|

یادداشت1

تندروی‌های شاه سبب ساز حرکت‌های انقلابی

هوشنگ ماهرویان


در زمانی که رادیکالیسم در جهان حاکم بود، شاه به سبب روحیه جاه‌طلبانه‌ای که داشت با اصلاحات ارضی سعی داشت با دیگر رقبای خود از جمله جریان‌های چپ و کمونیستی، رقابت کند و به این سبب انقلاب شاه و مردم را ایجاد کرد.
شاه وقتی به روستاها رفت، تمام ساختارهای کشاورزی را که سالیان سال در آنجا وجود داشت، با تندروی‌های خود نابود کرد و هیچ ساختاری را نتوانست جانشین آن ساختار سنتی کند. هرچند من از آن ساختار سنتی دفاع نمی‌کنم اما شکل‌گیری آن هزاران سال به طول انجامیده بود. وقتی این ساختار درهم شکست، چیزی نتوانست جانشین آن شود. روستاها بهم ریخت و چون شکل نداشت کم‌کم شکل شهرگونه به خود گرفت. روستاییان به‌خصوص خوش‌نشین‌ها به طرف شهر آمدند و حاشیه‌نشین شدند و نتوانستند جذب اقتصاد شهری شوند. شاه با طرح‌های بلندمدتی که در راستای رسیدن به تمدن بزرگ در ذهن داشت، واحدهای بزرگ شهری به‌وجود‌آورد و این باعث ریزش واحدهای کوچک و خرده بورژوازی شد. شرایط آرام آن دوران با ایجاد این خرده بورژوازی که در حال نابودی بود و روستاییانی که آواره شهرها شده بودند از بین رفت و جای خود را به شرایط بحرانی و پرالتهاب آن دوران داد که از دل آن جریان‌های چریکی در دهه 40 و 50 سربرآورد. عمدتا شرایط داخلی سبب ایجاد این التهابات در درون کشور بود اما شرایط جهانی در آن بی‌تاثیر نبود. در آن زمان اگر به انگلیس می‌رفتید عمدتا اساتید علوم انسانی آنجا چپ بودند. در دهه 70 جریان چپ غلبه داشت اما از دهه 70 به بعد این جریان با بحران فکری مواجه شد و در مقابل آن جریان‌های دیگری شکل گرفتند که از حفظ محیط‌زیست، برابری حقوق زن و مرد و... حرف می‌زدند و یکدفعه شعارها تغییر کرد و با فروپاشی شوروی مواجه شدیم.
در سال‌های 40 و 41 این بحران روی ما نیز اثر گذاشت. در آن زمان وقتی به دانشگاه می‌رفتید 90 درصد آلترناتیو، آلترناتیو چپ بود و اگر چپ نبودی، روشنفکر به حساب نمی‌آمدی و به این‌دلیل ما نیز مبارزات خود را آغاز کردیم. این التهابات و بحران‌های داخلی، سرانجامی جز انقلاب را به همراه نداشت. به این ترتیب می‌توان گفت اصلاحات ارضی و انقلاب سفید نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران بود که گام‌به‌گام ایران را به سمت انقلاب برد و نیز نیروهای مبارز را در موضعی قرار داد که چاره را جز در براندازی رژیم نمی‌دیدند.

در زمانی که رادیکالیسم در جهان حاکم بود، شاه به سبب روحیه جاه‌طلبانه‌ای که داشت با اصلاحات ارضی سعی داشت با دیگر رقبای خود از جمله جریان‌های چپ و کمونیستی، رقابت کند و به این سبب انقلاب شاه و مردم را ایجاد کرد.
شاه وقتی به روستاها رفت، تمام ساختارهای کشاورزی را که سالیان سال در آنجا وجود داشت، با تندروی‌های خود نابود کرد و هیچ ساختاری را نتوانست جانشین آن ساختار سنتی کند. هرچند من از آن ساختار سنتی دفاع نمی‌کنم اما شکل‌گیری آن هزاران سال به طول انجامیده بود. وقتی این ساختار درهم شکست، چیزی نتوانست جانشین آن شود. روستاها بهم ریخت و چون شکل نداشت کم‌کم شکل شهرگونه به خود گرفت. روستاییان به‌خصوص خوش‌نشین‌ها به طرف شهر آمدند و حاشیه‌نشین شدند و نتوانستند جذب اقتصاد شهری شوند. شاه با طرح‌های بلندمدتی که در راستای رسیدن به تمدن بزرگ در ذهن داشت، واحدهای بزرگ شهری به‌وجود‌آورد و این باعث ریزش واحدهای کوچک و خرده بورژوازی شد. شرایط آرام آن دوران با ایجاد این خرده بورژوازی که در حال نابودی بود و روستاییانی که آواره شهرها شده بودند از بین رفت و جای خود را به شرایط بحرانی و پرالتهاب آن دوران داد که از دل آن جریان‌های چریکی در دهه 40 و 50 سربرآورد. عمدتا شرایط داخلی سبب ایجاد این التهابات در درون کشور بود اما شرایط جهانی در آن بی‌تاثیر نبود. در آن زمان اگر به انگلیس می‌رفتید عمدتا اساتید علوم انسانی آنجا چپ بودند. در دهه 70 جریان چپ غلبه داشت اما از دهه 70 به بعد این جریان با بحران فکری مواجه شد و در مقابل آن جریان‌های دیگری شکل گرفتند که از حفظ محیط‌زیست، برابری حقوق زن و مرد و... حرف می‌زدند و یکدفعه شعارها تغییر کرد و با فروپاشی شوروی مواجه شدیم.
در سال‌های 40 و 41 این بحران روی ما نیز اثر گذاشت. در آن زمان وقتی به دانشگاه می‌رفتید 90 درصد آلترناتیو، آلترناتیو چپ بود و اگر چپ نبودی، روشنفکر به حساب نمی‌آمدی و به این‌دلیل ما نیز مبارزات خود را آغاز کردیم. این التهابات و بحران‌های داخلی، سرانجامی جز انقلاب را به همراه نداشت. به این ترتیب می‌توان گفت اصلاحات ارضی و انقلاب سفید نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران بود که گام‌به‌گام ایران را به سمت انقلاب برد و نیز نیروهای مبارز را در موضعی قرار داد که چاره را جز در براندازی رژیم نمی‌دیدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.