خطبه‌های نماز جمعه‌ای که ایراد کرده بودند به صراحت عنوان کردند که تمام بار سیاسی دولت را به تنهایی بر دوش دارند. وزرای دولت سازندگی، خصوصا وزرای اقتصادی کارهای سنگین روی زمین مانده داشتند که باید به آنها رسیدگی می‌کردند. صرفا وزرای دولت به انجام وظایفشان می‌پرداختند. این رویکرد نه تنها در سال‌های سازندگی که امروز هم رویکرد صحیحی هست. یعنی نباید از وزیر راه یا وزیر نفت انتظار عمل سیاسی داشت. البته هستند وزرایی در کابینه که ذات کارشان بیشتر سیاسی است مانند وزیر کشور یا وزیر امور خارجه. در دولت سازندگی حتی وزارت اطلاعات هم وزارتخانه سیاسی ارزیابی نمی‌شد و تنها از وزیر این وزارتخانه انتظار می‌رفت به نظام جمهوری اسلامی خدمات اطلاعاتی عرضه کند. وزرای سیاسی کابینه اول و دوم آیت‌الله هاشمی ورزای کم‌کاری نبودند، تعداد وزرایی که کار سیاسی می‌کردند کم بودند. من دو دوره وزیر دولت آقای هاشمی بودم و هرگز با موردی از این دست مواجه نشده‌ام. تنها تقاضای رییس‌جمهوری وقت از وزرایش آن بود که به وظیفه اصلی‌شان بپردازند.
5 در خاتمه به این نکته باید توجه داشت؛ قانون اول آقای هاشمی «تعقل» بود. شرایط کشور از زمان تشکیل هیات دولت اول تا زمان تشکیل هیات دولت دوم به‌گونه‌ای تغییر کرد که ایجاد تغییر در کابینه به صلاح کشور بود. آقای هاشمی با توجه به شرایط روز کشور و جهان صلاح دیدند تغییراتی را اعمال کنند. به هر حال افرادی که به کابینه دوم اضافه شدند هم وزرای قوی‌ای بودند. آقایان بشارتی، آخوندی، هاشمی‌گلپایگانی و فروزنده وزرای کارآمدی بودند. دولت آقای هاشمی به اقتضای شرایط، آرایش جدیدی به خود گرفت.
1 منتقدان رویکرد دولت سازندگی فراموش کرده‌اند دولت سازندگی با 17 شهر و سه‌هزار روستای ویران شده در دوران جنگ مواجه بود. بیش از یک‌و‌نیم‌میلیون جنگ‌زده از دولت انتظار سامان یافتن اوضاع کشور را داشتند.‌ای‌کاش منتقدان مشی آیت‌الله هاشمی نسبت به دولت خود و دولت‌های پس از خود، شرایط سال 68 و زمانی که برنامه اول توسعه تصویب شد را فراموش نکنند. آنچه دولت سازندگی برای ساختن کشور انجام داد عنایت الهی و سعی و کوشش وزرا بوده است. این امر پذیرفته شده که هر تصمیمی به‌ویژه در حوزه اقتصادی تبعاتی را با خود به همراه خواهد داشت. در دوران سازندگی کشور با نرخ بالای تورم مواجه بود اما از اتخاذ آن تصمیم‌های اقتصادی نیز گریزی نبود زیرا قصد دولت پیشرفت و توسعه کشور بود. درست است که کشور با تورم مواجه شد اما توسعه اقتصادی کم نظیری را هم شاهد بودیم. هنوز هم می‌شود از تصمیم آزاد‌سازی نرخ ارز در دولت سازندگی دفاع کرد، همان‌طور که دیدیم دولت آقای خاتمی هم گریزی از این تصمیم نیافت. پیش از آغاز به کار دولت سازندگی، ارز در کشور چهار نرخ داشت. ارز دولتی هفت تومانی، ارز رقابتی 60 تومانی، ارز 110تومانی و ارز 170تومانی. برای توسعه در کشور چاره‌ای جز تک‌نرخی‌کردن وجود نداشت. تا ارز تک‌نرخی نمی‌شد، تولید در داخل کشور رواج نمی‌یافت. هرچند که نمی‌توان از آثار این تصمیم چشم‌پوشی کرد ولی نباید شکوفایی صنایع داخلی را پس از اجرای این تصمیم نادیده گرفت.
2 اینکه چرا دولت سازندگی از ادامه این مسیر منصرف شد مشکل اما تاخیر در پرداخت‌ها از سوی بانک مرکزی بود. دولت در میانه راه توسعه اقتصادی کشور به دلیل اشتباه در استفاده از تسهیلات کوتاه مدت برای سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت به مشکل برخورد. از سوی دیگر قیمت جهانی نفت با افت شدید روبه‌رو شده بود. زمانی که سررسید پرداخت تسهیلات فرارسید، دولت نتوانست به تعهدات بین‌المللی‌اش عمل کند و ناچار به عقب‌نشینی از سیاست‌های اقتصادی‌اش شد. از سال 73 به بعد یعنی در دولت دوم آقای هاشمی نیاز به بازنگری در سیاست‌های اقتصادی احساس شد و ناچار شدیم از بعضی تصمیمات درست عقب‌نشینی کنیم.
