|

نگاهی به منازعه‌های گفتمانی در ایران معاصر که به انقلاب اسلامی منجر شد

هم‌افزایی تاکتیکی اپوزیسیون «پهلوی»

مسعود رفیعی‌طالقانی Mass. <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class="__cf_email__" data-cfemail="681a090e01280f0509010446">[email&#160;protected]</a> com


به ثمر نشستن انقلابی عمیقا دینی در بهمن 1357 در جامعه‌ای مانند ایران که دست‌کم در صد سال گذشته محل بروز جدی‌ترین منازعه‌های گفتمانی سیاسی - اجتماعی بوده است، بی‌تردید دلایلی دارد فراتر از نوشتن یک مقاله در دی‌ماه 56 در روزنامه اطلاعات و بروز و تدوام اعتراضاتی نسبت به آن. اما سخن گفتن از همین دلایل هم کاری دشوار است، آنچنان که تاریخ هیچ دوره‌ای را نمی‌توان به تمامت نوشت و خاتمه‌اش داد. به بیان دیگر هیچ‌کس نمی‌تواند تابلویی سفید را بردارد و در آن چیزهایی بنویسد و سپس بگوید: «خب! این مخزن تمام معرفت‌هاست!» آنان که چنین می‌کنند یا مغرضند یا غافل و البته جالب آنکه ما از هر دوی این طیف‌ها کم نداریم! در بررسی چرایی وقوع انقلاب اسلامی در سال 57 تاکنون قلمفرسایی‌های بسیار شده و علل پرشماری طرح و واکاوی شده‌اند اما عمدتا ایراد کلی این سلسله نوشتار‌ها و سخنرانی‌ها و... طرد و نفی گروهی توسط گروهی دیگر بوده و آنچنان که از واقعیت‌ها بر‌می‌آید، سویه‌های برتری‌طلبانه در این سخنان کم نبوده است. حقیقت اما در این میان، اغلب در پرده‌های بسیار، فروپوشیده مانده وکمتر مجال یافته است تا ظهور کند. واقع این است که کرونولوژی انقلاب اسلامی ایران توسط هر یک از گروه‌ها و جریانات و به تعبیری بهتر، گفتمان‌های سیاسی موجود در دهه‌های پیش از انقلاب، آنچنان که پیداست به گونه‌ای تنظیم شده که مبدا آن، نقطه شکل‌گیری گفتمان مزبور است. یعنی مثلا نیروهای منتسب به گفتمان اسلام سیاسی فقاهتی، 15 خرداد 1342 را مبدا پیدایش نخستین جرقه‌های انقلاب اسلامی می‌دانند یا نیروهای ملی و چپ اعم از دگراندیشان دینی و سکولار‌ها و...، کودتای 28 مرداد 32 را. از این امر می‌توان دریافت که هم‌ارضی گفتمان‌های متضاد با گفتمان پهلویسم در همه سال‌های مبارزه با سلطنت شاه، جنبه‌ای کاملا استعاری و تاکتیکی داشته که نتایج معکوس این هم‌افزایی و هم‌ارضی تاکتیکی کمی بعدتر از نیمه سال 58 به این سو خود را نشان داد. بروز این اتفاق، طبیعی هم بود. نگاهی گذرا به تاریخ معاصر ایران نشان می‌دهد، گفتمان اسلام سیاسی فقاهتی در همه دوره‌های معاصر، خود را محق‌ترین گفتمان برای در دست‌گیری قدرت سیاسی و عینیت‌بخشی به جامعه ایران می‌دانسته است و ما این معنی را از دوره جنگ‌های ایران و روس در عهد فتحعلی شاه- با درخواست حکم جهاد او از مرجع وقت - به این سو به انحای مختلف می‌بینیم. طبعا در یک یادداشت کوتاه قصد ندارم و نمی‌توان بحث را گستردگی بخشید و نیز اینکه قرار هم نیست این یادداشت خودش را به صورت مخزن معارف رو کند! پس می‌کوشیم نگاهی کوتاه و‌گذار بر منازعه‌های گفتمانی‌ای بیندازیم که سرانجام به وقوع انقلاب اسلامی منجر شد. در اندیشه سیاسی اسلام فقاهتی شیعی تز و