بررسی روابط ایران و ترکیه در گفتوگو با فیروز دولتآبادی:
منفعتطلبی در هر دیپلماسی وجود دارد
بهروز شجاعی/عكس: خبرآنلاين
رویکارآمدن دولت اردوغان در ترکیه نویدبخش نزدیکی ایران و ترکیه بود و اینچنین هم شد. ایران و ترکیه روزبهروز به یکدیگر نزدیکتر شدند، اختلافات گذشته رنگ باخت و این دو به متحدانی استراتژیک در منطقه تبدیل شدند، اما عمر این «ماهعسل» چندان به درازا نکشید. خیزشهای مردمی در کشورهای عربی و شمال آفریقا آغاز شد و ترکیه به دنبال گرفتن ماهی از آب گلآلودبود. این کشور تلاش کرد که در بیداری اسلامی مردم منطقه، برای دولتهای جدید الگو قرار میگیرد و به نظر میرسد این یکی از دلایل آغاز دوری ترکیه از ایران شد که رقابتی درونی را تداعی میکرد. اشتراک منافع، جای خود را به تضاد منافع داد و این دوری در بحران سوریه به اوج خود رسید. در یکسوی میدان ترکیه، غرب و عربستان و قطر قرارگرفتند و در اینسو بشار اسد، ایران و روسیه و چین. ترکیه خود را برای پیروزی بزرگ در سوریه آماده کرد و حمایت همه جانبهای از مخالفان دولت بشار به عملآورد اما این پیروزی تا اینجای کار سرابی بیش برای ترکیه نبوده؛ سرابی که نهتنها هزینههای فراوان مالی و سیاسی بر این کشور تحمیلکرد که موجب دوری دوستانی چون ایران از این کشور شده است.
فیروز دولتآبادی، سفیر اسبق جمهوریاسلامی ایران در ترکیه و معاون وزیر بازرگانی در دوران جنگ و همچنین کابینه آیتالله هاشمیرفسنجانی در گفتوگو با «شرق» درباره فراز و فرود رابطه ایران و ترکیه و چشمانداز این رابطه با توجه به مساله سوریه، نکاتی را برشمرد که در ادامه میآید.
ترکیه در صدسال اخیر جایگاه مهمی در سیاست خارجی و داخلی ما داشته، از دوران رضاخان گرفته تا تبعید امام به این کشور و قضایای کردها و... . در سالهای اخیر اما با رویکارآمدن حزب عدالت و توسعه ترکیه که رویکرد اسلامی هم داشت، پیشبینی میشد که گامهای بلندی برای نزدیکی این دو کشور برداشته شود، کمااینکه برداشته هم شد و بهنظرمیرسد در دوسال اخیر تعارض منافع این دوکشور در برخی مسایل مهم مانند سوریه باردیگر نمود پیدا کرده، چرا این اتفاق افتاد؟
در واقع این ترکیه است که در سیاستهایش در سطح منطقهای تغییر ایجادکرده است. ترکیه از دوسال پیش وقتی بحران در کشورهای عربی آغاز شد، برداشتش این بود تحولاتی و در سوریه کلید خورده تحولاتی است در راستای تحولات شمال آفریقا و ترکیه میتواند با استفاده از این فرصت تغییراتی را در سوریه ایجاد کند این تغییرات در بلندمدت به نفع سیاستخارجی ترکیه در خاورمیانه باشد. به همین دلیل رویکرد استراتژیک بحران صفر با همسایگان را تغییر داد و وارد یک چالش کاملا استراتژیک با همسایهای شد که خودشان تلاش کردند مسایل و مشکلاتشان را با این کشور یعنی ایران حل کنند؛ بنابراین این ترکیه بود که وارد یک بازی شد که فکر میکرد خیلی سریع بتواند آن را خاتمه بدهد.
