علیزاده طباطبایی از 19 بهمن میگوید
همافر «سیدمحمود» در حضور امام(ره)
عکس: امیر جدیدی، شرق
شرق: «سیدمحمود علیزادهطباطبایی» را نسل سوم انقلاب به عنوان وکیل دادگستری میشناسند اما در سال 57 او یک همافر بود؛ همافری که در سازماندهی همافران برای دیدار با امام خمینی تلاشهای بسیاری کرد. او میگوید: همزمان با فضای باز سیاسی در سال 56 و اعتراضات مردمی به رژیم شاهنشاهی در داخل ارتش هم حرکتهایی آغاز شد. در نیروی هوایی زمینه نارضایتی در همافران وجود داشت. همافران قشری از پرسنل نظامی بودند که با ورود تکنولوژی در نیروی هوایی حضور پیدا کرده بودند. من هم از جمله همافران بودم که در سال 1349 وارد نیروی هوایی شدم و در سال 52 پس از بازگشت از آمریکا توانستم در کنکور رشته اقتصاد بینالملل مدرسه عالی بازرگانی تهران پذیرفته شوم. در سال 54 همزمان در دانشگاه ملی در رشته حقوق مشغول تحصیل شدم. طباطبایی درباره پیوستن همافران به مردم در تظاهراتهای ضدشاهنشاهی میگوید: اعتراضات سال 56 در نیروی هوایی با اعتصاب غذای همافران و اعتراض به جدایی ناهارخوری همافران و افسران در سراسر نیروی هوایی همزمان شد، اعتصابی که امکان برخورد جدی با آن وجود نداشت ولی ضداطلاعات متوجه شد که ناهارخوری همافران خلوت و احضارها شروع شد. هرکس برای نرفتن به ناهارخوری بهانهای میآورد و ضداطلاعات متوجه فضای متشنج داخل نیروی هوایی شده بود.
او درخصوص چگونگی دیدار همافران با امام خمینی (ره) به «شرق» توضیحاتی داد. توضیحات علیزاده طباطبایی به «شرق» یادآور روزهای نخست ورود امام به ایران و حال و هوای انقلاب است.
نسل سوم انقلاب شما را به عنوان وکیل میشناسد اما خاطرات نقل شده از شما حکایت از دورهای دارد که شما در ارتش شاهنشاهی به عنوان همافر مشغول به کار بودید، چه شد که به ارتش پیوستید؟
در آن سالها با ورود تکنولوژی پیشرفته، اداره مستشاری ستاد ارتش به این جمعبندی رسیده بود که باید افرادی را با پایه تحصیلی دیپلم متوسطه استخدام کند و این گروه پس از آموزشهای فنی در ایران و آمریکا امور فنی تکنولوژی جدید را عهدهدار شود. ابتدا در سالهای 44-43 افرادی را به عنوان کمک مهندس استخدام کردند ولی با فارغالتحصیلی اولین گروه از کمک مهندسها مشکلاتی در ارتباط با غیرنظامی بودن آنها پیش آمد. گروهی به نام «همافر» تشکیل شد. «همافر» یعنی فرمان همایونی؛ یعنی اینکه با فرمان همایونی گروهی غیرنظامی در ارتش مشغول به کار شدند.
قرار بود این گروه از دیپلمهها پس از آموزشهای اولیه به مدت دو سال در ایران و آمریکا یا انگلیس به عنوان کمک متخصص در رشتههای مختلف فنی نیروی هوایی مشغول کار شوند و پس از دو سال گذراندن دوره آموزشی حین خدمت (OST) به درجه متخصص ارتقا پیدا کنند. بعد از سه سال به عنوان سرمتخصص و سپس سرپرست کارگاه به کار اشتغال مییافتند. تعهد خدمت این گروه 11سال بود که پس از 11 سال خدمت باید بازخرید شده و با سرمایه اولیه که از محل بازخرید دریافت میکردند و توانمندی فنی عملیاتیای که داشتند، میتوانستند وارد صنایع غیرنظامی شوند.
چه شد که بین ارتش و همافران اختلاف افتاد؟
چون همافران خودشان را نه تنها پایینتر از افسران نمیدیدند بلکه حتی میدیدند که باسوادتر از افسرها هستند. عمدتا در خارج از کشور دوره دیده، به زبان مسلط بودند در صورتیکه افسرهای همطرازشان از این خصوصیات برخوردار نبودند ولی از نظر درجه جایگاه همافر بین افسر و درجهدار بود؛ یعنی میگفتند «همافر سه» بالاتر از «ستوان یاری» است و پایینتر از «ستوان سوم» تا میشود همافر دو، همافر یک، سرهمافر سه، دو و یک، حتی میبینید سرهمافر یک هم پایین از ستوان سه بودید. همافرها هرگز این را نپذیرفتند. من خودم سال 49 استخدام شدم و از همان ابتدای استخدام قدیمیترها به ما میگفتند به هیچوجه شما حق ندارید به ستوان سه و حتی ستوان دو احترام بگذارید. چون همافرها از ستوان سه و ستوان دو بالاتر بودند و از نظر نظامی حتی اگر کسی سرهمافر یک میشد از ستوان سه پایینتر بود، عملیات مقاومت در این قشر همافری ایجاد شد، نارضایتی وجود داشت و خود این نارضایتی باعث همبستگی اینها شده بود. همافرها در سرتاسر نیرویهوایی یک جنبش اعتراضی داشتند ولی امکان بروز این اعتراض در ارتش وجود نداشت چون در ارتش یک خفقان مضاعف وجود داشت. من خودم دهههای 40 و 50 را خوب بهخاطر دارم و اینکه ساواک چقدر اقتدار داشت و ضداطلاعات ارتش در واقع ضداطلاعات ساواک بود. اینجور ضداطلاعات مسلط بود و همه وحشت داشتند، باوجود این وحشت یک همبستگی درونی بین همافرها بود. من سال 49 استخدام شدم، اواخر 49 به آمریکا برای دوره تخصصی دستگاههای سیمولیتور آموزشیپرداز رفتم. 51 که برگشتم همه همافرها باید در دانشگاه قبول شوند. در حالی که ورود به دانشگاه برای نظامیان تقریبا ممنوع بود، حرف هم منطقی بود. اما میگفتند ما شما را استخدام کردیم فرستادیم دورههای تخصصی خاص را ببینید و بیایید در همین دوره برای ما کار کنید. ولی بچهها علاقه داشتند که به دانشگاه بروند و این تحقیر داخلی را بهصورتی جبران کنند و این امکان برای همافرهایی که در شهرهایی مثل تهران بودند وجود داشت، چون عمدتا هم پایگاههای هوایی در مراکز استانها بود و همافرها در مراکز استانها بودند بهخصوص در تهران که بیشترین تعداد بودند اینها سعی میکردند بروند دانشگاه. مثلا من خودم وقتی، اوایل سال 52 از آمریکا برگشتم همان سال کنکور شرکت کردم و مدرسه عالی بازرگانی تهران قبول شدم و بعد برای رفتن به دانشگاه نیاز به اجازه داشتیم که اغلب با اجازه جعلی بود مثلا یک گواهی میگرفتیم برای افتتاححساب در بانک.
یعنی شما بدون اطلاع ارتش دانشگاه میرفتید؟
بله.
اگر سازمان امنیت میفهمید چه میشد؟
اگر میفهمید اخراجمان میکرد.
از ارتش؟
از دانشگاه. طوری بود که هیچکس مایل به ماندن در ارتش نبود ولی کسی که وارد ارتش میشد دیگر امکان خروجش وجود نداشت.