خواسته، روشن است. فقیهان شیعه دست‌کم در بیشتر از یک قرن اخیر از اندیشه‌ای هواداری کرده‌اند که بر مبنای آن هر حکومتی در دوره غیبت، غاصب است، بنا بر همین نظر که تقریبا می‌توان گفت در میان همه علمای شیعه متفقا موردقبول بوده، سلطنت در ایران به عنوان مملکتی شیعه‌مذهب غصبی و از رهگذر غصبی‌بودن، جائرانه هم بوده است؛ بنابراین تحویل آن حکومت به صاحب اصلی‌اش در زمره مهم‌ترین کارهای فقهای شیعه بوده است و آنچنان که پایان غیبت صاحب اصلی حکومت سبب پیدایش مفهومی به اسم دکترین انتظار شده، بنابراین فقیهان هستند که باید امانت حکومت را برای رساندن آن به دست صاحبش نگاه دارند. عده‌ای از ایشان باور داشتند که برای حصول این نیت باید دست به عمل زد، عده‌ای دیگر هوادار باوری بینابینی بودند که عمل را نه در انقلاب دینی بلکه در تربیت طلاب و البته تذکر گاه‌گاه به حکام می‌دیدند و برخی نیز منفعل از هر مشی و منش سیاسی، کار در حوزه‌های علمیه و تدریس و تحقیق در فقه و کلام را بر هر چیز دیگر ارجح‌تر می‌دانستند. در این بین آن بخشی از اسلام فقاهتی که جنبه‌ای سیاسی و اجتماعی را مدنظر زیستن قرار داد، به شکل یک گفتمان در آمد و از عهد قاجار به این سو در مقاطع مختلف تاریخ ایران به ایفای نقش پرداخت. در عصر مشروطه علمایی برجسته در زمره پیشقراولان مشروطه‌خواهی درآمدند که البته جمله ایشان به استثنای برخی، مفهومی را از مشروطه جست‌وجو می‌کردند که سلطان را از تخت تک‌گویی و قبله عالم‌بودن به زیر کشد و جایی نیز در مسیر کشورداری برای علما بگشاید که صاحبان تقوایند. از سوی دیگر مخالف با فرنگی‌مآبی بودند که منورالفکران مشروطه، پرچمداران آن شده بودند و می‌کوشیدند اندیشه‌های سیاسی مدرن آن عصر را در ایران پیاده‌سازی کنند. از روش و منش سیاسی - اجتماعی این منورالفکران بود که برخی فقهای مشروطه‌خواه بعد از گذشت چندی از به‌بارنشستن مشروطیت، مشی خود را تغییر دادند و هراسناک شدند از اینکه اسلام در خطر می‌افتد و جایگاهش در وضعیت مستقر، مخدوش می‌شود. تداوم سلطه‌فکری منورالفکران و عمل‌گرایی ملی‌گرایان ایرانی بود که در پایان عصر قاجار و آغاز سلطنت پهلوی، فقها را به حاشیه رانده بود و عصر رضاخانی را بی‌تردید باید دردناک‌ترین عصر برای حوزه‌های علمیه و بزرگان آن دانست. از تحدید و سرانجام تعطیل محاکم قضایی سنتی که به دست علما اداره می‌شد، گرفته تا اعزام روحانیان به خدمت اجباری و افول خورشید حوزه‌های علمیه. عصر رضاخان که با اشغال ایران توسط قوای متفقین تمام شد، علما هم نفسی تازه گرفتند و گفتمان اسلام سیاسی فقاهتی دوباره می‌رفت تا اوج بگیرد. در دهه 20 اما مرجعیت شیعه در اختیار یکی از آن طیف سوم از طیف‌های مورد اشاره در بالا بود که بیشتر تمرکز بر تدریس و تعلیم علوم دینی داشت. در دهه 30 آیت‌الله کاشانی همزمان با اوج‌گیری نهضت‌ملی‌شدن نفت در ایران در قامت یک رهبر دینی اثربخش ظاهر شد اما قبل از کودتای 28 مرداد از دکترمحمد مصدق جدا شد و بعد از کودتا هم دیگر اثر چندانی تا زمان فوتش نداشت. در این دوران، تحرکات جریان‌های نزدیک به اسلام