|

نگاه هاشمی به دولت سازندگی

دولت کاری انتخاب می‌کنم، خودم به حد کفایت سیاسی هستم

سولماز ایکدر

دولت پنجم پس از پایان جنگ به ریاست یکی از چهره‌های بنام و مورد حمایت اکثر فعالان سیاسی کشور تشکیل شد آن هم در مقطعی که بنيانگذار انقلاب، به‌تازگی رحلت کرده بود. آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی با شعار سازندگی، از منظر خودش دولت «وحدت ملی برای ترمیم آسیب‌های جنگ و بازسازی کشور» تشکیل داد. دولتی که بنا بود نواقص زیربنایی کشور را مرتفع و اقتصاد کشور را شکوفا کند. ناظران بر این باورند که دولت سازندگی در کنار خدمات قابل تامل، نواقصی نیز داشت. «آیت‌الله» در پاسخ به برخی انتقادات که دولت او را غیرسیاسی یا غیرفعال در حوزه بین‌الملل می‌دانستند، گفت: «من به حد کفایت سیاسی هستم. کابینه‌ای کاری انتخاب کردم؛ کابینه‌ای که ایران را بسازد.» دولت اول سازندگی مقارن بود با دوسال آخر مجلس سوم. مجلسی که با اکثریت موسوم به چپ تشکیل شده بود که بعدها اصلاح‌طلب نام گرفتند و به رییس‌جمهوری دوران سازندگی امکان می‌داد که از تمام طیف‌های سیاسی دولتش نماینده‌هایی دعوت کند تا جریان‌های سیاسی را با دولت خود همسو سازد. هاشمی معتقد بود دولتی می‌خواهد، بی‌حاشیه و کاری. دولتی که به رفع کمبود‌های اساسی کشور و فقدان زیرساخت‌های لازم برای تولید بپردازد. دولتی که از منظر اقتصادی بیشتر به لیبرالیسم و آزاد‌سازی اقتصاد گرایش داشت و بیشتر برای جبران حمایت طیف چپ در انتخابات و به منظور تعامل بیشتر با مجلس سوم بود که وزارتخانه‌های سیاسی به برخی منسوبین به جریان چپ یا خط امام رسید. چهارمين رییس‌جمهوری ایران آنچنان برای ساخت کشور بی‌تاب بود که از انتخاب قطعی وزیر چهار وزارتخانه‌ای که از نظرش نقش چندانی در سازندگی کشور نداشتند گذشت و ترجیح داد برای وزارتخانه‌های مدنظرش، یعنی وزارتخانه‌های اقتصادی آزادی عمل بیشتری بخرد. تفکر اقتصادی هاشمی‌رفسنجانی در نحوه انتخاب وزرای اقتصادی دولتش نمود عینی یافت، افراد فنی و مسلط به حوزه اقتصاد یا همان «تکنوکرات‌ها» اکثر اعضای کابینه اول هاشمی را تشکیل می‌دادند. حضور نوربخش در راس وزارت اقتصاد، بیژن نامدار زنگنه در وزارت نیرو، نعمت‌زاده در وزارت صنایع، آقازاده در وزارت نفت، کلانتری در وزارت کشاورزی، محلوجی در وزارت معادن، حسینیان‌نژاد در صنایع سنگین و وهاجی در وزارت بازرگانی، رنگ و بوی کابینه نخست ‌هاشمی‌رفسنجانی را اقتصادی کرده بود. اما هواداران جناح چپ آیت‌الله هاشمی، هم از کابینه او سهم می‌خواستند. ‌هاشمی‌رفسنجانی به عنوان کاندیدای جامعه روحانیت مبارز، پیروز انتخابات ریاست‌جمهوری شده بود در حالی که در آن دوره از انتخابات، مجمع روحانیون مبارز نیز از او در انتخابات حمایت کرده بود. هاشمی در پاسخ به حمایت‌های مجمع، سیدمحمد خاتمی را به عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، عبدالله نوری را به عنوان وزیر کشور، مصطفی معین را به‌عنوان وزیر آموزش عالی و نجفی را به عنوان وزیر آموزش