پیوستن همافرها به انقلاب اسلامی از طریق دانشگاه وارد ارتش شد یا نه، خود همافرها با همبستگی و جنبش اعتراضیشان به این نتیجه رسیدند؟
این مساله را توضیح میدهم. وقتی جنبش اعتراضی مردم اواخر سال 56 شروع شد و 57 رو به اوجگرفتن بود ما داخل نیرویهوایی هم فعالیتمان را شروع کردیم و اعتراضمان را با نرفتن به سالن غذاخوری شروع کردیم. میگفتیم چرا ناهارخوری افسران از ناهارخوری همافرها جدا باشد. ما یا باید برویم ناهارخوری افسران یا اصلا نمیرویم ناهار بخوریم، بدون اینکه این کار سازماندهی داشته باشد و بدون اینکه فرماندهی داشته باشد همافرها دهان به دهان به همدیگر اطلاع دادند که همافرها دیگر نباید ناهارخوری بروند. ضداطلاعات خیلی حساس شد احضار میکرد از ما سوال میکرد، هر کسی بهانهای میآورد. یک نفر میگفت مریض هستم، یک نفر میگفت این غذا به من نمیسازد، یکی میگفت گرسنه نیستم.
شما فعال دانشجویی بودید؟
بله، واقعا لطف خدا بود. با بچههای چریکهای فدایی مثلا بیژن جزنی که همشهری ما بود و در راس فعالان دانشجویی بود با آنها آشنا شدم. جزنی نطنزی بود و از طریق بچههای نطنز با من ارتباط برقرار کردند و داشتند میرفتند به طرف جذب فعالیتهای مسلحانه و هم این طرف بچههای مجاهدینخلق که در مدرسه عالی بازرگانی خیلی نفوذ داشتند.
افرادی که آن موقع فعال بودند اسامیشان را یادتان میآید؟
در مدرسه عالی بازرگانی بچههای سازمان زیاد بودند، مهدی بازرگان در دورههای جلوتر از ما بود و خیلی تلاش در جذب نیرو داشتند، ولی از بچههای نطنز هم از سازمان مجید شریفواقفی بود و هم از فداییان خلق بیژن جزنی بود، اینها همه بچههایی بودند که به نحوی با ما ارتباط برقرار کرده بودند ولی یک تحولی که در سال 53 در زندگیام رخ داد، این بود که با یک عارفی آشنا شدم که زندگیام را متحول کرد ولی واقعیت این بود که این فعالیتها روزبهروز گستردهتر میشد و دیگر ما بهصورت رسمی در راهپیماییهای داخل شهر شرکت میکردیم و همیشه در فکر این بودیم که باید یک کار بزرگی انجام دهیم.
همایش یا نشست هم داشتید؟
نه.
یعنی اخبار دهان به دهان میگشت؟
بله. واقعیت این بود که سازمانی وجود نداشت و جالب بود من خودم بعد از انقلاب فهمیدم که یکی از فعالترین چهرههای نظامی بودم. همیشه فکر میکردم امام حتما داخل ارتش یک تشکیلات منسجمی دارد و متاسفانه بعدها مصاحبههای زیادی دیدم، ادعاهای زیادی دیدم و به جرات میتوانم بگویم که چنین چیزی وجود نداشت. امام در داخل ارتش سازمانی نداشت، آدمی نداشت، همه دیمی رفته بودند جلو و عمدتا تیپ مذهبی که داخل ارتش بیشترین فعالیت را داشت، انجمن حجتیه بود. ضداطلاعات نسبت به اینها حساسیت نداشت. خیلی از شهدای بزرگ ارتش که بچه مسلمانهای مخلص و معتقدی بودند که بعد در جنگ شهید شدند، بچههای انجمن حجتیه بودند. مثل شهید صیاد شیرازی. مثل شهید اقاربپرست.
صیاد شیرازی هم جزو انجمن حجتیه بود و آن زمان شما او را میدیدید یا همکاری داشتید؟
نه، قبل از انقلاب ارتباط نداشتیم ولی بعدا متوجه شدیم و یک تیپ هم در دانشگاه جذب جریان روشنفکری دکتر شریعتی شده بودند، من هم جزو این تیپ بودم. به هر جهت فعالیتها به صورت غیرمنسجم همراه با انقلاب پیش میرفت تا روز 26 دی که شاه فرار کرد و بگیر و ببندها زیاد شده بود. کانون وکلا حمایت از خانواده همافرها را اعلام کرد. یک تعدادی که گرفتند منتقل کردند به جزیره قشم، سروصدا خیلی بالا گرفت ولی فعالیتها همانطور ادامه داشت. تا زندانیهای سیاسی که آزاد شدند، بهخصوص حضرت آیتالله طالقانی که آزاد شد، قبل از فرار شاه بود. ما یک تعدادی بودیم که از پایگاه نورشکاری، از قصر فیروزه و از دوشانتپه، پایگاههای داخل نیروی هوایی بدون اینکه تشکیلات خاصی داشته باشیم، معمولا تلفن میزدیم. مثلا به قیصر فیروزه میگفتیم قرار است، یک عده بروند آقای طالقانی را ببینند، عجبکار خطرناکی است شما یکدفعه نروید یادم است وقتی که خدمت آیتالله طالقانی رسیدیم بحث این بود که شاه میخواهد از کشور برود و چون مطرح کردند با آقای طالقانی که ما این امکان را داریم که هواپیمای شاه را ساقط کنیم چون این امکان وجود داشت، آقای طالقانی صراحتا گفتند این کار، کار درستی نیست. شاه قهرمان میشود شما باید بمانید یک کار بزرگی انجام دهید. من یادم است همان روز از منزل آقای طالقانی که برمیگشتیم، سر پیچ شمیران گارد جلوی ما را گرفت، خوب یادم است که فرماندهی این حرکتمان، دست همافر حسین نورشاهی بود. همافر نورشاهی آن روز گوینده رادیو بود و صدای خیلی رسایی داشت.
ایشان به من اطلاع دادند که قرار است امام بیایند و کمیتهای تشکیل شود به نام کمیته استقبال، آن موقع نمیگفتند امام، میگفتند نایب الامامخمینی.
چرا؟
چون نایب امام غایب بود. امام خمینی را نایب امام زمان میدانستیم.
بعد چه شد رفتید به کمیته استقبال؟
به من گفتند تو حاضری بیایی در این کمیته؟ گفتم بله تقریبا از اواخر آبان و اوایل آذر من فراری بودم، مرتب داخل نیروی هوایی میرفتم، با بچهها ارتباط داشتم ولی ضداطلاعات همیشه دنبال من بود که من را بگیرد ولی واقعیت این است که حتی داخل ضداطلاعات سرسپرده شاه نبودند.
یعنی ماموران ضداطلاعات هم با امام همراه بودند؟
بله. اینجا یک خاطره برایتان نقل کنم، بعد از پیروزی انقلاب یکی از همافرها که رییس بخش بازرسی فنی (KUC) بود یک روز آمد انجمناسلامی، من مسوول انجمن اسلامی بودم، آمد پیش من گفت که من، یک مشکل خانوادگی دارم، آمدم که شما حل کنید. گفتم ما چطور حل کنیم. گفت از امام نامه آوردم، گفت من از آذر 57 در خانههای سازمانی زندگی میکردم. یک روز آمدم خانه، دیدم پسربچه هشتسالهام در خانه دارد میرود و میگوید مرگ بر شاه. من به همسرم گفتم که جلوی بچه را بگیر. اینجا مامورهای ضداطلاعات هستند گزارش میکنند، همسرم گفت ما تمام همسایهها را میشناسیم. پنج، شش سال است اینجا هستیم چه کسی ممکن است مامور ضداطلاعات باشد. من چندبار به او گفتم زیر بار نمیرفت. آخر سر خودم کارتم را درآوردم و به همسرم نشان دادم و گفتم من مامور ضداطلاعات هستم. من سه فرزند داشتم، یک زندگی شیرین عاشقانهای داشتیم، همسرم یک نگاه به من کرد و یک تف انداخت به روی صورتم و رفت. هر چقدر التماس کردم برنگشت تا اینکه انقلاب پیروز شد. رفتم سراغ خانودهاش، گفتم به خدا، به پیغمبر، من بازرس فنی هستم. الزاما کارت ضداطلاعات دارم. گفت نه تو ساواکی هستی. مگر اینکه آقای خمینی بنویسد، گفت من به هر طریقی بود دسترسی پیدا کردم و رفتم خدمت خود امام و داستان را گفتم. امام روی یک کاغذ نوشته بودند همافران نورچشم ما هستند، مواظب شیاطین باشید. این نوشته را داده بودند دست او که ما بررسی کردیم و دیدیم وضعیتش این بوده و یک گزارش تهیه کردیم برای همسرش و از او دعوت کردیم بیایند به انجمن اسلامی، گفتیم داستان این است و او بیگناه است.