سیاسی، در ید برخی روحانیونی قرارگرفت که بیشتر در زمره نواندیشان دینی قرارداشتند و اندیشه آنان وام گرفته از اندیشه سیاسی آخوند خراسانی بود و علامه نایینی. اندیشه‌ای سیاسی که قرابتش با تفکر سنتی فقهی برقراری حکومت صالحان بود و وجوه افتراقش با آن تفکر در مواردی بسیار و تنافرش با اندیشه سیاسی مدرن معانی‌ای بود که از آزادی و ملت برداشت می‌کرد و بی‌تردید نمی‌توانست قرابت‌های نظری بیشتری با تفکر سیاسی مدرن داشته باشد. در این میان وضعیت در دهه 40 و بعد از آن هم که روشن است. آیت‌الله بروجردی ‌دار فانی را وداع کرد و مرجعیت شیعه در میان ایران و عراق قرارگرفت. بروز واقعه 15 خرداد 42 اما به یکباره مجموعه محاسبات و معادلات را برهم زد و امام خمینی(ره) با نامه تنی چند از علمای بزرگ به مقام مرجعیت تقلید دست یافت تا از گزند رژیم شاه در امان بماند و اینجا نقطه آغاز خروش گفتمان اسلام سیاسی فقاهتی بود که با بروز انقلاب اسلامی 57 و پس از آن توانست در منازعه با گفتمان‌های دیگر پیروز شود و میدان سیاست را در دست گیرد. به بیان دیگر این گفتمان در تاریخ سیاسی معاصر ایران در یک حرکت نوسانی سه‌بار دوره اوج‌گیری را از سر گذراند و دوبار دوره افول را. اوج‌گیری اول در عهد فتحعلی‌شاه تا کمی بعد از انقلاب مشروطیت و افول اول پس از آن تا پایان دوره رضاخان. اوج‌گیری دوم در سال‌های دهه 20 با پیدایش جمعیت فداییان اسلام از یک سو و مطرح شدن آیت‌الله کاشانی از سوی دیگر و افول دوم در دهه 30 تا قبل از خرداد 42 و اوج‌گیری سوم پس از خرداد 42 و در میانه دهه 50 و خاصه سال‌های 55 به‌بعد بود که شتابی فزاینده گرفت و کنش‌های ضداسلامی رژیم شاه و ساواک بود که سبب شد به خروش امواج انقلابی مردمی خوگرفته با دین منتج شود. گفتمان‌های دیگر هم در این میان نقش‌های عمده داشتند. گفتمان‌های اسلام سیاسی دگراندیش اعم از چپ و لیبرال، گفتمان‌های سکولار ملی و نیز گفتمان‌های چپ مارکسیستی اعم از مارکسیست - لنینیست، مائوییست و کاستریست و... که همگی در فضای پرتنش بین‌المللی دهه 60 میلادی و کمی قبل و بعد از آن شور مبارزه داشتند، هر یک به‌گونه‌ای و به‌راهی. اما چرا اسلام سیاسی فقاهتی در این میان از همه برجسته‌تر شد و نهایتا هژمونی یافت؟ بر این واقعیت دلایل بسیاری وجود دارد که در اینجا می‌توان به برخی از آنها اشاره کرد. نخست اینکه جامعه‌شناسی سیاسی ایران نشان می‌دهد جامعه ایران از دیرباز پیوندی وثیق با قشر روحانیت داشته است و این معنا در تاریخ اجتماعی ایران هم به خوبی به‌چشم می‌خورد. پس علمای دینی، از قدیم‌الایام مورداعتماد و اطمینان توده‌های اجتماعی ایران بوده‌اند. دوم اینکه مساجد و اماکن مذهبی از سال‌های بسیار دور محل تجمع مردم در همه نقاط ایران بوده و منابر، یگانه رسانه‌ای که تا دست‌کم صد سال گذشته، در اختیار مردم ایران بوده است بنابراین آنها بیش‌تر از هر گفتمانی، با صدای گفتمان اسلام سیاسی فقاهتی آشنا بوده‌اند. نکته مهم‌تر اینکه باور عقیدتی مردم ایران در طول سالیان متمادی بر اساس آموزه‌های قرآنی و نیز دینی متداول در