و پرورش معرفی کرد هر چند مدیری مانند نجفی بیشتر تکنوکرات بود هر چند تفکرات او بعدها با اصلاح‌طلبان قرینه شد. این افراد چهره‌هایی بودند که باید پاسخ حمایت‌های مجمع را می‌دادند و با مجلس چپ برای دولت وارد تعامل می‌شدند. اما از سویی دیگر ولایتی و فلاحیان به ترتیب در پست وزیر امور خارجه و وزیر اطلاعات قرار گرفته بودند تا توازن قوا در دولتی که به گفته رییسش دولت ملی بود برقرار بماند. راست و چپ و تکنوکرات، تقریبا برابر. هاشمی سعی کرده بود دولت اول سازندگی را از نظر سیاسی به شکلی متعادل بچیند. شاید از یک منظر، این سیاست می‌توانست سیاستی راهگشا برای دولتی باشد که پس از جنگ تشکیل شده و سازندگی را الگوی خود قرار داده است. ولی ترکیب کابینه اول دولت سازندگی عملا هر دو جریان راست و چپ را ناراضی کرد. حضور سیدمحمد خاتمی و دیگر افراد متمایل به چپ‌ها در کابینه اول، راست‌گرایان سنتی را به‌شدت ناراحت کرده بود و از آن سو، چپ‌های سیاست ایران نیز که اکثریت مجلس سوم را در دست داشتند، انتقاداتی نسبت به وزرای اقتصادی و وزرای متمایل به جناح راست داشتند. این اعتراضات هاشمی‌رفسنجانی را در پایان دولت اولش با مشکلاتی مواجه کرد. پس رویکرد «رییس» به دولتش بار دیگر عوض شد. او گاهی منتقد دولت خود نیز بوده است اما وزرای نزدیک به راست، در حاشیه امن قرار گرفتند و اتفاقا وزرایی که عملکرد قابل‌قبول داشتند، ناچار به ترک کابینه شدند. پس از تشکیل مجلس چهارم، آیت‌الله هاشمی به منظور راضی نگه‌داشتن مجلس شورای اسلامی در مورد سیاست‌های اقتصادی دولتش، لاریجانی را به جای سیدمحمد خاتمی برای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی انتخاب کرد. تغییری که نتایج چندانی در مناسبات بین رییس‌جمهوری و جناح راست ایجاد نکرد. ‌هاشمی که برای چهارسال اول با اجماع در بین همه گروه‌های سیاسی انتخاب شده بود، در حالی برای انتخابات بعدی آماده می‌شد که دیگر از آن اجماع خبری نبود. از یک سو جناح چپ که تعداد زیادی از کاندیداهایش در انتخابات مجلس چهارم رد صلاحیت شدند، در این انتخابات بیشتر موضع سکوت و در برخی مواقع انتقاد از ‌هاشمی را در پیش گرفتند. مجمع روحانیون مبارز که در انتخابات پنجم ریاست‌جمهوری (چهارساله اول ‌هاشمی) به نفع ‌هاشمی موضع‌گیری کرده بودند، در انتخابات ششم ترجیح دادند سکوت کنند. از سوی دیگر، راست‌گرایان سنتی ایران، اگرچه بهترین گزینه ممکن را برای ادامه سازندگی، آیت‌الله ‌هاشمی‌رفسنجانی می‌دانستند ولی برای حمایت خود شرط و شروط داشتند که مهم‌ترین آن مربوط به اعضای کابینه دوم او بود. تنها جامعه روحانیت مبارز که ‌هاشمی‌رفسنجانی به‌عنوان یکی از اعضای شورای مرکزی آن شناخته می‌شد، از ‌او حمایت قطعی و کامل کرد. جامعه مدرسین حوزه علمیه از ‌هاشمی حمایت کرد ولی حمایتی مشروط و منتهی به اما و اگرها. بیشترین انتقاد جامعه مدرسین حوزه علمیه به اعضای کابینه ‌هاشمی بود به‌گونه‌ای که شرط اول آنها این بود که کابینه دولت جدید ‌هاشمی از بین کسانی تشکیل شود