|

نگاهی به برخی عوامل موثر در رخداد 22 بهمن 57

کاتالیزور‌های یک انفجار

داوود علی بابایی/ پژوهشگر تاریخ معاصر


شاید برخی فکر می‌کنند تنها با حضور هزار، ده هزار یا صد هزار نفر در خیابان‌ها، انقلاب اسلامی پا گرفت در حالی که این‌چنین نبود و در پشت پرده رایزنی‌ها و عوامل مختلفی باعث پیروزی انقلاب اسلامی شد. از آن جمله می‌توان به مواردی اشاره کرد:
1- نقش رهبری امام خمینی به عنوان یک مرجع تقلید و به عنوان یک رهبر مذهبی، مردم را به حرکت درآورد و اعلامیه‌ها و سخنرانی‌های امام در بعد مذهب و اینکه شیعه و اسلام در ایران در خطر است، احساسات مذهبی مردم را تحریک کرد و توده‌ها به خیابان‌ها ریختند. به همین دلیل انقلاب ایران را یک انقلاب شاذ و نادر می‌نامند زیرا یک انقلاب ملی- مذهبی بود.
میشل فوکو جامعه شناس و فیلسوف فرانسوی که در آستانه انقلاب به ایران سفر کرده بود گفته است: مردم ایران از یک چیز بیشتر از چیزهای دیگر خنده‌شان می‌گیرد و آن اینکه دین افیون توده‌هاست. پس این چه محرکی بود که مردم را به حرکت درآورد؟ به غیراز دین و احساسات مذهبی آیا می‌توان از چیز دیگری یاد کرد.
2- نقش روحانیون و معممین در تشویق مردم؛ زیرا روحانیون از دوران گذشته در حسینیه‌ها و مساجد از پایگاه و جایگاه مردمی برخوردار بودند و در دوران انقلاب مساجد از اماکن تجمع مردم بود. مردم ایران برای روحانیون و متولیان مساجد و امامان جماعت احترام خاصی قایل بودند به همین دلیل سخنان روحانیون برای تحریک مردم نافذ واقع می‌شد.
3- نقش روشنفکران در داخل و خارج کشور را نمی‌توان نادیده گرفت. دانشگاه‌های کشور از مراکز مهم و پایگاه سیاسی در تمام دوران‌ها محسوب می‌شوند شاید هیچ‌وقت نتوان حوادث 16 آذر 1332 را به فراموشی سپرد. شاید هیچ‌وقت نتوان تحصن اساتید در مسجد دانشگاه تهران در دوران انقلاب را فراموش کرد و نیز کسانی که همراه امام خمینی از نجف به پاریس آمدند هیچ وقت فراموش شدنی نیستند. گرچه این روشنفکران اطراف امام هر یک سرنوشت جداگانه یافتند.
4- تماس‌های سری اعضای شورای انقلاب با سفارت آمریکا و رایزنی‌های آنان با ژنرال هایزر نقش اساسی در فروکشی کشت‌وکشتار رژیم شاه داشت. ملاقات‌های مکرر دکتر بهشتی، آیت‌الله موسوی اردبیلی و مهندس بازرگان با سولیوان و ژنرال هایزر در منزل فریدون سحابی کمک زیادی به پیروزی انقلاب اسلامی ایران کرد اما عده‌ای تداعی می‌کردند که اگر این مطالب را بیان کنند که بعضی از اعضای شورای انقلاب با این افراد ملاقات کرده‌اند مردم این رایزنی‌ها را خیانت قلمداد می‌کنند و طرح این مسایل توهین و افترا و بی‌مهری نسبت به این آقایان است و حتی در زمانی که دانشجویان پیرو خط امام سفارت آمریکا را به تسخیر خود درآوردند اسنادی را که در رابطه با ملاقات بعضی از اعضای شورای انقلاب با سفارت آمریکا بود افشا نکردند. زیرا آنها فکر می‌کردند طرح این مسایل در آن موقعیت خیانت به انقلاب است و مردم‌پسند نخواهد بود. در حالی که این کار نقیض‌های بسیاری در جهان داشت. مثلا رهبران ویتنام شمالی در حالی که با ویتنام جنوبی در حال جنگ بودند در پاریس با فرانسویان که حامیان ویت‌کنگ‌ها بودند مذاکره می‌کردند و از هویت کشور خود و منافع و مصالح کشور خود دفاع می‌کردند تا شاید بدین طریق از جنگ و خونریزی جلوگیری کنند و نیز گاندی در زندان با انگلیس‌ها ملاقات می‌کرد تا بتواند از منافع ملی کشور خود دفاع کند. همین‌طور احمدبن‌بلا رهبر انقلاب الجزایر با فرانسویان درزندان ملاقات می‌کرد. تمام این رایزنی‌ها افتخار یک کشور باید قلمداد شود نه خیانت به مردم کشور، زیرا تمام این کارها قدرت و جسارت می‌طلبد که انسانی خود را به خطر بیندازد و مذمت مردم را تحمل کند تا بتواند از منافع و مصالح ملی کشور خود دفاع کند.