ایران، این بوده که تقوا و انسانیت نزد کسانی است که از دین و ایمان سخن می‌گویند و خاصه که لباس روحانیت بر تن دارند. همه اینها را باید بگذاریم در کنار سایر عواملی که در واقع سلبی و نه ایجابی هستند. مثلا عدم توفیق گفتمان‌های دیگر در برقراری ارتباط با توده‌ها به سبب نداشتن رسانه و نیز فقدان زبان عامیانه و همه‌فهم و همچنین بهره‌گیری از اندیشه‌های سیاسی مدرن که به لحاظ اجتماعی در ایران طرفدارانی جدی نداشته است و قاطبه مردم ایران حتی از وجود چنین اندیشه‌هایی بی‌خبر بوده‌اند و... درست است که گفته می‌شود در ایران دهه‌های 40 و 50 روشنفکری با چپ‌گرایی تعریف می‌شد اما مگر چند درصد از جمعیت آن روزگار در ایران تمایلات روشنفکری داشتند یا حتی تمایلات سکولار غیرچپ‌گرایانه؟ هیچ مورخ و پژوهشگری نمی‌تواند در ایران معاصر جنبشی را سراغ بگیرد که در آن ردپایی جدی از دین وجود نداشته باشد. حتی جنبش‌ها، شورش‌ها و بلواهایی که در مقاطع مختلف پیش‌وپس از مشروطه به‌وقوع پیوست. تازه فارغ از جنبش‌ها و قیام‌های عمده‌ای نظیر تنباکو، مشروطه، 30 تیر و... بلاتردید در همه این جنبش‌های اجتماعی تاریخ معاصر ایران نقش و تاثیر دین را باید به دیده‌گرفت.
منورالفکران سکولار عصرمشروطه هم هرچه در ابتدا کوشیدند از جامعه ایرانی دین‌پیرایی و حتی دین‌زدایی کنند، نتوانستند و در آخر ناچار از احترام و پذیرش بن‌مایه دینی جامعه ایران و توده‌های ایرانی شدند. همان کاری که روشنفکران ایرانی در دهه 40 ، در ماجراهای مربوط به مخالفت‌های دینی با انقلاب سفید و لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی کردند و نیز همان کاری که روشنفکران چپ و راست در سال‌ها و ماه‌های منتهی به بهمن 57 و پس از آن ناچار از انجام آن شدند. در این‌باره می‌توان مثال‌های متعدد دیگری هم زد. مساله این است که حتی در انتخابات‌هایی که در سال‌های آغازین پس از انقلاب در ایران برگزار شد، اکثریت رای‌دهندگان کاندیداهای نزدیک به روحانیت را برگزیدند و شاید بتوان در این میان انتخاب ابوالحسن بنی‌صدر را تنها نقیض این گفته دانست که البته با کنار رفتن جلال‌الدین فارسی و نه‌چندان مطرح بودن (مرحوم) دکترحسن حبیبی در آن مقطع که از سوی حزب جمهوری‌اسلامی کاندیدا شده بود، آن انتخاب را هم توجیه کرد. خاصه آنکه بنی‌صدر بعد از مهندس‌مهدی بازرگان دومین و آخرین دولتمردی در عصر جمهوری‌اسلامی بود که گرایشات لیبرال داشت. پس می‌توان نتیجه گرفت رای‌دهندگان ِ به کاندیداهای ورود به مجلس‌خبرگان قانون‌اساسی که به بخش وسیعی از کاندیداهای موردنظر گفتمان اسلام سیاسی فقاهتی رای دادند -که قانون اساسی فعلی ایران منهای بخش‌های افزوده شده در بازنگری سال 68 حاصل اندیشه و رای آنان است - در پایان دهه 50 برخواسته دست‌کم 150ساله سنت سیاسی ایرانی-شیعی یعنی تشکیل حکومت اسلامی پای می‌فشردند و عجیب اینکه این معنا در نقد‌های درون‌گفتمانی گفتمان‌های رقیب اسلام سیاسی فقاهتی اعم از لیبرال و چپ و... دیده نمی‌شود. پس می‌توان گفت که مردم ایران در سال 57 به وجوه استعاری خواسته خود رسیدند.