که‌ به‌ مبانی‌ و اصول‌ اسلام، اصول‌ انقلاب‌ و ولایت‌ فقیه‌ و روحانیت‌ و مرجعیت‌ و ایستادگی‌ در برابر جهانخواران‌، مخصوصا آمریکا ایمان داشته باشند. از نکات قابل توجه دیگر در حمایت جامعه مدرسین از ‌هاشمی، امضای بیانیه توسط آیت‌الله فاضل بود. درحالی که معمولا بیانیه‌های این تشکل با امضای آیت‌الله مشکینی منتشر می‌شد. حزب موتلفه اسلامی نیز، در حالی که انتظار می‌رفت از کاندیداتوری احمد توکلی حمایت کند اعلام کرد از کاندیدای مورد حمایت جامعتین حمایت می‌کند. در نهایت انتخابات ششمین دوره ریاست‌جمهوری در سال 1372 با پیروزی ‌هاشمی‌رفسنجانی پایان یافت ولی این انتخابات یک تفاوت عمده با انتخابات‌ ریاست‌جمهوری پیشین داشت و آن رای بالاتر از حد انتظار نفر دوم انتخابات یعنی احمد توکلی بود. وی در این انتخابات حدود چهار میلیون رای آورد که بسیار فراتر از حد انتظار بود. رای چهار میلیونی توکلی که برای اولین‌بار در انتخابات ریاست‌جمهوری ایران برای نفر دوم انتخابات رقم می‌خورد یک تحلیل بزرگ در پس خود داشت. توکلی برخلاف جاسبی و طاهری، رقیب منتقد ‌هاشمی‌رفسنجانی بود و چهار میلیون رای وی نشان داد که سیاست‌های ‌هاشمی در جامعه منتقدان زیادی دارد. در حقیقت رای ‌هاشمی نسبت به دوره قبل ریزش کرده بود که این مساله نشان‌دهنده نارضایتی بخش‌هایی از جامعه بود. هاشمی دولت دومش را با در نظر گرفتن حمایت جناح راست و سکوت جناح چپ در انتخابات ششمین دوره ریاست‌جمهوری تشکیل داد. نگاه او به دولت خود، حالا تفاوت‌هایی داشت. کابینه دوم با حفظ 13نفر از 22 وزیر کابینه اول و تغییر 9 وزیر تشکیل شد. لاریجانی که با حکم مقام معظم رهبری به عنوان رییس صداوسیما انتخاب شده بود از وزارت فرهنگ و ارشاد کنار رفت و میرسلیم جانشین او در این سمت شد. نوربخش نیز که برای وزارت اقتصاد و دارایی نتوانست راي مجلس چهارم را به‌دست آورد و به‌عنوان رییس کل بانک مرکزی منصوب شد. علاوه بر این دو تغییر، هفت تغییر دیگر در کابینه دوم نسبت به کابینه اول به‌وجود آمد که مهم‌ترین آن، حذف معین و عبدالله نوری، از وزرای منسوب به جناح چپ ایران از کابینه بود. دولت دوم هاشمی باید به مجلس چهارم معرفی می‌شد. مجلسی که دیگر کمتر کسی از جناح چپ به آن راه یافته بود، شاید یکی دیگر از دلایل هاشمی برای کنار گذاشتن برخی از اعضای چپ کابینه‌ای اولش این باشد. در مجموع دولت دوم ‌هاشمی، با اجماع کمتر در فضای سیاسی نسبت به دولت اول وی شکل گرفت. ‌هاشمی‌رفسنجانی در دولت دوم مانند دولت اول، سیاست توازن در کابینه و استفاده از وزن همه نیروهای سیاسی کشور را در پیش نگرفت. دولت دوم هاشمی به نسبت دولت اول او در حوزه سیاست از انفعال بیشتری برخوردار بود و تنها به مسایل اقتصادی با منظر لیبرالیسم می‌پرداخت. مردی که همیشه دولت‌ها را نقد کرده و می‌کند، در دولت خودش هم رویکردهای متفاوتی را در پیش گرفت. هاشمی گاهی براساس باور خود عمل کرد و در مواردی، از خواسته‌هایش گذشت. او همچنان «سیاستمدار» ماند حتی در جایگاه رییس دولت.