5- تماس‌های مکرر داریوش فروهر که از طرف امام مامور شده بود با ارتشیان تماس و ملاقات داشته باشد تا شاید این برادران دست از کشت و کشتار مردم بکشند و بی‌طرفی خود را اعلام کنند از عوامل موثر در پیروزی انقلاب اسلامی بود. علت اعتماد امام به داریوش فروهر از این جهت بود که مرحوم سید احمد خمینی فرزند امام مدتی در زندان با داریوش فروهر هم‌سلول بود و صفا و صداقت و وطن پرستی او را برای امام شرح داده بود.
6- کنفرانس گوادولوپ که دی ماه (1357) 1979 در جزیره گوادولوپ برگزار شد و در آن سران چهار ابرقدرت جهان فرانسه، انگلیس، آمریکا و آلمان شرکت کردند و با عدم حمایت خود از رژیم پهلوی کمک بزرگی به پیروزی انقلاب اسلامی ایران کردند. در این کنفرانس جیمی کارتر رییس‌جمهوری آمریکا، اشمیت صدراعظم آلمان، والری ژیسکاردستن رییس‌جمهوری فرانسه و جیمز کالاهان نخست‌وزیر انگلیس شرکت داشتند.
دراین کنفرانس مذاکراتی پیرامون انقلاب ایران، جنگ کامبوج، خشونت در آفریقای جنوبی، نفوذ روزافزون شوروی‌ها در خلیج‌فارس، کودتای افغانستان و ناآرامی‌های ترکیه صورت گرفت.
در این کنفرانس رییس‌جمهوری آمریکا و نخست‌وزیر انگلیس معتقد بودند که کار شاه تمام است و باید از ایران خارج شود. در همین کنفرانس تصمیم گرفته شد که دیگر کشورهای غربی و آمریکا از رژیم شاه حمایت نکنند و همین مساله باعث تسریع در پیروزی انقلاب اسلامی شد.
7- ملاقات وارن زیمرمن مشاور سیاسی دولت آمریکا در سفارت پاریس با ابراهیم یزدی که در پنج‌نوبت انجام شد خود از عوامل موثر در دوران پیروزی انقلاب بود.
8- اعلام بی‌طرفی سران ارتش در روز 22 بهمن 57 و مخصوصا امان خواستن ارتشبد قره‌باغی از مهندس بازرگان نتیجه رایزنی‌های قبلی اعضای اپوزیسیون با ارتشیان بوده است.
در چیستی انقلاب؟
راستی انقلاب چیست؟ چه تعاریفی از انقلاب شده است؟ میرزاده عشقی می‌گوید انقلاب عبارت است از اینکه اقشار زیردست بر طبقه حاکم و زبردست شورش کنند. او از انقلاب تعاریف متعددی دارد. در واقع انقلاب آن است که مردم بر طبقه حاکم شورش کنند و به صورت بنیادی و برای مصلحت و منافع جامعه برخی از مبانی سیاست خارجی، داخلی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و غیره را عوض کنند. در جهان چهار انقلاب بزرگ تاکنون با ماهیت‌های مختلف روی داده است و بقیه انقلاب‌ها زیر مجموعه اینها بوده‌اند.
1-انقلاب کبیر فرانسه که یک انقلاب بورژوازی یا سرمایه‌داری بود.
2- انقلاب اکتبر 1917 روسیه که یک انقلاب سوسیالیستی بود.
3- انقلاب الجزایر که یک انقلاب ملی بود در سال 1962 روی داد.
4- انقلاب اسلامی ایران که در 22 بهمن سال57 رخ داد و یک انقلاب ملی‌ـ مذهبی بود.‌گرچه برخی صاحب‌نظران می‌گویند یک انقلاب مذهبی بوده است.