به ثمر نشستن انقلابی عمیقا دینی در بهمن 1357 در جامعه‌ای مانند ایران که دست‌کم در صد سال گذشته محل بروز جدی‌ترین منازعه‌های گفتمانی سیاسی - اجتماعی بوده است، بی‌تردید دلایلی دارد فراتر از نوشتن یک مقاله در دی‌ماه 56 در روزنامه اطلاعات و بروز و تدوام اعتراضاتی نسبت به آن. اما سخن گفتن از همین دلایل هم کاری دشوار است، آنچنان که تاریخ هیچ دوره‌ای را نمی‌توان به تمامت نوشت و خاتمه‌اش داد. به بیان دیگر هیچ‌کس نمی‌تواند تابلویی سفید را بردارد و در آن چیزهایی بنویسد و سپس بگوید: «خب! این مخزن تمام معرفت‌هاست!» آنان که چنین می‌کنند یا مغرضند یا غافل و البته جالب آنکه ما از هر دوی این طیف‌ها کم نداریم! در بررسی چرایی وقوع انقلاب اسلامی در سال 57 تاکنون قلمفرسایی‌های بسیار شده و علل پرشماری طرح و واکاوی شده‌اند اما عمدتا ایراد کلی این سلسله نوشتار‌ها و سخنرانی‌ها و... طرد و نفی گروهی توسط گروهی دیگر بوده و آنچنان که از واقعیت‌ها بر‌می‌آید، سویه‌های برتری‌طلبانه در این سخنان کم نبوده است. حقیقت اما در این میان، اغلب در پرده‌های بسیار، فروپوشیده مانده وکمتر مجال یافته است تا ظهور کند. واقع این است که کرونولوژی انقلاب اسلامی ایران توسط هر یک از گروه‌ها و جریانات و به تعبیری بهتر، گفتمان‌های سیاسی موجود در دهه‌های پیش از انقلاب، آنچنان که پیداست به گونه‌ای تنظیم شده که مبدا آن، نقطه شکل‌گیری گفتمان مزبور است. یعنی مثلا نیروهای منتسب به گفتمان اسلام سیاسی فقاهتی، 15 خرداد 1342 را مبدا پیدایش نخستین جرقه‌های انقلاب اسلامی می‌دانند یا نیروهای ملی و چپ اعم از دگراندیشان دینی و سکولار‌ها و...، کودتای 28 مرداد 32 را. از این امر می‌توان دریافت که هم‌ارضی گفتمان‌های متضاد با گفتمان پهلویسم در همه سال‌های مبارزه با سلطنت شاه، جنبه‌ای کاملا استعاری و تاکتیکی داشته که نتایج معکوس این هم‌افزایی و هم‌ارضی تاکتیکی کمی بعدتر از نیمه سال 58 به این سو خود را نشان داد. بروز این اتفاق، طبیعی هم بود. نگاهی گذرا به تاریخ معاصر ایران نشان می‌دهد، گفتمان اسلام سیاسی فقاهتی در همه دوره‌های معاصر، خود را محق‌ترین گفتمان برای در دست‌گیری قدرت سیاسی و عینیت‌بخشی به جامعه ایران می‌دانسته است و ما این معنی را از دوره جنگ‌های ایران و روس در عهد فتحعلی شاه- با درخواست حکم جهاد او از مرجع وقت - به این سو به انحای مختلف می‌بینیم. طبعا در یک یادداشت کوتاه قصد ندارم و نمی‌توان بحث را گستردگی بخشید و نیز اینکه قرار هم نیست این یادداشت خودش را به صورت مخزن معارف رو کند! پس می‌کوشیم نگاهی کوتاه و‌گذار بر منازعه‌های گفتمانی‌ای بیندازیم که سرانجام به وقوع انقلاب اسلامی منجر شد. در اندیشه سیاسی اسلام فقاهتی شیعی تز و خواسته، روشن است. فقیهان شیعه دست‌کم در بیشتر از یک قرن اخیر از اندیشه‌ای هواداری کرده‌اند که بر مبنای آن هر حکومتی در دوره غیبت، غاصب است، بنا بر همین نظر که تقریبا می‌توان گفت در میان همه علمای شیعه متفقا موردقبول بوده، سلطنت