3 ارتباط با کشورهای دیگر و دیپلماسی را در دوران سازندگی باید با سال‌های قبل و بعدش مقایسه کرد. رابطه ایران با دنیا در دوران سازندگی نسبت به سال‌های اخیر، شرایط مناسب‌تری داشت. اما اگر بخواهیم دیپلماسی سال‌های سازندگی را با دوران اصلاحات مقایسه کنیم باید بپذیریم دولت سازندگی از دولت اصلاحات ضعیف‌تر عمل کرد. اما کسانی که به صورت پیوسته انتقاداتی را نسبت به دولت آقای هاشمی در حوزه روابط بین‌الملل وارد می‌سازند، فراموش کرده‌اند که در سال‌های سازندگی دولت موفق شد ارقام قابل‌توجهی را برای اجرای برنامه‌های اقتصادی در کشور، از دولت‌های خارجی وام بگیرد. دولت سازندگی در بسیاری از موارد از فاینانس بانک‌های بین‌المللی برای پیشبرد پروژه‌های اقتصادی استفاده کرد. این موضوع نشان می‌دهد که روابط ایران با دیگر کشورهای دنیا در حد قابل‌قبولی بوده است. قبول دارم که در دوران سازندگی رابطه ایران با دنیا ایده‌آل نبود اما دنیا نسبت به ما بی‌اعتماد هم نبود. در عین حال رویکرد آقای هاشمی به دستگاه دیپلماسی دولتش این بود که باید به دنبال برقراری عالی‌ترین نوع رابطه با کشورهای دیگر دنیا بود. اما اولویت اول برای او کشورهای همسایه بود. خوشبختانه در رابطه با کشور‌های منطقه دولت سازندگی کارنامه قابل‌قبولی دارد. وی حتی پس از پایان دوران ریاست‌جمهوری هم بارها تاکید کرد که اول باید به تصحیح و تحکیم روابط ایران با کشورهای همسایه بپردازیم، پس از ان کشورهای جهان عرب و در آخر باید جایگاه ایران را نزد کشور‌های غربی بهبود ببخشیم. به اعتقاد من رابطه ایران با کشورهای همسایه در دوران آقای هاشمی از تمام سال‌های بعد از انقلاب بهتر بوده است.
4 در خصوص وضعیت سیاسی دولت هم باید نکاتی را مد نظر داشت. آقای هاشمی در یکی از خطبه‌های نماز جمعه‌ای که ایراد کرده بودند به صراحت عنوان کردند که تمام بار سیاسی دولت را به تنهایی بر دوش دارند. وزرای دولت سازندگی، خصوصا وزرای اقتصادی کارهای سنگین روی زمین مانده داشتند که باید به آنها رسیدگی می‌کردند. صرفا وزرای دولت به انجام وظایفشان می‌پرداختند. این رویکرد نه تنها در سال‌های سازندگی که امروز هم رویکرد صحیحی هست. یعنی نباید از وزیر راه یا وزیر نفت انتظار عمل سیاسی داشت. البته هستند وزرایی در کابینه که ذات کارشان بیشتر سیاسی است مانند وزیر کشور یا وزیر امور خارجه. در دولت سازندگی حتی وزارت اطلاعات هم وزارتخانه سیاسی ارزیابی نمی‌شد و تنها از وزیر این وزارتخانه انتظار می‌رفت به نظام جمهوری اسلامی خدمات اطلاعاتی عرضه کند. وزرای سیاسی کابینه اول و دوم آیت‌الله هاشمی ورزای کم‌کاری نبودند، تعداد وزرایی که کار سیاسی می‌کردند کم بودند. من دو دوره وزیر دولت آقای هاشمی بودم و هرگز با موردی از این دست مواجه نشده‌ام. تنها تقاضای رییس‌جمهوری وقت از وزرایش آن بود که به وظیفه اصلی‌شان بپردازند.
5 در خاتمه به این نکته باید توجه داشت؛ قانون اول آقای هاشمی «تعقل» بود. شرایط کشور از زمان تشکیل هیات دولت اول تا زمان تشکیل هیات دولت دوم به‌گونه‌ای تغییر کرد که ایجاد تغییر در کابینه به صلاح کشور بود. آقای هاشمی با توجه به شرایط روز کشور و جهان صلاح دیدند تغییراتی را اعمال کنند. به هر حال افرادی که به کابینه دوم اضافه شدند هم وزرای قوی‌ای بودند. آقایان بشارتی، آخوندی، هاشمی‌گلپایگانی و فروزنده وزرای کارآمدی بودند. دولت آقای هاشمی به اقتضای شرایط، آرایش جدیدی به خود گرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.