اما چه شد که مردم ایران دست به انقلاب زدند و آیا انقلاب باید ریشه در تاریخ داشته باشد که این خود یک بحث مفصل و گسترده‌ای را می‌طلبد ولی من به طور مختصر و موجز به آن می‌پردازم. انقلاب اسلامی با مقاله احمد رشیدی مطلق (اسم جعلی) در روزنامه اطلاعات در 17 دی 56 باعنوان ارتجاع سرخ و سیاه آغاز شد که در مورد نوشتن این مقاله بحث و گفت‌وگو بسیار است که چه کسی یا کسانی این مقاله را تدوین کرده‌اند. برخی می‌گویند این مقاله به دستور شاه و با همکاری امیر عباس هویدا نخست‌وزیر وقت و به قلم داریوش همایون وزیر اطلاعات و جهانگردی نوشته شده و ابتدا بنا بر این بود که در روزنامه کیهان به چاپ برسد ولی بعدا از این کار منصرف شدند و این مقاله در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید و برخی دیگر می‌گویند از محتوای این مقاله، دربار خبری نداشته است و فقط داریوش همایون از محتوای آن آگاه بوده است. خلاصه در این مقاله به امام خمینی توهین شده بود و به او نسبت‌های دروغ داده بودند و مردم قم در روز 19 دی 56 به طرفداری از امام خمینی و ضد این مقاله دست به تظاهرات زدند که با سرکوب رژیم مواجه و چندین نفر شهید شدند و جرقه انقلاب در همین روز زده شد. در 29 بهمن 56 برای شهدای قم مراسم چهلم در شهر تبریز برگزار شد و این کار متداول ادامه یافت تا سرانجام به سرنگونی رژیم در بهمن ماه 57 منجر شد و در واقع انقلاب اسلامی ایران به لحاظ تقویمی و کرونولوژی فقط حدود 13ماه بیشتر طول نکشید. جامعه شناسان سیاسی و سیاست‌مداران می‌گویند یک انقلاب باید ریشه عمیق در تاریخ داشته باشد مثلا انقلاب فرانسه 200 سال طول کشید و انقلاب روسیه چندین دهه به طول انجامید و انقلاب الجزایر حداقل هفت‌سال ریشه در تاریخ داشته و نیز انقلاب نیکاراگوئه بیش از یک سال ریشه در تاریخ نداشت. اگر توجه کنید مشاهده خواهید کرد که آن انقلاباتی که ریشه بیشتری در تاریخ داشته‌اند در پیشبرد اهداف انقلابی خود موفق‌تر بوده‌اند. از سویی گفته می‌شود اگر یک انقلاب بخواهد به اهداف و آرمان‌های خود که در زمان پیروزی آن دست یافته بوده برسد باید بندهای پنج‌گانه زیر را پاره کند.
1-استبداد، 2- استعمار، 3- استثمار، 4- استحمار 5- استعباد.
به نظر نگارنده این سطور انقلاب اسلامی ریشه در شکست انقلاب مشروطیت داشت. از زمانی که مشروطه‌خواهان دو گروه شدند. یکی کسانی که فقط نظام مشروطه را می‌خواستند مانند سید عبدالله بهبهانی، آیت‌الله طباطبایی، آیت‌الله نایینی و... و دیگر کسانی که فقط نظام مشروطه مشروعه را عنوان می‌کردند مانند شیخ فضل‌الله نوری، آیت‌الله نبی نوری، آیت‌الله علی یزدی و... و با اعدام شیخ فضل الله نوری انقلاب مشروطه راه انحراف در پیش گرفت و از آن زمان انقلاب اسلامی در برخی از اذهان رجال سیاسی و روحانیون ریشه دواند. به نظر می‌رسد اگر در دوران مشروطه‌خواهی، مردم فقط به برقراری عدالت‌خانه قانع بودند و توقعات خود را افزایش نمی‌دادند که مجلس شورای ملی به سبک کشورهای دیگر که حکومت مشروطه داشتند، داشته باشند حتما دموکراسی بر کشور حاکم می‌شد و با بالا رفتن سطح فرهنگ سیاسی و اجتماعی مردم و با گذر از دموکراسی کشور در ابعاد مختلف پیشرفت و ترقی می‌کرد که متاسفانه این‌چنین نشد. مضاف بر این خواسته سیاسی- اجتماعی مردم در دوران‌های مختلف چندان روشن نبوده است. با توجه به آنچه گفته شد می‌توان گفت‌گرچه نمی‌توان نقش مردم را در تظاهرات و اعتصابات در دوران انقلاب اسلامی انکار کرد ولی پرواضح است که فقط این مردم نبودند که در پیروزی انقلاب نقش داشتند بلکه علل و عوامل داخلی و خارجی بسیار دیگری هم در کار بود.