دولت پنجم پس از پایان جنگ به ریاست یکی از چهره‌های بنام و مورد حمایت اکثر فعالان سیاسی کشور تشکیل شد آن هم در مقطعی که بنيانگذار انقلاب، به‌تازگی رحلت کرده بود. آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی با شعار سازندگی، از منظر خودش دولت «وحدت ملی برای ترمیم آسیب‌های جنگ و بازسازی کشور» تشکیل داد. دولتی که بنا بود نواقص زیربنایی کشور را مرتفع و اقتصاد کشور را شکوفا کند. ناظران بر این باورند که دولت سازندگی در کنار خدمات قابل تامل، نواقصی نیز داشت. «آیت‌الله» در پاسخ به برخی انتقادات که دولت او را غیرسیاسی یا غیرفعال در حوزه بین‌الملل می‌دانستند، گفت: «من به حد کفایت سیاسی هستم. کابینه‌ای کاری انتخاب کردم؛ کابینه‌ای که ایران را بسازد.» دولت اول سازندگی مقارن بود با دوسال آخر مجلس سوم. مجلسی که با اکثریت موسوم به چپ تشکیل شده بود که بعدها اصلاح‌طلب نام گرفتند و به رییس‌جمهوری دوران سازندگی امکان می‌داد که از تمام طیف‌های سیاسی دولتش نماینده‌هایی دعوت کند تا جریان‌های سیاسی را با دولت خود همسو سازد. هاشمی معتقد بود دولتی می‌خواهد، بی‌حاشیه و کاری. دولتی که به رفع کمبود‌های اساسی کشور و فقدان زیرساخت‌های لازم برای تولید بپردازد. دولتی که از منظر اقتصادی بیشتر به لیبرالیسم و آزاد‌سازی اقتصاد گرایش داشت و بیشتر برای جبران حمایت طیف چپ در انتخابات و به منظور تعامل بیشتر با مجلس سوم بود که وزارتخانه‌های سیاسی به برخی منسوبین به جریان چپ یا خط امام رسید. چهارمين رییس‌جمهوری ایران آنچنان برای ساخت کشور بی‌تاب بود که از انتخاب قطعی وزیر چهار وزارتخانه‌ای که از نظرش نقش چندانی در سازندگی کشور نداشتند گذشت و ترجیح داد برای وزارتخانه‌های مدنظرش، یعنی وزارتخانه‌های اقتصادی آزادی عمل بیشتری بخرد. تفکر اقتصادی هاشمی‌رفسنجانی در نحوه انتخاب وزرای اقتصادی دولتش نمود عینی یافت، افراد فنی و مسلط به حوزه اقتصاد یا همان «تکنوکرات‌ها» اکثر اعضای کابینه اول هاشمی را تشکیل می‌دادند. حضور نوربخش در راس وزارت اقتصاد، بیژن نامدار زنگنه در وزارت نیرو، نعمت‌زاده در وزارت صنایع، آقازاده در وزارت نفت، کلانتری در وزارت کشاورزی، محلوجی در وزارت معادن، حسینیان‌نژاد در صنایع سنگین و وهاجی در وزارت بازرگانی، رنگ و بوی کابینه نخست ‌هاشمی‌رفسنجانی را اقتصادی کرده بود. اما هواداران جناح چپ آیت‌الله هاشمی، هم از کابینه او سهم می‌خواستند. ‌هاشمی‌رفسنجانی به عنوان کاندیدای جامعه روحانیت مبارز، پیروز انتخابات ریاست‌جمهوری شده بود در حالی که در آن دوره از انتخابات، مجمع روحانیون مبارز نیز از او در انتخابات حمایت کرده بود. هاشمی در پاسخ به حمایت‌های مجمع، سیدمحمد خاتمی را به عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، عبدالله نوری را به عنوان وزیر کشور، مصطفی معین را به‌عنوان وزیر آموزش عالی و نجفی را به عنوان وزیر آموزش و پرورش معرفی کرد هر چند مدیری مانند نجفی بیشتر تکنوکرات بود هر چند تفکرات او