در ایران به عنوان مملکتی شیعه‌مذهب غصبی و از رهگذر غصبی‌بودن، جائرانه هم بوده است؛ بنابراین تحویل آن حکومت به صاحب اصلی‌اش در زمره مهم‌ترین کارهای فقهای شیعه بوده است و آنچنان که پایان غیبت صاحب اصلی حکومت سبب پیدایش مفهومی به اسم دکترین انتظار شده، بنابراین فقیهان هستند که باید امانت حکومت را برای رساندن آن به دست صاحبش نگاه دارند. عده‌ای از ایشان باور داشتند که برای حصول این نیت باید دست به عمل زد، عده‌ای دیگر هوادار باوری بینابینی بودند که عمل را نه در انقلاب دینی بلکه در تربیت طلاب و البته تذکر گاه‌گاه به حکام می‌دیدند و برخی نیز منفعل از هر مشی و منش سیاسی، کار در حوزه‌های علمیه و تدریس و تحقیق در فقه و کلام را بر هر چیز دیگر ارجح‌تر می‌دانستند. در این بین آن بخشی از اسلام فقاهتی که جنبه‌ای سیاسی و اجتماعی را مدنظر زیستن قرار داد، به شکل یک گفتمان در آمد و از عهد قاجار به این سو در مقاطع مختلف تاریخ ایران به ایفای نقش پرداخت. در عصر مشروطه علمایی برجسته در زمره پیشقراولان مشروطه‌خواهی درآمدند که البته جمله ایشان به استثنای برخی، مفهومی را از مشروطه جست‌وجو می‌کردند که سلطان را از تخت تک‌گویی و قبله عالم‌بودن به زیر کشد و جایی نیز در مسیر کشورداری برای علما بگشاید که صاحبان تقوایند. از سوی دیگر مخالف با فرنگی‌مآبی بودند که منورالفکران مشروطه، پرچمداران آن شده بودند و می‌کوشیدند اندیشه‌های سیاسی مدرن آن عصر را در ایران پیاده‌سازی کنند. از روش و منش سیاسی - اجتماعی این منورالفکران بود که برخی فقهای مشروطه‌خواه بعد از گذشت چندی از به‌بارنشستن مشروطیت، مشی خود را تغییر دادند و هراسناک شدند از اینکه اسلام در خطر می‌افتد و جایگاهش در وضعیت مستقر، مخدوش می‌شود. تداوم سلطه‌فکری منورالفکران و عمل‌گرایی ملی‌گرایان ایرانی بود که در پایان عصر قاجار و آغاز سلطنت پهلوی، فقها را به حاشیه رانده بود و عصر رضاخانی را بی‌تردید باید دردناک‌ترین عصر برای حوزه‌های علمیه و بزرگان آن دانست. از تحدید و سرانجام تعطیل محاکم قضایی سنتی که به دست علما اداره می‌شد، گرفته تا اعزام روحانیان به خدمت اجباری و افول خورشید حوزه‌های علمیه. عصر رضاخان که با اشغال ایران توسط قوای متفقین تمام شد، علما هم نفسی تازه گرفتند و گفتمان اسلام سیاسی فقاهتی دوباره می‌رفت تا اوج بگیرد. در دهه 20 اما مرجعیت شیعه در اختیار یکی از آن طیف سوم از طیف‌های مورد اشاره در بالا بود که بیشتر تمرکز بر تدریس و تعلیم علوم دینی داشت. در دهه 30 آیت‌الله کاشانی همزمان با اوج‌گیری نهضت‌ملی‌شدن نفت در ایران در قامت یک رهبر دینی اثربخش ظاهر شد اما قبل از کودتای 28 مرداد از دکترمحمد مصدق جدا شد و بعد از کودتا هم دیگر اثر چندانی تا زمان فوتش نداشت. در این دوران، تحرکات جریان‌های نزدیک به اسلام سیاسی، در ید برخی روحانیونی قرارگرفت که بیشتر در زمره نواندیشان دینی قرارداشتند و اندیشه آنان وام گرفته از اندیشه سیاسی آخوند خراسانی بود و علامه نایینی. اندیشه‌ای