کسی در ضداطلاعات بود که به صف مردم پیوسته باشد یا با امام بیعت کرده باشد؟
یک خاطره دیگر که در داخل ارتش اتفاق افتاده؛ یکی از فرماندهان عالیرتبه ارتش که (چون راضی نیست اسمش را بگویم نمیگویم) یک روز آمد دفتر پیش من، وارد دفتر شد. من به محض اینکه او را نگاه کردم شناختم، دیدم زمانی که من همافر بودم او سرلشکر بود و افسر خیلی مقتدری بود به من گفت آقای وکیل من یک مشکلی دارم، شما چقدر حقالواکاله میگیرید. گفتم تیمسار از شما هیچی. گفت شما اشتباه میکنید، گفتم تیمسار من به شما ارادت دارم، شما را میشناسم، شما فرد شایستهای بودید. اول شروع کرد به انکار کردن بعد که دید من کامل او را میشناسم، گفت 30 سال است من گمنام دارم زندگی میکنم، گفت بعد از انقلاب من بازداشت شدم و در اوین بودم و جزو کسانی بودم که احتمال میدادم تا حد اعدام مرا ببرند. گفت یک روز در زندان خیلی دلم گرفته بود. به خودم مراجعه کردم دیدم من آدم سالمی هستم، گفتم این انقلاب ممکن است ما را هم اعدام کند. گفت یک نامه تند برای امام نوشتم که شما آمدی در بهشتزهرا گفتی آقای سرلشکر میخواهی نوکر باشی، نمیخواهی آقا باشی. این آقایی است که برای ما به ارمغان آوردی. گفت این نامه را دادم یک پاسداری که جلوی در سلول من بود و گفتم میتوانی این نامه را به آقای خمینی برسانی گفت بله، گفت این نامه را دادم و سه روز بعد دیدم که مرحوم آقای لاجوردی من را خواست. دادستان انقلاب بود و اوین دستش بود. گفت تو برای آقای خمینی نامه نوشتی، گفتم بله، گفت در نامه چه چیزی نوشتی (فکر کردم تمام شد و اعدام میشوم) گفتم چه چیزی نوشتم، آقای لاجوردی خندید و گفت برو بیرون و هیچکس هم نفهمد تو سرلشکر فلانی هستی، برو زندگیات را بکن ولی گمنام، گفت 30سال است دارم گمنام زندگی میکنم. میخواهم بگویم داخل ارتش یک چنین وضعیتی داشت.
برگردیم به همان قضیه که شما رفتید پیش آقای طالقانی؟
ایشان گفتند شما باید یک کار بزرگی بکنید، درست همزمان بود با تشکیل کمیته استقبال از امام که از طریق آقای دانشمنفرد از من هم دعوت شد و من که فراری هم بودم با لباس نظامی رفتم داخل کمیته.
چرا فراری بودید؟
از اواخر آذر ما داخل ارتش (نیروی هوایی) کاملا شناخته شده بودیم و فعالیتها خیلی علنی شده بود. قبلش بچهها میدانستند ولی خیلی علنی نبود. در واقع از اواخر آبان فعالیتمان علنی بود، رسما دعوت میکردیم. اعلامیههای امام، نوارهای امام را میبردیم داخل نیروی هوایی پخش میکردیم و همه ما را میشناختند، با اینکه فراری بودیم ولی همهجا حضور داشتیم بهخصوص در راهپیماییها به صورت فعال شرکت میکردیم و در کمیته استقبال هم من از طریق آقای دانشمنفرد رفتم و عضو شدم. کمیته استقبال بلافاصله بعد از فرار شاه تشکیل شد و من در روابطعمومی آنجا بودم.
چون تصور اینکه انقلاب به این سرعت پیروز میشود وجود نداشت من هم لباسم همیشه در ساکم بود میبردم داخل کمیته استقبال آنجا میپوشیدم و با لباس مینشستم آنجا و این خودش برای خیلیها تقویت روحیه بود که یک نفر با لباس نظامی داخل کمیته نشسته.
از کسانی که الان هستند و فعالیت سیاسی میکنند در کمیته کسی را یادتان نمیآید.
رییس کمیته استقبال آقای دانشمنفرد بود.
اعضا چه کسانی بودند.
آقای مرتضاییفر مسوول روابط عمومی کمیته استقبال از امام بود، آقایان هاشمی، مقام معظم رهبری، آقای بهشتی، آقای مطهری همه اینها در کمیته استقبال بودند.
کسی از موتلفهایها هم بود؟
موتلفهایها بودند، آقای عسگراولادی و... همه در کمیته استقبال بودند و ارتباط نزدیک داشتند.
بعد چه شد؟
همه بچههایی که میدانستند من در کمیته استقبال هستم هرکدام من را میدیدند، میگفتند ما دوست داریم بیاییم امام را ببینیم و من میگفتم؛ تقریبا هر روز ملاقات دارند در بین مردم میتوانید بیایید، ولی کسی جرات نمیکرد با لباس بیاید در آن منطقه تا یک روز واقعا اینکه میگویند برنامهریزی نبود، سازماندهی نبود از سراسر کشور بچهها همانطوری پیرو همان روشهایی که داشتیم دعوت شدند که بیایند و هر کسی که میخواهد امام را ببیند بلند شود بیاید تهران و امام را ببیند و بچهها آمده بودند تهران و یکی، دو روز بعد که پچپچ بود که از سراسر کشور همافرها آمدند تهران که امام را ببینند ولی اصلا برنامهای که چه روزی، چه ساعتی و چه جور بیاییم وجود نداشت. مرتب راهپیمایی میشد از قصرفیروزه، از مهرآباد در راهپیماییهای عمومی تا نزدیک کمیته چون در کوچه بود و آنجا دیگر جمعیت نمیآمد و دستههای کوچککوچک میآمدند برای دیدار امام.
کمیته استقبال کجا بود؟
در خیابان ایران بود، مدرسه رفاه و مدرسه علوی. تا آن روز یک مرتبه دیدم که تلفنها به کار افتاد و هر کسی دهانبهدهان به دیگران میگفت که امروز میخواهیم برویم امام را ببینیم، روز 19 بهمن روزی بود که فرمان نخستوزیری آقای بازرگان صادر شده بود. وقتی فرمان نخستوزیری صادر شد روحیه همه تقویت شد. آن روز تلفنها به کار افتاد که همه بیایند برای دیدار امام و یک دفعه من دیدم که همه بچههایی که میآمدند ساکشان دستشان بود و میآمدند داخل حیاط مدرسه علوی لباسشان را عوض میکردند هنوز به هیچکس هم نگفته بودیم. همافر طاهری که بیشترین فعالیت را میکرد، رفت با حاجاحمدآقا مطرح کرد و گفت بچههای نیروهوایی و همافرها آمدند و میخواهند امام را ببینند.