خاطرم هست که بعد از یکی، دوماه اینها صحبت هفته و روز را میکردند ولی الان دوسال از آنروزها گذشته است، این رویکرد هم به دلیل گرایش ایدئولوژیکی با توجه به سوابق «اخوانی» دوستان ما در ترکیه بود. آنها فکرمیکردند، میتوانند گروه اخوانالمسلمین را در سوریه روی کارآوردند و علویان را که از نظر آنها یک اقلیت به شمار میروند، کناربگذارند، در صورتی که علویان در سوریه یک نوع دولت مشارکتی کامل و یکدست با اهلسنت بوده و اصلا علویان هیچوقت گرایش ایدئولوژیک در سوریه نداشتند؛ بنابراین این اشتباه استراتژیک باعث شد که ترکها وارد این چالش شوند و توصیههای ما هم بهکار نیفتاد و سیاست خارجی ما نتوانست توضیحات لازم را در خصوص تحولات در سوریه به ترکیه و همپیمانان عربی که ترکیه را در این مساله جلو انداختند بدهد. اینها دستبهدست داد و ترکیه وارد چالشی شد و رویکرد بحران صفر با همسایگان تبدیل به یک رویکرد بدتر از گذشته شد، یعنی رویکردی که تقریبا درگیری مسلحانه تروریستی با یکی از مهمترین همسایگانش که در خط مقدم با اسراییل قرار داشته و تابهحال سازش نکرده، است.
با توجه به این مسایل جمهوریاسلامی ایران با توجه به تحریمها و هم اینکه ترکیه یکی از کشورهایی هست که مقصد بسیاری از مسافرتها، ایرانیان است به ترکیه نیاز دارد؟ ترکیه هم حجم بالایی از صادرات خود را راهی ایران میکند. آنها چقدر به ایران نیاز دارند؟
معنا و مفهوم همسایگی یعنی نیاز متقابل، این نیست که بگوییم ما به آنها نیاز داریم و آنها به ما نیاز ندارند، نه! ترکیه هم در چالشهای اصلی امنیت ملیاش محتاج به کمک و حمایت ایران است در حالی که ما در چالشهای امنیت ملیمان نیاز به همکاری ترکیه نداریم. دومین نکته درباره مفید بودن همکاری ما با ترکیه به مقوله تحریمها بازمیگردد، چون ترکیه یک کشور است و سابقهای صدساله و اقتصاد بزرگی دارد و در این چارچوب میتواند با ما همکاری کند، بهخصوص که از لحاظ انرژی جاهطلبیهای بزرگی دارد و میخواهد کریدور انرژی به سمت اروپا باشد و از این طریق ژیوپلتیک خود را تقویت و موقعیتش در اروپا را افزایش دهد. از سوی دیگر هم برای مصرف داخلی نیاز به انرژیای دارد که ایران یکي از تامینکنندگان آن است. این پیوندهای متقابل ما را به هم نزدیک کرده و هر وقت ما از رقابتهای منطقهای و بینالمللی دست برمیداریم و به سمت همکاری میآییم این نزدیکی افزایش مییابد. تجربه تاریخی نشان میدهد که هم ترکیه رشد و توسعه سریعی دارد و هم ما رشد و توسعه سریعی داریم اما ما هروقت از هم دور شویم، هر دو کشور در معرض خطرات و بحرانهایی هستیم با این تفاوت که ما در مقولات امنیت ملی ترکیه موثریم اما ترکیه در مسایل امنیت ملی ما موثر نیست و نقش تعیین کنندهای ندارد.
برخیها معتقدند که ترکیه به دنبال دستیافتن به نوعی «سروری» در منطقه و به نوعی زندهکردن قدرت و شکوه عثمانی است، شما این مساله را قبول دارید؟
اگر به صورت فرهنگی و سیاسی هم، چنین گرایشی باشد به لحاظ واقعی امکانپذیر نیست، مثلا ارتش ترکیه که باید تضمینکننده چنین آرمانی باشد ارتشی است که عضو ناتو است و پتانسیل قدرت نظامی که سیاست خارجی را تقویت میکند درگیر چنین گرایشاتی مطلقا نخواهد شد. نکته دوم اینکه صحنه سیاسی ترکیه چالشهای اساسی و استراتژیکی را با میراث عثمانیگری دارد. کردها، علویان و قومیتهای دیگری که در ترکیه هستند همگی با آن میراث مشکل دارند، برای اینکه هیچ وقت نتوانستند در طول تاریخ با دولت عثمانی به یک نقطه اشتراکی برسند. در جامعهای که ساختار سیاسی باز آن تقریبا تثبیت شده است و به دلیل نفوذ و دخالتهای اتحادیه اروپا، اگر هم این تصورات در مخیله بعضی از دولتمردان و سیاستمدارانش قرار بگیرد امکانپذیر نیست چرا که چالشهای دیگری را به دنبال خواهد داشت. البته من این اعتقاد را هم دارم که دولت آقای اردوغان از همین زاویه وارد این بحران شد و ضربه سنگینی خورد. اگر این دولت ملاحظات قبلی خودش را حفظ میکرد و پایش را از سوریه بیرون میکشید من مطمئنم که امروز ترکیه نقش منطقهای بسیار قویتر و مهمتری داشت.