بعدها با اصلاح‌طلبان قرینه شد. این افراد چهره‌هایی بودند که باید پاسخ حمایت‌های مجمع را می‌دادند و با مجلس چپ برای دولت وارد تعامل می‌شدند. اما از سویی دیگر ولایتی و فلاحیان به ترتیب در پست وزیر امور خارجه و وزیر اطلاعات قرار گرفته بودند تا توازن قوا در دولتی که به گفته رییسش دولت ملی بود برقرار بماند. راست و چپ و تکنوکرات، تقریبا برابر. هاشمی سعی کرده بود دولت اول سازندگی را از نظر سیاسی به شکلی متعادل بچیند. شاید از یک منظر، این سیاست می‌توانست سیاستی راهگشا برای دولتی باشد که پس از جنگ تشکیل شده و سازندگی را الگوی خود قرار داده است. ولی ترکیب کابینه اول دولت سازندگی عملا هر دو جریان راست و چپ را ناراضی کرد. حضور سیدمحمد خاتمی و دیگر افراد متمایل به چپ‌ها در کابینه اول، راست‌گرایان سنتی را به‌شدت ناراحت کرده بود و از آن سو، چپ‌های سیاست ایران نیز که اکثریت مجلس سوم را در دست داشتند، انتقاداتی نسبت به وزرای اقتصادی و وزرای متمایل به جناح راست داشتند. این اعتراضات هاشمی‌رفسنجانی را در پایان دولت اولش با مشکلاتی مواجه کرد. پس رویکرد «رییس» به دولتش بار دیگر عوض شد. او گاهی منتقد دولت خود نیز بوده است اما وزرای نزدیک به راست، در حاشیه امن قرار گرفتند و اتفاقا وزرایی که عملکرد قابل‌قبول داشتند، ناچار به ترک کابینه شدند. پس از تشکیل مجلس چهارم، آیت‌الله هاشمی به منظور راضی نگه‌داشتن مجلس شورای اسلامی در مورد سیاست‌های اقتصادی دولتش، لاریجانی را به جای سیدمحمد خاتمی برای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی انتخاب کرد. تغییری که نتایج چندانی در مناسبات بین رییس‌جمهوری و جناح راست ایجاد نکرد. ‌هاشمی که برای چهارسال اول با اجماع در بین همه گروه‌های سیاسی انتخاب شده بود، در حالی برای انتخابات بعدی آماده می‌شد که دیگر از آن اجماع خبری نبود. از یک سو جناح چپ که تعداد زیادی از کاندیداهایش در انتخابات مجلس چهارم رد صلاحیت شدند، در این انتخابات بیشتر موضع سکوت و در برخی مواقع انتقاد از ‌هاشمی را در پیش گرفتند. مجمع روحانیون مبارز که در انتخابات پنجم ریاست‌جمهوری (چهارساله اول ‌هاشمی) به نفع ‌هاشمی موضع‌گیری کرده بودند، در انتخابات ششم ترجیح دادند سکوت کنند. از سوی دیگر، راست‌گرایان سنتی ایران، اگرچه بهترین گزینه ممکن را برای ادامه سازندگی، آیت‌الله ‌هاشمی‌رفسنجانی می‌دانستند ولی برای حمایت خود شرط و شروط داشتند که مهم‌ترین آن مربوط به اعضای کابینه دوم او بود. تنها جامعه روحانیت مبارز که ‌هاشمی‌رفسنجانی به‌عنوان یکی از اعضای شورای مرکزی آن شناخته می‌شد، از ‌او حمایت قطعی و کامل کرد. جامعه مدرسین حوزه علمیه از ‌هاشمی حمایت کرد ولی حمایتی مشروط و منتهی به اما و اگرها. بیشترین انتقاد جامعه مدرسین حوزه علمیه به اعضای کابینه ‌هاشمی بود به‌گونه‌ای که شرط اول آنها این بود که کابینه دولت جدید ‌هاشمی از بین کسانی تشکیل شود که‌ به‌ مبانی‌ و اصول‌ اسلام، اصول‌ انقلاب‌ و ولایت‌ فقیه‌ و روحانیت‌ و مرجعیت‌ و ایستادگی‌ در برابر جهانخواران‌، مخصوصا آمریکا ایمان داشته باشند. از نکات قابل توجه دیگر در حمایت جامعه مدرسین از ‌هاشمی، امضای بیانیه توسط آیت‌الله فاضل بود. درحالی که معمولا بیانیه‌های این تشکل با امضای آیت‌الله مشکینی منتشر می‌شد. حزب موتلفه اسلامی نیز، در حالی که انتظار می‌رفت از کاندیداتوری احمد توکلی حمایت کند اعلام کرد از کاندیدای مورد حمایت جامعتین حمایت می‌کند. در نهایت انتخابات ششمین دوره ریاست‌جمهوری در سال 1372 با پیروزی ‌هاشمی‌رفسنجانی پایان یافت ولی این انتخابات یک تفاوت عمده با انتخابات‌ ریاست‌جمهوری پیشین داشت و آن رای بالاتر از حد انتظار نفر دوم انتخابات یعنی احمد توکلی بود. وی در این انتخابات حدود چهار میلیون رای آورد که بسیار فراتر از حد انتظار بود. رای چهار میلیونی توکلی که برای اولین‌بار در انتخابات ریاست‌جمهوری ایران برای نفر دوم انتخابات رقم می‌خورد یک تحلیل بزرگ در پس خود داشت. توکلی برخلاف جاسبی و طاهری، رقیب منتقد ‌هاشمی‌رفسنجانی بود و چهار میلیون رای وی نشان داد که سیاست‌های ‌هاشمی در جامعه منتقدان زیادی دارد. در حقیقت رای ‌هاشمی نسبت به دوره قبل ریزش کرده بود که این مساله نشان‌دهنده نارضایتی بخش‌هایی از جامعه بود. هاشمی دولت دومش را با در نظر گرفتن حمایت جناح راست و سکوت جناح چپ در انتخابات ششمین دوره ریاست‌جمهوری تشکیل داد. نگاه او به دولت خود، حالا تفاوت‌هایی داشت. کابینه دوم با حفظ 13نفر از 22 وزیر کابینه اول و تغییر 9 وزیر تشکیل شد. لاریجانی که با حکم مقام معظم رهبری به عنوان رییس صداوسیما انتخاب شده بود از وزارت فرهنگ و ارشاد کنار رفت و میرسلیم جانشین او در این سمت شد. نوربخش نیز که برای وزارت اقتصاد و دارایی نتوانست راي مجلس چهارم را به‌دست آورد و به‌عنوان رییس کل بانک مرکزی منصوب شد. علاوه بر این دو تغییر، هفت تغییر دیگر در کابینه دوم نسبت به کابینه اول به‌وجود آمد که مهم‌ترین آن، حذف معین و عبدالله نوری، از وزرای منسوب به جناح چپ ایران از کابینه بود. دولت دوم هاشمی باید به مجلس چهارم معرفی می‌شد. مجلسی که دیگر کمتر کسی از جناح چپ به آن راه یافته بود، شاید یکی دیگر از دلایل هاشمی برای کنار گذاشتن برخی از اعضای چپ کابینه‌ای اولش این باشد. در مجموع دولت دوم ‌هاشمی، با اجماع کمتر در فضای سیاسی نسبت به دولت اول وی شکل گرفت. ‌هاشمی‌رفسنجانی در دولت دوم مانند دولت اول، سیاست توازن در کابینه و استفاده از وزن همه نیروهای سیاسی کشور را در پیش نگرفت. دولت دوم هاشمی به نسبت دولت اول او در حوزه سیاست از انفعال بیشتری برخوردار بود و تنها به مسایل اقتصادی با منظر لیبرالیسم می‌پرداخت. مردی که همیشه دولت‌ها را نقد کرده و می‌کند، در دولت خودش هم رویکردهای متفاوتی را در پیش گرفت. هاشمی گاهی براساس باور خود عمل کرد و در مواردی، از خواسته‌هایش گذشت. او همچنان «سیاستمدار» ماند حتی در جایگاه رییس دولت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.