همه با لباس؟
بله، همه خوشحال بودند. آقای دکتر یزدی در کمیته استقبال بود. تلویزیون انقلاب راه افتاده بود، آقای دکتر یزدی سخنگوی تلویزیون انقلاب بود. به آقای دکتر یزدی گفتیم که میخواهیم برویم امام را ببینیم ایشان خوشحال رفتند داخل برگشتند گفتند امام امروز ملاقات ندارد. همه سرد شدیم و وحشت کردیم. طاهری عصبانی شده بود و داد و بیداد میکرد. حاج احمدآقا میگفت امام برنامهاش را هیچوقت تغییر نداده، امام یک برنامه مشخصی دارند و ما نمیتوانیم. طاهری داد و بیداد کرد که همه ما را اعدام میکنند، ما با لباس نظامی آمدیم اینجا حالا امام دیدار ندارند. یک حالت تند که باید دیدار داشته باشند. بالاخره حاج احمدآقا رفتند داخل برگشتند و خوشحال گفتند امام پذیرفتند که ملاقات کنند. اینکه دیگر در یک لحظه من فکر میکنم شاید حدود 170-160 نفر بیشتر نبودیم. همافر نورشاهی ایست خبردار داد و من خودم هیچوقت خودم را نظامی تصور نمیکردم و همیشه این لباس نظامی به من اصلا نمیخورده. آن روز روزی بود که احساس کردم نظامی هستم. واقعا خبردار و منسجم ایستادم، ایست خبردار در مقابل امام انجام شد و بدون هماهنگی قبلی، بدون اینکه این شعار را قبلا کسی داده باشد یکصدا همه فریاد زدیم ما همه سرباز توایم خمینی گوش به فرمان توایم خمینی.
از کجا همه یکمرتبه این را گفتند؟ یک نفر گفت بعد شما تکرار کردید یا به طور همزمان به ذهن همه رسید؟
همه با هم گفتیم یعنی تا امام آمدند، همیشه امام که میآمدند مردم شعار میدادند ولی این شعار را من نشنیده بودم، که امام هم آن روز چند جمله بیشتر صحبت نکردند و گفتند انشاءالله سرباز امامزمان باشید و بروید دانشگاه و با مهندس بازرگان بیعت کنید، اجازه نمیدادیم کسی عکس بگیرد، خبرنگار کیهان خیلی به همافر طاهری اصرار کرد طاهری اجازه داد که از پشت یک عکس بگیرد. یک خاطره برای بعد از این عکس برایتان بگویم. من بعد از انقلاب در سیاسی ایدئولوژیک بودم خبرنگار روابط عمومی ارتش نقل میکرد و میگفت که همان روز بعدازظهر که روزنامه کیهان این عکس را چاپ کرد...
چاپ این عکس برای شما که هنوز عضوی از ارتش بودید، مشکلساز نشد؟
چرا یکی از همافران نقل میکرد که قرهباغی او را خواست گفت این عکس واقعی است یا مونتاژ است. میگفت من نگاه کردم و گفتم قربان واقعی است گفت داد زد سر من و گفت پدرسوخته غلط کردی این مونتاژ است. گفتم قربان مونتاژ است. گفت من میخواهم بدانم اینها واقعا پرسنل ارتش بودند رفتند یا نه، باز نگاه کردم و گفتم هر چه شما بگویید ولی تخصص من این است که این عکس مونتاژ نیست که بعد اعلام کردند عکس مونتاژ است که امام گفتند خیر و اینها آمدند دیدار من. انتشار این عکس روز 19 بهمن بود. شب 20بهمن در پادگانهای نیروی هوایی واحدهای گارد مستقر بود از جمله در پادگان دوشانتپه، روز 20بهمن این منتشر شد زمانی که منتشر شد یک شور و هیجانی در همه همافرها و هنرجویان همافری که دوره آموزشی میدیدند ایجاد شده بود، یعنی همافرها احساس کردند که پیشرو حرکت انقلابی در ارتش همافرها هستند، انسجام همه در بینشان بود و مخالفی در این زمینه نداشتند. شب 21بهمن تلویزیون ملی ایران ورود امام را نشان داد، داخل آسایشگاه هنرجویان همافری در دوشانتپه همه شروع میکنند صلوات فرستادن، واحد گارد که آنجا بوده حمله میکند به آسایشگاه با لوله تانک میزند شیشه آسایشگاه را خراب میکند، هنرجویان میریزند بیرون درگیری میشود و همین که درگیری داخل پادگان دوشانتپه شروع میشود یکمرتبه سربازهایی که همه بیرون بودند فرار میکنند و دیدم یکی، دو نفر آمده بودند کمیته استقبال گریه و زاری که ما را قتلعام کردند، آقای دکتر یزدی به من ماموریت داد و گفت برو ببین چه خبر است. من سریع بلند شدم و آمدم دیدم که بیرون پر از جمعیت و شلوغی است، از سراسر تهران آمدند و هادی غفاری را هم آورده بودند. مردم شعار میدادند مسلمان به پا خیز همافرت کشته شد، در پادگان بسته بود.
یک روز بعد از اینکه همافرها آمده بودند دیدن امام؟
روز بیستم و شب بیستم و یکم. آمده بودند هادی غفاری هم بلندگو در دستش فریاد میزد مردم هم پشتسر او فریاد میزدند و شعار میدادند مسلمان به پا خیز همافرت کشته شد. هیچکس هم نمیدانست داخل چه خبر است. امکان ورود به داخل پادگان هم وجود نداشت ولی صدای تیراندازی میآمد مشخص بود که بچهها به اسلحه خانه دسترسی پیدا کردند نزدیکهای صبح بود که در پادگان باز شد و اسلحه دست مردم افتاده بود و حمله به کلانتریها شروع شد. از روز 21 بهمن تا ساعت 14، 15 حمله به کلانتریها بود که آن روز حکومت نظامی اعلام کردند و امام حکومت نظامی را شکستند و فتح شد ولی واقعیتی که وجود داشت این بود که ارتش بهدلیل اینکه قهرمان در داخلش نداشت، هیچ فرمانده محبوبی نداشت و به دلیل اینکه فضای روشنفکری بهخصوص داخل نیروی هوایی آمده بود ارتش مقاومتی در برابر مردم نداشت، تقریبا حکومت نظامی یکسال طول کشید. از دی و بهمن 56 تا بهمن 57. در یکسال اگر ارتش میخواست مثل ارتشهای کشورهای منطقه عمل کند، قطعا به این زودی انقلاب به پیروزی نمیرسید. اگر نیروی هوایی فقط با دو فروند هواپیما در یکی از روزهای راهپیمایی میآمدند ارتفاع سهمتری روی زمین، چون میدانید هواپیمای F4 روی زمین میتواند پرواز کند، دیوار صوتی را میشکستند چه اتفاقی میافتاد.
رسانهها آن زمان برای انعکاس این اخبار محدودیت نداشتند؟
نه، اواخر سال 56 فضای باز سیاسی کارتر ایجاد شد، به حکومت شاه فشار آوردند که فضای باز سیاسی ایجاد کنید و این فضای باز سیاسی رسانهها (روزنامهها) را آزاد کرده بود و روزنامهها نقش فوقالعادهای داشتند. خوب است الان بنیاد شهید آمار رسمی شهدای از بهمن 56 تا آخر اسفند 57 را بدهد شهدا خیلی کمتر از انتظار برای یک انقلاب در چنین حدی بود. چون ارتش هرگز وارد درگیری با مردم نشد. یک واحد منسجم ارتش با مردم مقابله نکرد. یک گردان ارتش وارد درگیری نشد، مردم هجوم میآوردند به واحدهای نظامی و گاهی عکسالعمل نشان میدادند. روز 17 شهریور دستور تیراندازی به مردم داشتند، من خودم قصور داشتم و جزو کسانی بودم که در خود میدان 17شهریور بودم.
روز 17شهریور شما جزو گارد ارتش بودید؟
گارد ارتش نبودم، جزو همافرهایی بودم که قاطی مردم آمده بودیم و شعار میدادیم آن روزها همه مردم یکدست بودند و باهم وحدت داشتند.
یادآوری آن روزها چه حس و حالی دارد؟
یادآوری آن روزها برایم جذاب است حس و حالی که روزهای اول انقلاب داشتیم و امیدوارم به همان اهدافی که آن روزها امام داشتند و توصیه میکردند و امروز به آنها آرمانهای امام راحل میگوییم، برسیم.