شاید برخی فکر می‌کنند تنها با حضور هزار، ده هزار یا صد هزار نفر در خیابان‌ها، انقلاب اسلامی پا گرفت در حالی که این‌چنین نبود و در پشت پرده رایزنی‌ها و عوامل مختلفی باعث پیروزی انقلاب اسلامی شد. از آن جمله می‌توان به مواردی اشاره کرد:
1- نقش رهبری امام خمینی به عنوان یک مرجع تقلید و به عنوان یک رهبر مذهبی، مردم را به حرکت درآورد و اعلامیه‌ها و سخنرانی‌های امام در بعد مذهب و اینکه شیعه و اسلام در ایران در خطر است، احساسات مذهبی مردم را تحریک کرد و توده‌ها به خیابان‌ها ریختند. به همین دلیل انقلاب ایران را یک انقلاب شاذ و نادر می‌نامند زیرا یک انقلاب ملی- مذهبی بود.
میشل فوکو جامعه شناس و فیلسوف فرانسوی که در آستانه انقلاب به ایران سفر کرده بود گفته است: مردم ایران از یک چیز بیشتر از چیزهای دیگر خنده‌شان می‌گیرد و آن اینکه دین افیون توده‌هاست. پس این چه محرکی بود که مردم را به حرکت درآورد؟ به غیراز دین و احساسات مذهبی آیا می‌توان از چیز دیگری یاد کرد.
2- نقش روحانیون و معممین در تشویق مردم؛ زیرا روحانیون از دوران گذشته در حسینیه‌ها و مساجد از پایگاه و جایگاه مردمی برخوردار بودند و در دوران انقلاب مساجد از اماکن تجمع مردم بود. مردم ایران برای روحانیون و متولیان مساجد و امامان جماعت احترام خاصی قایل بودند به همین دلیل سخنان روحانیون برای تحریک مردم نافذ واقع می‌شد.
3- نقش روشنفکران در داخل و خارج کشور را نمی‌توان نادیده گرفت. دانشگاه‌های کشور از مراکز مهم و پایگاه سیاسی در تمام دوران‌ها محسوب می‌شوند شاید هیچ‌وقت نتوان حوادث 16 آذر 1332 را به فراموشی سپرد. شاید هیچ‌وقت نتوان تحصن اساتید در مسجد دانشگاه تهران در دوران انقلاب را فراموش کرد و نیز کسانی که همراه امام خمینی از نجف به پاریس آمدند هیچ وقت فراموش شدنی نیستند. گرچه این روشنفکران اطراف امام هر یک سرنوشت جداگانه یافتند.
4- تماس‌های سری اعضای شورای انقلاب با سفارت آمریکا و رایزنی‌های آنان با ژنرال هایزر نقش اساسی در فروکشی کشت‌وکشتار رژیم شاه داشت. ملاقات‌های مکرر دکتر بهشتی، آیت‌الله موسوی اردبیلی و مهندس بازرگان با سولیوان و ژنرال هایزر در منزل فریدون سحابی کمک زیادی به پیروزی انقلاب اسلامی ایران کرد اما عده‌ای تداعی می‌کردند که اگر این مطالب را بیان کنند که بعضی از اعضای شورای انقلاب با این افراد ملاقات کرده‌اند مردم این رایزنی‌ها را خیانت قلمداد می‌کنند و طرح این مسایل توهین و افترا و بی‌مهری نسبت به این آقایان است و حتی در زمانی که دانشجویان پیرو خط امام سفارت آمریکا را به تسخیر خود درآوردند اسنادی را که در رابطه با ملاقات بعضی از اعضای شورای انقلاب با سفارت آمریکا بود افشا نکردند. زیرا آنها فکر می‌کردند طرح این مسایل در آن موقعیت خیانت به انقلاب است و مردم‌پسند نخواهد بود. در حالی که این کار نقیض‌های بسیاری در جهان داشت. مثلا رهبران ویتنام شمالی در حالی که با ویتنام جنوبی در حال جنگ بودند در پاریس با فرانسویان که حامیان ویت‌کنگ‌ها بودند مذاکره می‌کردند و از هویت کشور خود و منافع و مصالح کشور خود دفاع می‌کردند تا شاید بدین طریق از جنگ و خونریزی جلوگیری کنند و نیز گاندی در زندان با انگلیس‌ها ملاقات می‌کرد تا بتواند از منافع ملی کشور خود دفاع کند. همین‌طور احمدبن‌بلا رهبر انقلاب الجزایر با فرانسویان درزندان ملاقات می‌کرد. تمام این رایزنی‌ها افتخار یک کشور باید قلمداد شود نه خیانت به مردم کشور، زیرا تمام این کارها قدرت و جسارت می‌طلبد که انسانی خود را به خطر بیندازد و مذمت مردم را تحمل کند تا بتواند از منافع و مصالح ملی کشور خود دفاع کند.