چه پیشنهادی برای نزدیک شدن دوباره ترکیه و ایران دارید؟
ما در مسایل دوجانبه با هم مشکلی نداریم، در مسایل بینالمللی هم حداکثر گرایشی که ترکیه از خودش نشان داده و میدهد همین بحث تحریمهای سازمان ملل است وگرنه خودش را درگیر تحریمهای دوجانبه تاکنون نکرده است. فاز آخر همکاریاش هم منفعتطلبی ذاتی هر سیستمی است که در این شرایط قرار میگیرد، یعنی میخواهند از این فرصتهای تجاری، حملونقلی و بازرگانی که برای ایران بوده، استفادههای بیشتری ببرند؛ بنابراین ما مساله سوریه را به عنوان یک مساله منطقهای داریم و به نظر من رایزنیهای مستمر، نقش روشنفکران، آنهایی که علاقهمند به رابطه هستند، رسانههایی که تحلیلهای درست سیاسی دارند و خود وزارتخارجه در این میان مهم است. ببینید با کشورها نمیشود قهر کرد و گفت من این موضع را دارم و تو آن موضع را. پس برو ببینیم تو به کجا میرسی و ما به کجا میرسیم. دایم باید گفتوگو و مذاکره کرد و خطرات رفتارها و پیامدهای تصمیمات آنها و نتایج بلندمدت حمایتهای آنها از این اقدامات تروریستی را گوشزد کرد و گفت. با این روشها ما نباید بگذاریم که رابطه میان رهبران دوکشور قطع و یا محدود شود. این وظیفه همه و بهخصوص وزارتخارجه است که باید باب این رابطه را باز کند تا بتوانیم هرچه سریعتر به نتایج بهتری دست یابیم.
رویکارآمدن دولت اردوغان در ترکیه نویدبخش نزدیکی ایران و ترکیه بود و اینچنین هم شد. ایران و ترکیه روزبهروز به یکدیگر نزدیکتر شدند، اختلافات گذشته رنگ باخت و این دو به متحدانی استراتژیک در منطقه تبدیل شدند، اما عمر این «ماهعسل» چندان به درازا نکشید. خیزشهای مردمی در کشورهای عربی و شمال آفریقا آغاز شد و ترکیه به دنبال گرفتن ماهی از آب گلآلودبود. این کشور تلاش کرد که در بیداری اسلامی مردم منطقه، برای دولتهای جدید الگو قرار میگیرد و به نظر میرسد این یکی از دلایل آغاز دوری ترکیه از ایران شد که رقابتی درونی را تداعی میکرد. اشتراک منافع، جای خود را به تضاد منافع داد و این دوری در بحران سوریه به اوج خود رسید. در یکسوی میدان ترکیه، غرب و عربستان و قطر قرارگرفتند و در اینسو بشار اسد، ایران و روسیه و چین. ترکیه خود را برای پیروزی بزرگ در سوریه آماده کرد و حمایت همه جانبهای از مخالفان دولت بشار به عملآورد اما این پیروزی تا اینجای کار سرابی بیش برای ترکیه نبوده؛ سرابی که نهتنها هزینههای فراوان مالی و سیاسی بر این کشور تحمیلکرد که موجب دوری دوستانی چون ایران از این کشور شده است.
فیروز دولتآبادی، سفیر اسبق جمهوریاسلامی ایران در ترکیه و معاون وزیر بازرگانی در دوران جنگ و همچنین کابینه آیتالله هاشمیرفسنجانی در گفتوگو با «شرق» درباره فراز و فرود رابطه ایران و ترکیه و چشمانداز این رابطه با توجه به مساله سوریه، نکاتی را برشمرد که در ادامه میآید.