شرق: «سیدمحمود علیزادهطباطبایی» را نسل سوم انقلاب به عنوان وکیل دادگستری میشناسند اما در سال 57 او یک همافر بود؛ همافری که در سازماندهی همافران برای دیدار با امام خمینی تلاشهای بسیاری کرد. او میگوید: همزمان با فضای باز سیاسی در سال 56 و اعتراضات مردمی به رژیم شاهنشاهی در داخل ارتش هم حرکتهایی آغاز شد. در نیروی هوایی زمینه نارضایتی در همافران وجود داشت. همافران قشری از پرسنل نظامی بودند که با ورود تکنولوژی در نیروی هوایی حضور پیدا کرده بودند. من هم از جمله همافران بودم که در سال 1349 وارد نیروی هوایی شدم و در سال 52 پس از بازگشت از آمریکا توانستم در کنکور رشته اقتصاد بینالملل مدرسه عالی بازرگانی تهران پذیرفته شوم. در سال 54 همزمان در دانشگاه ملی در رشته حقوق مشغول تحصیل شدم. طباطبایی درباره پیوستن همافران به مردم در تظاهراتهای ضدشاهنشاهی میگوید: اعتراضات سال 56 در نیروی هوایی با اعتصاب غذای همافران و اعتراض به جدایی ناهارخوری همافران و افسران در سراسر نیروی هوایی همزمان شد، اعتصابی که امکان برخورد جدی با آن وجود نداشت ولی ضداطلاعات متوجه شد که ناهارخوری همافران خلوت و احضارها شروع شد. هرکس برای نرفتن به ناهارخوری بهانهای میآورد و ضداطلاعات متوجه فضای متشنج داخل نیروی هوایی شده بود.
او درخصوص چگونگی دیدار همافران با امام خمینی (ره) به «شرق» توضیحاتی داد. توضیحات علیزاده طباطبایی به «شرق» یادآور روزهای نخست ورود امام به ایران و حال و هوای انقلاب است.
نسل سوم انقلاب شما را به عنوان وکیل میشناسد اما خاطرات نقل شده از شما حکایت از دورهای دارد که شما در ارتش شاهنشاهی به عنوان همافر مشغول به کار بودید، چه شد که به ارتش پیوستید؟
در آن سالها با ورود تکنولوژی پیشرفته، اداره مستشاری ستاد ارتش به این جمعبندی رسیده بود که باید افرادی را با پایه تحصیلی دیپلم متوسطه استخدام کند و این گروه پس از آموزشهای فنی در ایران و آمریکا امور فنی تکنولوژی جدید را عهدهدار شود. ابتدا در سالهای 44-43 افرادی را به عنوان کمک مهندس استخدام کردند ولی با فارغالتحصیلی اولین گروه از کمک مهندسها مشکلاتی در ارتباط با غیرنظامی بودن آنها پیش آمد. گروهی به نام «همافر» تشکیل شد. «همافر» یعنی فرمان همایونی؛ یعنی اینکه با فرمان همایونی گروهی غیرنظامی در ارتش مشغول به کار شدند.
قرار بود این گروه از دیپلمهها پس از آموزشهای اولیه به مدت دو سال در ایران و آمریکا یا انگلیس به عنوان کمک متخصص در رشتههای مختلف فنی نیروی هوایی مشغول کار شوند و پس از دو سال گذراندن دوره آموزشی حین خدمت (OST) به درجه متخصص ارتقا پیدا کنند. بعد از سه سال به عنوان سرمتخصص و سپس سرپرست کارگاه به کار اشتغال مییافتند. تعهد خدمت این گروه 11سال بود که پس از 11 سال خدمت باید بازخرید شده و با سرمایه اولیه که از محل بازخرید دریافت میکردند و توانمندی فنی عملیاتیای که داشتند، میتوانستند وارد صنایع غیرنظامی شوند.
چه شد که بین ارتش و همافران اختلاف افتاد؟
چون همافران خودشان را نه تنها پایینتر از افسران نمیدیدند بلکه حتی میدیدند که باسوادتر از افسرها هستند. عمدتا در خارج از کشور دوره دیده، به زبان مسلط بودند در صورتیکه افسرهای همطرازشان از این خصوصیات برخوردار نبودند ولی از نظر درجه جایگاه همافر بین افسر و درجهدار بود؛ یعنی میگفتند «همافر سه» بالاتر از «ستوان یاری» است و پایینتر از «ستوان سوم» تا میشود همافر دو، همافر یک، سرهمافر سه، دو و یک، حتی میبینید سرهمافر یک هم پایین از ستوان سه بودید. همافرها هرگز این را نپذیرفتند. من خودم سال 49 استخدام شدم و از همان ابتدای استخدام قدیمیترها به ما میگفتند به هیچوجه شما حق ندارید به ستوان سه و حتی ستوان دو احترام بگذارید. چون همافرها از ستوان سه و ستوان دو بالاتر بودند و از نظر نظامی حتی اگر کسی سرهمافر یک میشد از ستوان سه پایینتر بود، عملیات مقاومت در این قشر همافری ایجاد شد، نارضایتی وجود داشت و خود این نارضایتی باعث همبستگی اینها شده بود. همافرها در سرتاسر نیرویهوایی یک جنبش اعتراضی داشتند ولی امکان بروز این اعتراض در ارتش وجود نداشت چون در ارتش یک خفقان مضاعف وجود داشت. من خودم دهههای 40 و 50 را خوب بهخاطر دارم و اینکه ساواک چقدر اقتدار داشت و ضداطلاعات ارتش در واقع ضداطلاعات ساواک بود. اینجور ضداطلاعات مسلط بود و همه وحشت داشتند، باوجود این وحشت یک همبستگی درونی بین همافرها بود. من سال 49 استخدام شدم، اواخر 49 به آمریکا برای دوره تخصصی دستگاههای سیمولیتور آموزشیپرداز رفتم. 51 که برگشتم همه همافرها باید در دانشگاه قبول شوند. در حالی که ورود به دانشگاه برای نظامیان تقریبا ممنوع بود، حرف هم منطقی بود. اما میگفتند ما شما را استخدام کردیم فرستادیم دورههای تخصصی خاص را ببینید و بیایید در همین دوره برای ما کار کنید. ولی بچهها علاقه داشتند که به دانشگاه بروند و این تحقیر داخلی را بهصورتی جبران کنند و این امکان برای همافرهایی که در شهرهایی مثل تهران بودند وجود داشت، چون عمدتا هم پایگاههای هوایی در مراکز استانها بود و همافرها در مراکز استانها بودند بهخصوص در تهران که بیشترین تعداد بودند اینها سعی میکردند بروند دانشگاه. مثلا من خودم وقتی، اوایل سال 52 از آمریکا برگشتم همان سال کنکور شرکت کردم و مدرسه عالی بازرگانی تهران قبول شدم و بعد برای رفتن به دانشگاه نیاز به اجازه داشتیم که اغلب با اجازه جعلی بود مثلا یک گواهی میگرفتیم برای افتتاححساب در بانک.
یعنی شما بدون اطلاع ارتش دانشگاه میرفتید؟
بله.
اگر سازمان امنیت میفهمید چه میشد؟
اگر میفهمید اخراجمان میکرد.
از ارتش؟
از دانشگاه. طوری بود که هیچکس مایل به ماندن در ارتش نبود ولی کسی که وارد ارتش میشد دیگر امکان خروجش وجود نداشت.