5- تماس‌های مکرر داریوش فروهر که از طرف امام مامور شده بود با ارتشیان تماس و ملاقات داشته باشد تا شاید این برادران دست از کشت و کشتار مردم بکشند و بی‌طرفی خود را اعلام کنند از عوامل موثر در پیروزی انقلاب اسلامی بود. علت اعتماد امام به داریوش فروهر از این جهت بود که مرحوم سید احمد خمینی فرزند امام مدتی در زندان با داریوش فروهر هم‌سلول بود و صفا و صداقت و وطن پرستی او را برای امام شرح داده بود.
6- کنفرانس گوادولوپ که دی ماه (1357) 1979 در جزیره گوادولوپ برگزار شد و در آن سران چهار ابرقدرت جهان فرانسه، انگلیس، آمریکا و آلمان شرکت کردند و با عدم حمایت خود از رژیم پهلوی کمک بزرگی به پیروزی انقلاب اسلامی ایران کردند. در این کنفرانس جیمی کارتر رییس‌جمهوری آمریکا، اشمیت صدراعظم آلمان، والری ژیسکاردستن رییس‌جمهوری فرانسه و جیمز کالاهان نخست‌وزیر انگلیس شرکت داشتند.
دراین کنفرانس مذاکراتی پیرامون انقلاب ایران، جنگ کامبوج، خشونت در آفریقای جنوبی، نفوذ روزافزون شوروی‌ها در خلیج‌فارس، کودتای افغانستان و ناآرامی‌های ترکیه صورت گرفت.
در این کنفرانس رییس‌جمهوری آمریکا و نخست‌وزیر انگلیس معتقد بودند که کار شاه تمام است و باید از ایران خارج شود. در همین کنفرانس تصمیم گرفته شد که دیگر کشورهای غربی و آمریکا از رژیم شاه حمایت نکنند و همین مساله باعث تسریع در پیروزی انقلاب اسلامی شد.
7- ملاقات وارن زیمرمن مشاور سیاسی دولت آمریکا در سفارت پاریس با ابراهیم یزدی که در پنج‌نوبت انجام شد خود از عوامل موثر در دوران پیروزی انقلاب بود.
8- اعلام بی‌طرفی سران ارتش در روز 22 بهمن 57 و مخصوصا امان خواستن ارتشبد قره‌باغی از مهندس بازرگان نتیجه رایزنی‌های قبلی اعضای اپوزیسیون با ارتشیان بوده است.
در چیستی انقلاب؟
راستی انقلاب چیست؟ چه تعاریفی از انقلاب شده است؟ میرزاده عشقی می‌گوید انقلاب عبارت است از اینکه اقشار زیردست بر طبقه حاکم و زبردست شورش کنند. او از انقلاب تعاریف متعددی دارد. در واقع انقلاب آن است که مردم بر طبقه حاکم شورش کنند و به صورت بنیادی و برای مصلحت و منافع جامعه برخی از مبانی سیاست خارجی، داخلی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و غیره را عوض کنند. در جهان چهار انقلاب بزرگ تاکنون با ماهیت‌های مختلف روی داده است و بقیه انقلاب‌ها زیر مجموعه اینها بوده‌اند.
1-انقلاب کبیر فرانسه که یک انقلاب بورژوازی یا سرمایه‌داری بود.
2- انقلاب اکتبر 1917 روسیه که یک انقلاب سوسیالیستی بود.
3- انقلاب الجزایر که یک انقلاب ملی بود در سال 1962 روی داد.
4- انقلاب اسلامی ایران که در 22 بهمن سال57 رخ داد و یک انقلاب ملی‌ـ مذهبی بود.‌گرچه برخی صاحب‌نظران می‌گویند یک انقلاب مذهبی بوده است.