ترکیه در صدسال اخیر جایگاه مهمی در سیاست خارجی و داخلی ما داشته، از دوران رضاخان گرفته تا تبعید امام به این کشور و قضایای کردها و... . در سالهای اخیر اما با رویکارآمدن حزب عدالت و توسعه ترکیه که رویکرد اسلامی هم داشت، پیشبینی میشد که گامهای بلندی برای نزدیکی این دو کشور برداشته شود، کمااینکه برداشته هم شد و بهنظرمیرسد در دوسال اخیر تعارض منافع این دوکشور در برخی مسایل مهم مانند سوریه باردیگر نمود پیدا کرده، چرا این اتفاق افتاد؟
در واقع این ترکیه است که در سیاستهایش در سطح منطقهای تغییر ایجادکرده است. ترکیه از دوسال پیش وقتی بحران در کشورهای عربی آغاز شد، برداشتش این بود تحولاتی و در سوریه کلید خورده تحولاتی است در راستای تحولات شمال آفریقا و ترکیه میتواند با استفاده از این فرصت تغییراتی را در سوریه ایجاد کند این تغییرات در بلندمدت به نفع سیاستخارجی ترکیه در خاورمیانه باشد. به همین دلیل رویکرد استراتژیک بحران صفر با همسایگان را تغییر داد و وارد یک چالش کاملا استراتژیک با همسایهای شد که خودشان تلاش کردند مسایل و مشکلاتشان را با این کشور یعنی ایران حل کنند؛ بنابراین این ترکیه بود که وارد یک بازی شد که فکر میکرد خیلی سریع بتواند آن را خاتمه بدهد.
خاطرم هست که بعد از یکی، دوماه اینها صحبت هفته و روز را میکردند ولی الان دوسال از آنروزها گذشته است، این رویکرد هم به دلیل گرایش ایدئولوژیکی با توجه به سوابق «اخوانی» دوستان ما در ترکیه بود. آنها فکرمیکردند، میتوانند گروه اخوانالمسلمین را در سوریه روی کارآوردند و علویان را که از نظر آنها یک اقلیت به شمار میروند، کناربگذارند، در صورتی که علویان در سوریه یک نوع دولت مشارکتی کامل و یکدست با اهلسنت بوده و اصلا علویان هیچوقت گرایش ایدئولوژیک در سوریه نداشتند؛ بنابراین این اشتباه استراتژیک باعث شد که ترکها وارد این چالش شوند و توصیههای ما هم بهکار نیفتاد و سیاست خارجی ما نتوانست توضیحات لازم را در خصوص تحولات در سوریه به ترکیه و همپیمانان عربی که ترکیه را در این مساله جلو انداختند بدهد. اینها دستبهدست داد و ترکیه وارد چالشی شد و رویکرد بحران صفر با همسایگان تبدیل به یک رویکرد بدتر از گذشته شد، یعنی رویکردی که تقریبا درگیری مسلحانه تروریستی با یکی از مهمترین همسایگانش که در خط مقدم با اسراییل قرار داشته و تابهحال سازش نکرده، است.
با توجه به این مسایل جمهوریاسلامی ایران با توجه به تحریمها و هم اینکه ترکیه یکی از کشورهایی هست که مقصد بسیاری از مسافرتها، ایرانیان است به ترکیه نیاز دارد؟ ترکیه هم حجم بالایی از صادرات خود را راهی ایران میکند. آنها چقدر به ایران نیاز دارند؟
معنا و مفهوم همسایگی یعنی نیاز متقابل، این نیست که بگوییم ما به آنها نیاز داریم و آنها به ما نیاز ندارند، نه! ترکیه هم در چالشهای اصلی امنیت ملیاش محتاج به کمک و حمایت ایران است در حالی که ما در چالشهای امنیت ملیمان نیاز به همکاری ترکیه نداریم. دومین نکته درباره مفید بودن همکاری ما با ترکیه به مقوله تحریمها بازمیگردد، چون ترکیه یک کشور است و سابقهای صدساله و اقتصاد بزرگی دارد و در این چارچوب میتواند با ما همکاری کند، بهخصوص که از لحاظ انرژی جاهطلبیهای بزرگی دارد و میخواهد کریدور انرژی به سمت اروپا باشد و از این طریق ژیوپلتیک خود را تقویت و موقعیتش در اروپا را افزایش دهد. از سوی دیگر هم برای مصرف داخلی نیاز به انرژیای دارد که ایران یکي از تامینکنندگان آن است. این پیوندهای متقابل ما را به هم نزدیک کرده و هر وقت ما از رقابتهای منطقهای و بینالمللی دست برمیداریم و به سمت همکاری میآییم این نزدیکی افزایش مییابد. تجربه تاریخی نشان میدهد که هم ترکیه رشد و توسعه سریعی دارد و هم ما رشد و توسعه سریعی داریم اما ما هروقت از هم دور شویم، هر دو کشور در معرض خطرات و بحرانهایی هستیم با این تفاوت که ما در مقولات امنیت ملی ترکیه موثریم اما ترکیه در مسایل امنیت ملی ما موثر نیست و نقش تعیین کنندهای ندارد.