سیاسی که قرابتش با تفکر سنتی فقهی برقراری حکومت صالحان بود و وجوه افتراقش با آن تفکر در مواردی بسیار و تنافرش با اندیشه سیاسی مدرن معانی‌ای بود که از آزادی و ملت برداشت می‌کرد و بی‌تردید نمی‌توانست قرابت‌های نظری بیشتری با تفکر سیاسی مدرن داشته باشد. در این میان وضعیت در دهه 40 و بعد از آن هم که روشن است. آیت‌الله بروجردی ‌دار فانی را وداع کرد و مرجعیت شیعه در میان ایران و عراق قرارگرفت. بروز واقعه 15 خرداد 42 اما به یکباره مجموعه محاسبات و معادلات را برهم زد و امام خمینی(ره) با نامه تنی چند از علمای بزرگ به مقام مرجعیت تقلید دست یافت تا از گزند رژیم شاه در امان بماند و اینجا نقطه آغاز خروش گفتمان اسلام سیاسی فقاهتی بود که با بروز انقلاب اسلامی 57 و پس از آن توانست در منازعه با گفتمان‌های دیگر پیروز شود و میدان سیاست را در دست گیرد. به بیان دیگر این گفتمان در تاریخ سیاسی معاصر ایران در یک حرکت نوسانی سه‌بار دوره اوج‌گیری را از سر گذراند و دوبار دوره افول را. اوج‌گیری اول در عهد فتحعلی‌شاه تا کمی بعد از انقلاب مشروطیت و افول اول پس از آن تا پایان دوره رضاخان. اوج‌گیری دوم در سال‌های دهه 20 با پیدایش جمعیت فداییان اسلام از یک سو و مطرح شدن آیت‌الله کاشانی از سوی دیگر و افول دوم در دهه 30 تا قبل از خرداد 42 و اوج‌گیری سوم پس از خرداد 42 و در میانه دهه 50 و خاصه سال‌های 55 به‌بعد بود که شتابی فزاینده گرفت و کنش‌های ضداسلامی رژیم شاه و ساواک بود که سبب شد به خروش امواج انقلابی مردمی خوگرفته با دین منتج شود. گفتمان‌های دیگر هم در این میان نقش‌های عمده داشتند. گفتمان‌های اسلام سیاسی دگراندیش اعم از چپ و لیبرال، گفتمان‌های سکولار ملی و نیز گفتمان‌های چپ مارکسیستی اعم از مارکسیست - لنینیست، مائوییست و کاستریست و... که همگی در فضای پرتنش بین‌المللی دهه 60 میلادی و کمی قبل و بعد از آن شور مبارزه داشتند، هر یک به‌گونه‌ای و به‌راهی. اما چرا اسلام سیاسی فقاهتی در این میان از همه برجسته‌تر شد و نهایتا هژمونی یافت؟ بر این واقعیت دلایل بسیاری وجود دارد که در اینجا می‌توان به برخی از آنها اشاره کرد. نخست اینکه جامعه‌شناسی سیاسی ایران نشان می‌دهد جامعه ایران از دیرباز پیوندی وثیق با قشر روحانیت داشته است و این معنا در تاریخ اجتماعی ایران هم به خوبی به‌چشم می‌خورد. پس علمای دینی، از قدیم‌الایام مورداعتماد و اطمینان توده‌های اجتماعی ایران بوده‌اند. دوم اینکه مساجد و اماکن مذهبی از سال‌های بسیار دور محل تجمع مردم در همه نقاط ایران بوده و منابر، یگانه رسانه‌ای که تا دست‌کم صد سال گذشته، در اختیار مردم ایران بوده است بنابراین آنها بیش‌تر از هر گفتمانی، با صدای گفتمان اسلام سیاسی فقاهتی آشنا بوده‌اند. نکته مهم‌تر اینکه باور عقیدتی مردم ایران در طول سالیان متمادی بر اساس آموزه‌های قرآنی و نیز دینی متداول در ایران، این بوده که تقوا و انسانیت نزد کسانی است که از دین و ایمان سخن می‌گویند و خاصه که لباس روحانیت بر تن