پیوستن همافرها به انقلاب اسلامی از طریق دانشگاه وارد ارتش شد یا نه، خود همافرها با همبستگی و جنبش اعتراضیشان به این نتیجه رسیدند؟
این مساله را توضیح میدهم. وقتی جنبش اعتراضی مردم اواخر سال 56 شروع شد و 57 رو به اوجگرفتن بود ما داخل نیرویهوایی هم فعالیتمان را شروع کردیم و اعتراضمان را با نرفتن به سالن غذاخوری شروع کردیم. میگفتیم چرا ناهارخوری افسران از ناهارخوری همافرها جدا باشد. ما یا باید برویم ناهارخوری افسران یا اصلا نمیرویم ناهار بخوریم، بدون اینکه این کار سازماندهی داشته باشد و بدون اینکه فرماندهی داشته باشد همافرها دهان به دهان به همدیگر اطلاع دادند که همافرها دیگر نباید ناهارخوری بروند. ضداطلاعات خیلی حساس شد احضار میکرد از ما سوال میکرد، هر کسی بهانهای میآورد. یک نفر میگفت مریض هستم، یک نفر میگفت این غذا به من نمیسازد، یکی میگفت گرسنه نیستم.
شما فعال دانشجویی بودید؟
بله، واقعا لطف خدا بود. با بچههای چریکهای فدایی مثلا بیژن جزنی که همشهری ما بود و در راس فعالان دانشجویی بود با آنها آشنا شدم. جزنی نطنزی بود و از طریق بچههای نطنز با من ارتباط برقرار کردند و داشتند میرفتند به طرف جذب فعالیتهای مسلحانه و هم این طرف بچههای مجاهدینخلق که در مدرسه عالی بازرگانی خیلی نفوذ داشتند.
افرادی که آن موقع فعال بودند اسامیشان را یادتان میآید؟
در مدرسه عالی بازرگانی بچههای سازمان زیاد بودند، مهدی بازرگان در دورههای جلوتر از ما بود و خیلی تلاش در جذب نیرو داشتند، ولی از بچههای نطنز هم از سازمان مجید شریفواقفی بود و هم از فداییان خلق بیژن جزنی بود، اینها همه بچههایی بودند که به نحوی با ما ارتباط برقرار کرده بودند ولی یک تحولی که در سال 53 در زندگیام رخ داد، این بود که با یک عارفی آشنا شدم که زندگیام را متحول کرد ولی واقعیت این بود که این فعالیتها روزبهروز گستردهتر میشد و دیگر ما بهصورت رسمی در راهپیماییهای داخل شهر شرکت میکردیم و همیشه در فکر این بودیم که باید یک کار بزرگی انجام دهیم.
همایش یا نشست هم داشتید؟
نه.
یعنی اخبار دهان به دهان میگشت؟
بله. واقعیت این بود که سازمانی وجود نداشت و جالب بود من خودم بعد از انقلاب فهمیدم که یکی از فعالترین چهرههای نظامی بودم. همیشه فکر میکردم امام حتما داخل ارتش یک تشکیلات منسجمی دارد و متاسفانه بعدها مصاحبههای زیادی دیدم، ادعاهای زیادی دیدم و به جرات میتوانم بگویم که چنین چیزی وجود نداشت. امام در داخل ارتش سازمانی نداشت، آدمی نداشت، همه دیمی رفته بودند جلو و عمدتا تیپ مذهبی که داخل ارتش بیشترین فعالیت را داشت، انجمن حجتیه بود. ضداطلاعات نسبت به اینها حساسیت نداشت. خیلی از شهدای بزرگ ارتش که بچه مسلمانهای مخلص و معتقدی بودند که بعد در جنگ شهید شدند، بچههای انجمن حجتیه بودند. مثل شهید صیاد شیرازی. مثل شهید اقاربپرست.
صیاد شیرازی هم جزو انجمن حجتیه بود و آن زمان شما او را میدیدید یا همکاری داشتید؟
نه، قبل از انقلاب ارتباط نداشتیم ولی بعدا متوجه شدیم و یک تیپ هم در دانشگاه جذب جریان روشنفکری دکتر شریعتی شده بودند، من هم جزو این تیپ بودم. به هر جهت فعالیتها به صورت غیرمنسجم همراه با انقلاب پیش میرفت تا روز 26 دی که شاه فرار کرد و بگیر و ببندها زیاد شده بود. کانون وکلا حمایت از خانواده همافرها را اعلام کرد. یک تعدادی که گرفتند منتقل کردند به جزیره قشم، سروصدا خیلی بالا گرفت ولی فعالیتها همانطور ادامه داشت. تا زندانیهای سیاسی که آزاد شدند، بهخصوص حضرت آیتالله طالقانی که آزاد شد، قبل از فرار شاه بود. ما یک تعدادی بودیم که از پایگاه نورشکاری، از قصر فیروزه و از دوشانتپه، پایگاههای داخل نیروی هوایی بدون اینکه تشکیلات خاصی داشته باشیم، معمولا تلفن میزدیم. مثلا به قیصر فیروزه میگفتیم قرار است، یک عده بروند آقای طالقانی را ببینند، عجبکار خطرناکی است شما یکدفعه نروید یادم است وقتی که خدمت آیتالله طالقانی رسیدیم بحث این بود که شاه میخواهد از کشور برود و چون مطرح کردند با آقای طالقانی که ما این امکان را داریم که هواپیمای شاه را ساقط کنیم چون این امکان وجود داشت، آقای طالقانی صراحتا گفتند این کار، کار درستی نیست. شاه قهرمان میشود شما باید بمانید یک کار بزرگی انجام دهید. من یادم است همان روز از منزل آقای طالقانی که برمیگشتیم، سر پیچ شمیران گارد جلوی ما را گرفت، خوب یادم است که فرماندهی این حرکتمان، دست همافر حسین نورشاهی بود. همافر نورشاهی آن روز گوینده رادیو بود و صدای خیلی رسایی داشت.
ایشان به من اطلاع دادند که قرار است امام بیایند و کمیتهای تشکیل شود به نام کمیته استقبال، آن موقع نمیگفتند امام، میگفتند نایب الامامخمینی.
چرا؟
چون نایب امام غایب بود. امام خمینی را نایب امام زمان میدانستیم.
بعد چه شد رفتید به کمیته استقبال؟
به من گفتند تو حاضری بیایی در این کمیته؟ گفتم بله تقریبا از اواخر آبان و اوایل آذر من فراری بودم، مرتب داخل نیروی هوایی میرفتم، با بچهها ارتباط داشتم ولی ضداطلاعات همیشه دنبال من بود که من را بگیرد ولی واقعیت این است که حتی داخل ضداطلاعات سرسپرده شاه نبودند.
یعنی ماموران ضداطلاعات هم با امام همراه بودند؟
بله. اینجا یک خاطره برایتان نقل کنم، بعد از پیروزی انقلاب یکی از همافرها که رییس بخش بازرسی فنی (KUC) بود یک روز آمد انجمناسلامی، من مسوول انجمن اسلامی بودم، آمد پیش من گفت که من، یک مشکل خانوادگی دارم، آمدم که شما حل کنید. گفتم ما چطور حل کنیم. گفت از امام نامه آوردم، گفت من از آذر 57 در خانههای سازمانی زندگی میکردم. یک روز آمدم خانه، دیدم پسربچه هشتسالهام در خانه دارد میرود و میگوید مرگ بر شاه. من به همسرم گفتم که جلوی بچه را بگیر. اینجا مامورهای ضداطلاعات هستند گزارش میکنند، همسرم گفت ما تمام همسایهها را میشناسیم. پنج، شش سال است اینجا هستیم چه کسی ممکن است مامور ضداطلاعات باشد. من چندبار به او گفتم زیر بار نمیرفت. آخر سر خودم کارتم را درآوردم و به همسرم نشان دادم و گفتم من مامور ضداطلاعات هستم. من سه فرزند داشتم، یک زندگی شیرین عاشقانهای داشتیم، همسرم یک نگاه به من کرد و یک تف انداخت به روی صورتم و رفت. هر چقدر التماس کردم برنگشت تا اینکه انقلاب پیروز شد. رفتم سراغ خانودهاش، گفتم به خدا، به پیغمبر، من بازرس فنی هستم. الزاما کارت ضداطلاعات دارم. گفت نه تو ساواکی هستی. مگر اینکه آقای خمینی بنویسد، گفت من به هر طریقی بود دسترسی پیدا کردم و رفتم خدمت خود امام و داستان را گفتم. امام روی یک کاغذ نوشته بودند همافران نورچشم ما هستند، مواظب شیاطین باشید. این نوشته را داده بودند دست او که ما بررسی کردیم و دیدیم وضعیتش این بوده و یک گزارش تهیه کردیم برای همسرش و از او دعوت کردیم بیایند به انجمن اسلامی، گفتیم داستان این است و او بیگناه است.