اما چه شد که مردم ایران دست به انقلاب زدند و آیا انقلاب باید ریشه در تاریخ داشته باشد که این خود یک بحث مفصل و گسترده‌ای را می‌طلبد ولی من به طور مختصر و موجز به آن می‌پردازم. انقلاب اسلامی با مقاله احمد رشیدی مطلق (اسم جعلی) در روزنامه اطلاعات در 17 دی 56 باعنوان ارتجاع سرخ و سیاه آغاز شد که در مورد نوشتن این مقاله بحث و گفت‌وگو بسیار است که چه کسی یا کسانی این مقاله را تدوین کرده‌اند. برخی می‌گویند این مقاله به دستور شاه و با همکاری امیر عباس هویدا نخست‌وزیر وقت و به قلم داریوش همایون وزیر اطلاعات و جهانگردی نوشته شده و ابتدا بنا بر این بود که در روزنامه کیهان به چاپ برسد ولی بعدا از این کار منصرف شدند و این مقاله در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید و برخی دیگر می‌گویند از محتوای این مقاله، دربار خبری نداشته است و فقط داریوش همایون از محتوای آن آگاه بوده است. خلاصه در این مقاله به امام خمینی توهین شده بود و به او نسبت‌های دروغ داده بودند و مردم قم در روز 19 دی 56 به طرفداری از امام خمینی و ضد این مقاله دست به تظاهرات زدند که با سرکوب رژیم مواجه و چندین نفر شهید شدند و جرقه انقلاب در همین روز زده شد. در 29 بهمن 56 برای شهدای قم مراسم چهلم در شهر تبریز برگزار شد و این کار متداول ادامه یافت تا سرانجام به سرنگونی رژیم در بهمن ماه 57 منجر شد و در واقع انقلاب اسلامی ایران به لحاظ تقویمی و کرونولوژی فقط حدود 13ماه بیشتر طول نکشید. جامعه شناسان سیاسی و سیاست‌مداران می‌گویند یک انقلاب باید ریشه عمیق در تاریخ داشته باشد مثلا انقلاب فرانسه 200 سال طول کشید و انقلاب روسیه چندین دهه به طول انجامید و انقلاب الجزایر حداقل هفت‌سال ریشه در تاریخ داشته و نیز انقلاب نیکاراگوئه بیش از یک سال ریشه در تاریخ نداشت. اگر توجه کنید مشاهده خواهید کرد که آن انقلاباتی که ریشه بیشتری در تاریخ داشته‌اند در پیشبرد اهداف انقلابی خود موفق‌تر بوده‌اند. از سویی گفته می‌شود اگر یک انقلاب بخواهد به اهداف و آرمان‌های خود که در زمان پیروزی آن دست یافته بوده برسد باید بندهای پنج‌گانه زیر را پاره کند.
1-استبداد، 2- استعمار، 3- استثمار، 4- استحمار 5- استعباد.
به نظر نگارنده این سطور انقلاب اسلامی ریشه در شکست انقلاب مشروطیت داشت. از زمانی که مشروطه‌خواهان دو گروه شدند. یکی کسانی که فقط نظام مشروطه را می‌خواستند مانند سید عبدالله بهبهانی، آیت‌الله طباطبایی، آیت‌الله نایینی و... و دیگر کسانی که فقط نظام مشروطه مشروعه را عنوان می‌کردند مانند شیخ فضل‌الله نوری، آیت‌الله نبی نوری، آیت‌الله علی یزدی و... و با اعدام شیخ فضل الله نوری انقلاب مشروطه راه انحراف در پیش گرفت و از آن زمان انقلاب اسلامی در برخی از اذهان رجال سیاسی و روحانیون ریشه دواند. به نظر می‌رسد اگر در دوران مشروطه‌خواهی، مردم فقط به برقراری عدالت‌خانه قانع بودند و توقعات خود را افزایش نمی‌دادند که مجلس شورای ملی به سبک کشورهای دیگر که حکومت مشروطه داشتند، داشته باشند حتما دموکراسی بر کشور حاکم می‌شد و با بالا رفتن سطح فرهنگ سیاسی و اجتماعی مردم و با گذر از دموکراسی کشور در ابعاد مختلف پیشرفت و ترقی می‌کرد که متاسفانه این‌چنین نشد. مضاف بر این خواسته سیاسی- اجتماعی مردم در دوران‌های مختلف چندان روشن نبوده است. با توجه به آنچه گفته شد می‌توان گفت‌گرچه نمی‌توان نقش مردم را در تظاهرات و اعتصابات در دوران انقلاب اسلامی انکار کرد ولی پرواضح است که فقط این مردم نبودند که در پیروزی انقلاب نقش داشتند بلکه علل و عوامل داخلی و خارجی بسیار دیگری هم در کار بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.