دارند. همه اینها را باید بگذاریم در کنار سایر عواملی که در واقع سلبی و نه ایجابی هستند. مثلا عدم توفیق گفتمان‌های دیگر در برقراری ارتباط با توده‌ها به سبب نداشتن رسانه و نیز فقدان زبان عامیانه و همه‌فهم و همچنین بهره‌گیری از اندیشه‌های سیاسی مدرن که به لحاظ اجتماعی در ایران طرفدارانی جدی نداشته است و قاطبه مردم ایران حتی از وجود چنین اندیشه‌هایی بی‌خبر بوده‌اند و... درست است که گفته می‌شود در ایران دهه‌های 40 و 50 روشنفکری با چپ‌گرایی تعریف می‌شد اما مگر چند درصد از جمعیت آن روزگار در ایران تمایلات روشنفکری داشتند یا حتی تمایلات سکولار غیرچپ‌گرایانه؟ هیچ مورخ و پژوهشگری نمی‌تواند در ایران معاصر جنبشی را سراغ بگیرد که در آن ردپایی جدی از دین وجود نداشته باشد. حتی جنبش‌ها، شورش‌ها و بلواهایی که در مقاطع مختلف پیش‌وپس از مشروطه به‌وقوع پیوست. تازه فارغ از جنبش‌ها و قیام‌های عمده‌ای نظیر تنباکو، مشروطه، 30 تیر و... بلاتردید در همه این جنبش‌های اجتماعی تاریخ معاصر ایران نقش و تاثیر دین را باید به دیده‌گرفت.
منورالفکران سکولار عصرمشروطه هم هرچه در ابتدا کوشیدند از جامعه ایرانی دین‌پیرایی و حتی دین‌زدایی کنند، نتوانستند و در آخر ناچار از احترام و پذیرش بن‌مایه دینی جامعه ایران و توده‌های ایرانی شدند. همان کاری که روشنفکران ایرانی در دهه 40 ، در ماجراهای مربوط به مخالفت‌های دینی با انقلاب سفید و لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی کردند و نیز همان کاری که روشنفکران چپ و راست در سال‌ها و ماه‌های منتهی به بهمن 57 و پس از آن ناچار از انجام آن شدند. در این‌باره می‌توان مثال‌های متعدد دیگری هم زد. مساله این است که حتی در انتخابات‌هایی که در سال‌های آغازین پس از انقلاب در ایران برگزار شد، اکثریت رای‌دهندگان کاندیداهای نزدیک به روحانیت را برگزیدند و شاید بتوان در این میان انتخاب ابوالحسن بنی‌صدر را تنها نقیض این گفته دانست که البته با کنار رفتن جلال‌الدین فارسی و نه‌چندان مطرح بودن (مرحوم) دکترحسن حبیبی در آن مقطع که از سوی حزب جمهوری‌اسلامی کاندیدا شده بود، آن انتخاب را هم توجیه کرد. خاصه آنکه بنی‌صدر بعد از مهندس‌مهدی بازرگان دومین و آخرین دولتمردی در عصر جمهوری‌اسلامی بود که گرایشات لیبرال داشت. پس می‌توان نتیجه گرفت رای‌دهندگان ِ به کاندیداهای ورود به مجلس‌خبرگان قانون‌اساسی که به بخش وسیعی از کاندیداهای موردنظر گفتمان اسلام سیاسی فقاهتی رای دادند -که قانون اساسی فعلی ایران منهای بخش‌های افزوده شده در بازنگری سال 68 حاصل اندیشه و رای آنان است - در پایان دهه 50 برخواسته دست‌کم 150ساله سنت سیاسی ایرانی-شیعی یعنی تشکیل حکومت اسلامی پای می‌فشردند و عجیب اینکه این معنا در نقد‌های درون‌گفتمانی گفتمان‌های رقیب اسلام سیاسی فقاهتی اعم از لیبرال و چپ و... دیده نمی‌شود. پس می‌توان گفت که مردم ایران در سال 57 به وجوه استعاری خواسته خود رسیدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.