کسی در ضداطلاعات بود که به صف مردم پیوسته باشد یا با امام بیعت کرده باشد؟
یک خاطره دیگر که در داخل ارتش اتفاق افتاده؛ یکی از فرماندهان عالیرتبه ارتش که (چون راضی نیست اسمش را بگویم نمیگویم) یک روز آمد دفتر پیش من، وارد دفتر شد. من به محض اینکه او را نگاه کردم شناختم، دیدم زمانی که من همافر بودم او سرلشکر بود و افسر خیلی مقتدری بود به من گفت آقای وکیل من یک مشکلی دارم، شما چقدر حقالواکاله میگیرید. گفتم تیمسار از شما هیچی. گفت شما اشتباه میکنید، گفتم تیمسار من به شما ارادت دارم، شما را میشناسم، شما فرد شایستهای بودید. اول شروع کرد به انکار کردن بعد که دید من کامل او را میشناسم، گفت 30 سال است من گمنام دارم زندگی میکنم، گفت بعد از انقلاب من بازداشت شدم و در اوین بودم و جزو کسانی بودم که احتمال میدادم تا حد اعدام مرا ببرند. گفت یک روز در زندان خیلی دلم گرفته بود. به خودم مراجعه کردم دیدم من آدم سالمی هستم، گفتم این انقلاب ممکن است ما را هم اعدام کند. گفت یک نامه تند برای امام نوشتم که شما آمدی در بهشتزهرا گفتی آقای سرلشکر میخواهی نوکر باشی، نمیخواهی آقا باشی. این آقایی است که برای ما به ارمغان آوردی. گفت این نامه را دادم یک پاسداری که جلوی در سلول من بود و گفتم میتوانی این نامه را به آقای خمینی برسانی گفت بله، گفت این نامه را دادم و سه روز بعد دیدم که مرحوم آقای لاجوردی من را خواست. دادستان انقلاب بود و اوین دستش بود. گفت تو برای آقای خمینی نامه نوشتی، گفتم بله، گفت در نامه چه چیزی نوشتی (فکر کردم تمام شد و اعدام میشوم) گفتم چه چیزی نوشتم، آقای لاجوردی خندید و گفت برو بیرون و هیچکس هم نفهمد تو سرلشکر فلانی هستی، برو زندگیات را بکن ولی گمنام، گفت 30سال است دارم گمنام زندگی میکنم. میخواهم بگویم داخل ارتش یک چنین وضعیتی داشت.
برگردیم به همان قضیه که شما رفتید پیش آقای طالقانی؟
ایشان گفتند شما باید یک کار بزرگی بکنید، درست همزمان بود با تشکیل کمیته استقبال از امام که از طریق آقای دانشمنفرد از من هم دعوت شد و من که فراری هم بودم با لباس نظامی رفتم داخل کمیته.
چرا فراری بودید؟
از اواخر آذر ما داخل ارتش (نیروی هوایی) کاملا شناخته شده بودیم و فعالیتها خیلی علنی شده بود. قبلش بچهها میدانستند ولی خیلی علنی نبود. در واقع از اواخر آبان فعالیتمان علنی بود، رسما دعوت میکردیم. اعلامیههای امام، نوارهای امام را میبردیم داخل نیروی هوایی پخش میکردیم و همه ما را میشناختند، با اینکه فراری بودیم ولی همهجا حضور داشتیم بهخصوص در راهپیماییها به صورت فعال شرکت میکردیم و در کمیته استقبال هم من از طریق آقای دانشمنفرد رفتم و عضو شدم. کمیته استقبال بلافاصله بعد از فرار شاه تشکیل شد و من در روابطعمومی آنجا بودم.
چون تصور اینکه انقلاب به این سرعت پیروز میشود وجود نداشت من هم لباسم همیشه در ساکم بود میبردم داخل کمیته استقبال آنجا میپوشیدم و با لباس مینشستم آنجا و این خودش برای خیلیها تقویت روحیه بود که یک نفر با لباس نظامی داخل کمیته نشسته.
از کسانی که الان هستند و فعالیت سیاسی میکنند در کمیته کسی را یادتان نمیآید.
رییس کمیته استقبال آقای دانشمنفرد بود.
اعضا چه کسانی بودند.
آقای مرتضاییفر مسوول روابط عمومی کمیته استقبال از امام بود، آقایان هاشمی، مقام معظم رهبری، آقای بهشتی، آقای مطهری همه اینها در کمیته استقبال بودند.
کسی از موتلفهایها هم بود؟
موتلفهایها بودند، آقای عسگراولادی و... همه در کمیته استقبال بودند و ارتباط نزدیک داشتند.
بعد چه شد؟
همه بچههایی که میدانستند من در کمیته استقبال هستم هرکدام من را میدیدند، میگفتند ما دوست داریم بیاییم امام را ببینیم و من میگفتم؛ تقریبا هر روز ملاقات دارند در بین مردم میتوانید بیایید، ولی کسی جرات نمیکرد با لباس بیاید در آن منطقه تا یک روز واقعا اینکه میگویند برنامهریزی نبود، سازماندهی نبود از سراسر کشور بچهها همانطوری پیرو همان روشهایی که داشتیم دعوت شدند که بیایند و هر کسی که میخواهد امام را ببیند بلند شود بیاید تهران و امام را ببیند و بچهها آمده بودند تهران و یکی، دو روز بعد که پچپچ بود که از سراسر کشور همافرها آمدند تهران که امام را ببینند ولی اصلا برنامهای که چه روزی، چه ساعتی و چه جور بیاییم وجود نداشت. مرتب راهپیمایی میشد از قصرفیروزه، از مهرآباد در راهپیماییهای عمومی تا نزدیک کمیته چون در کوچه بود و آنجا دیگر جمعیت نمیآمد و دستههای کوچککوچک میآمدند برای دیدار امام.
کمیته استقبال کجا بود؟
در خیابان ایران بود، مدرسه رفاه و مدرسه علوی. تا آن روز یک مرتبه دیدم که تلفنها به کار افتاد و هر کسی دهانبهدهان به دیگران میگفت که امروز میخواهیم برویم امام را ببینیم، روز 19 بهمن روزی بود که فرمان نخستوزیری آقای بازرگان صادر شده بود. وقتی فرمان نخستوزیری صادر شد روحیه همه تقویت شد. آن روز تلفنها به کار افتاد که همه بیایند برای دیدار امام و یک دفعه من دیدم که همه بچههایی که میآمدند ساکشان دستشان بود و میآمدند داخل حیاط مدرسه علوی لباسشان را عوض میکردند هنوز به هیچکس هم نگفته بودیم. همافر طاهری که بیشترین فعالیت را میکرد، رفت با حاجاحمدآقا مطرح کرد و گفت بچههای نیروهوایی و همافرها آمدند و میخواهند امام را ببینند.