برخیها معتقدند که ترکیه به دنبال دستیافتن به نوعی «سروری» در منطقه و به نوعی زندهکردن قدرت و شکوه عثمانی است، شما این مساله را قبول دارید؟
اگر به صورت فرهنگی و سیاسی هم، چنین گرایشی باشد به لحاظ واقعی امکانپذیر نیست، مثلا ارتش ترکیه که باید تضمینکننده چنین آرمانی باشد ارتشی است که عضو ناتو است و پتانسیل قدرت نظامی که سیاست خارجی را تقویت میکند درگیر چنین گرایشاتی مطلقا نخواهد شد. نکته دوم اینکه صحنه سیاسی ترکیه چالشهای اساسی و استراتژیکی را با میراث عثمانیگری دارد. کردها، علویان و قومیتهای دیگری که در ترکیه هستند همگی با آن میراث مشکل دارند، برای اینکه هیچ وقت نتوانستند در طول تاریخ با دولت عثمانی به یک نقطه اشتراکی برسند. در جامعهای که ساختار سیاسی باز آن تقریبا تثبیت شده است و به دلیل نفوذ و دخالتهای اتحادیه اروپا، اگر هم این تصورات در مخیله بعضی از دولتمردان و سیاستمدارانش قرار بگیرد امکانپذیر نیست چرا که چالشهای دیگری را به دنبال خواهد داشت. البته من این اعتقاد را هم دارم که دولت آقای اردوغان از همین زاویه وارد این بحران شد و ضربه سنگینی خورد. اگر این دولت ملاحظات قبلی خودش را حفظ میکرد و پایش را از سوریه بیرون میکشید من مطمئنم که امروز ترکیه نقش منطقهای بسیار قویتر و مهمتری داشت.
چه پیشنهادی برای نزدیک شدن دوباره ترکیه و ایران دارید؟
ما در مسایل دوجانبه با هم مشکلی نداریم، در مسایل بینالمللی هم حداکثر گرایشی که ترکیه از خودش نشان داده و میدهد همین بحث تحریمهای سازمان ملل است وگرنه خودش را درگیر تحریمهای دوجانبه تاکنون نکرده است. فاز آخر همکاریاش هم منفعتطلبی ذاتی هر سیستمی است که در این شرایط قرار میگیرد، یعنی میخواهند از این فرصتهای تجاری، حملونقلی و بازرگانی که برای ایران بوده، استفادههای بیشتری ببرند؛ بنابراین ما مساله سوریه را به عنوان یک مساله منطقهای داریم و به نظر من رایزنیهای مستمر، نقش روشنفکران، آنهایی که علاقهمند به رابطه هستند، رسانههایی که تحلیلهای درست سیاسی دارند و خود وزارتخارجه در این میان مهم است. ببینید با کشورها نمیشود قهر کرد و گفت من این موضع را دارم و تو آن موضع را. پس برو ببینیم تو به کجا میرسی و ما به کجا میرسیم. دایم باید گفتوگو و مذاکره کرد و خطرات رفتارها و پیامدهای تصمیمات آنها و نتایج بلندمدت حمایتهای آنها از این اقدامات تروریستی را گوشزد کرد و گفت. با این روشها ما نباید بگذاریم که رابطه میان رهبران دوکشور قطع و یا محدود شود. این وظیفه همه و بهخصوص وزارتخارجه است که باید باب این رابطه را باز کند تا بتوانیم هرچه سریعتر به نتایج بهتری دست یابیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.