همه با لباس؟
بله، همه خوشحال بودند. آقای دکتر یزدی در کمیته استقبال بود. تلویزیون انقلاب راه افتاده بود، آقای دکتر یزدی سخنگوی تلویزیون انقلاب بود. به آقای دکتر یزدی گفتیم که میخواهیم برویم امام را ببینیم ایشان خوشحال رفتند داخل برگشتند گفتند امام امروز ملاقات ندارد. همه سرد شدیم و وحشت کردیم. طاهری عصبانی شده بود و داد و بیداد میکرد. حاج احمدآقا میگفت امام برنامهاش را هیچوقت تغییر نداده، امام یک برنامه مشخصی دارند و ما نمیتوانیم. طاهری داد و بیداد کرد که همه ما را اعدام میکنند، ما با لباس نظامی آمدیم اینجا حالا امام دیدار ندارند. یک حالت تند که باید دیدار داشته باشند. بالاخره حاج احمدآقا رفتند داخل برگشتند و خوشحال گفتند امام پذیرفتند که ملاقات کنند. اینکه دیگر در یک لحظه من فکر میکنم شاید حدود 170-160 نفر بیشتر نبودیم. همافر نورشاهی ایست خبردار داد و من خودم هیچوقت خودم را نظامی تصور نمیکردم و همیشه این لباس نظامی به من اصلا نمیخورده. آن روز روزی بود که احساس کردم نظامی هستم. واقعا خبردار و منسجم ایستادم، ایست خبردار در مقابل امام انجام شد و بدون هماهنگی قبلی، بدون اینکه این شعار را قبلا کسی داده باشد یکصدا همه فریاد زدیم ما همه سرباز توایم خمینی گوش به فرمان توایم خمینی.
از کجا همه یکمرتبه این را گفتند؟ یک نفر گفت بعد شما تکرار کردید یا به طور همزمان به ذهن همه رسید؟
همه با هم گفتیم یعنی تا امام آمدند، همیشه امام که میآمدند مردم شعار میدادند ولی این شعار را من نشنیده بودم، که امام هم آن روز چند جمله بیشتر صحبت نکردند و گفتند انشاءالله سرباز امامزمان باشید و بروید دانشگاه و با مهندس بازرگان بیعت کنید، اجازه نمیدادیم کسی عکس بگیرد، خبرنگار کیهان خیلی به همافر طاهری اصرار کرد طاهری اجازه داد که از پشت یک عکس بگیرد. یک خاطره برای بعد از این عکس برایتان بگویم. من بعد از انقلاب در سیاسی ایدئولوژیک بودم خبرنگار روابط عمومی ارتش نقل میکرد و میگفت که همان روز بعدازظهر که روزنامه کیهان این عکس را چاپ کرد...
چاپ این عکس برای شما که هنوز عضوی از ارتش بودید، مشکلساز نشد؟
چرا یکی از همافران نقل میکرد که قرهباغی او را خواست گفت این عکس واقعی است یا مونتاژ است. میگفت من نگاه کردم و گفتم قربان واقعی است گفت داد زد سر من و گفت پدرسوخته غلط کردی این مونتاژ است. گفتم قربان مونتاژ است. گفت من میخواهم بدانم اینها واقعا پرسنل ارتش بودند رفتند یا نه، باز نگاه کردم و گفتم هر چه شما بگویید ولی تخصص من این است که این عکس مونتاژ نیست که بعد اعلام کردند عکس مونتاژ است که امام گفتند خیر و اینها آمدند دیدار من. انتشار این عکس روز 19 بهمن بود. شب 20بهمن در پادگانهای نیروی هوایی واحدهای گارد مستقر بود از جمله در پادگان دوشانتپه، روز 20بهمن این منتشر شد زمانی که منتشر شد یک شور و هیجانی در همه همافرها و هنرجویان همافری که دوره آموزشی میدیدند ایجاد شده بود، یعنی همافرها احساس کردند که پیشرو حرکت انقلابی در ارتش همافرها هستند، انسجام همه در بینشان بود و مخالفی در این زمینه نداشتند. شب 21بهمن تلویزیون ملی ایران ورود امام را نشان داد، داخل آسایشگاه هنرجویان همافری در دوشانتپه همه شروع میکنند صلوات فرستادن، واحد گارد که آنجا بوده حمله میکند به آسایشگاه با لوله تانک میزند شیشه آسایشگاه را خراب میکند، هنرجویان میریزند بیرون درگیری میشود و همین که درگیری داخل پادگان دوشانتپه شروع میشود یکمرتبه سربازهایی که همه بیرون بودند فرار میکنند و دیدم یکی، دو نفر آمده بودند کمیته استقبال گریه و زاری که ما را قتلعام کردند، آقای دکتر یزدی به من ماموریت داد و گفت برو ببین چه خبر است. من سریع بلند شدم و آمدم دیدم که بیرون پر از جمعیت و شلوغی است، از سراسر تهران آمدند و هادی غفاری را هم آورده بودند. مردم شعار میدادند مسلمان به پا خیز همافرت کشته شد، در پادگان بسته بود.
یک روز بعد از اینکه همافرها آمده بودند دیدن امام؟
روز بیستم و شب بیستم و یکم. آمده بودند هادی غفاری هم بلندگو در دستش فریاد میزد مردم هم پشتسر او فریاد میزدند و شعار میدادند مسلمان به پا خیز همافرت کشته شد. هیچکس هم نمیدانست داخل چه خبر است. امکان ورود به داخل پادگان هم وجود نداشت ولی صدای تیراندازی میآمد مشخص بود که بچهها به اسلحه خانه دسترسی پیدا کردند نزدیکهای صبح بود که در پادگان باز شد و اسلحه دست مردم افتاده بود و حمله به کلانتریها شروع شد. از روز 21 بهمن تا ساعت 14، 15 حمله به کلانتریها بود که آن روز حکومت نظامی اعلام کردند و امام حکومت نظامی را شکستند و فتح شد ولی واقعیتی که وجود داشت این بود که ارتش بهدلیل اینکه قهرمان در داخلش نداشت، هیچ فرمانده محبوبی نداشت و به دلیل اینکه فضای روشنفکری بهخصوص داخل نیروی هوایی آمده بود ارتش مقاومتی در برابر مردم نداشت، تقریبا حکومت نظامی یکسال طول کشید. از دی و بهمن 56 تا بهمن 57. در یکسال اگر ارتش میخواست مثل ارتشهای کشورهای منطقه عمل کند، قطعا به این زودی انقلاب به پیروزی نمیرسید. اگر نیروی هوایی فقط با دو فروند هواپیما در یکی از روزهای راهپیمایی میآمدند ارتفاع سهمتری روی زمین، چون میدانید هواپیمای F4 روی زمین میتواند پرواز کند، دیوار صوتی را میشکستند چه اتفاقی میافتاد.
رسانهها آن زمان برای انعکاس این اخبار محدودیت نداشتند؟
نه، اواخر سال 56 فضای باز سیاسی کارتر ایجاد شد، به حکومت شاه فشار آوردند که فضای باز سیاسی ایجاد کنید و این فضای باز سیاسی رسانهها (روزنامهها) را آزاد کرده بود و روزنامهها نقش فوقالعادهای داشتند. خوب است الان بنیاد شهید آمار رسمی شهدای از بهمن 56 تا آخر اسفند 57 را بدهد شهدا خیلی کمتر از انتظار برای یک انقلاب در چنین حدی بود. چون ارتش هرگز وارد درگیری با مردم نشد. یک واحد منسجم ارتش با مردم مقابله نکرد. یک گردان ارتش وارد درگیری نشد، مردم هجوم میآوردند به واحدهای نظامی و گاهی عکسالعمل نشان میدادند. روز 17 شهریور دستور تیراندازی به مردم داشتند، من خودم قصور داشتم و جزو کسانی بودم که در خود میدان 17شهریور بودم.
روز 17شهریور شما جزو گارد ارتش بودید؟
گارد ارتش نبودم، جزو همافرهایی بودم که قاطی مردم آمده بودیم و شعار میدادیم آن روزها همه مردم یکدست بودند و باهم وحدت داشتند.
یادآوری آن روزها چه حس و حالی دارد؟
یادآوری آن روزها برایم جذاب است حس و حالی که روزهای اول انقلاب داشتیم و امیدوارم به همان اهدافی که آن روزها امام داشتند و توصیه میکردند و امروز به آنها آرمانهای امام راحل میگوییم، برسیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.