ایران و ترکیه بر سر چه مسایلی اتفاق و اختلاف دارند؟
رقابت برای فرادستی
حامد طبیبی
ایران و ترکیه؛ بازگشت به نقطه پیش از حضور حزب اسلامگرای عدالت و توسعه در ساختار قدرت همسایه غربی. این شاید محور تحلیل برخی ناظران باشد که در اولین نگاه به شرایط کنونی سطح روابط دو کشور، اگر آن را در یک دوره «زمستانی» طبقهبندی نکنند دستکم نام یک «پاییز سرد» را برای آن به کار میبرند. موضوعی که یک دهه پس از «گل» کردن این حزب سیاسی در کشور لاییک آسیایی ـ اروپایی، شاید کمتر احتمال آن داده میشد. بهرغم شنیده شدن گاهوبیگاه دیدگاههایی از ایندست، کم نیستند تحلیلگرانی که گزاره ابتدای این نوشتار را، کامل و جامع نمیدانند و وضع «روابط» را نه هشدارگونه که نیازمند بررسیهای جامع در راستای پیشگیری از ابتلای دوباره، ارزیابی میکنند.
حتما بسیاری از خوانندگان این گفتار، روزهایی را به یاد دارند که برخی رسانههای داخلی از ممنوع بودن حجاب در دانشگاههای ترکیه سخن میگفتند و دولت «بولنت اجویت»، نخستوزیر وقت این کشور را به نقض آزادیهای دختران مسلمان ترک که علاقهمند به تحصیل با حفظ حجاب اسلامی هستند، متهم میکردند. به هر حال در مقطع پیروزی این حزب در انتخابات ترکیه، مانند موارد مشابه قبل و بعد از آن، ایران از آن به عنوان پایان سکولاریسم و آغاز طلیعه قدرت گرفتن اسلامگرایان در ترکیه یاد کرد و پس از آن، بهار روابط آغاز شد. اخبار تعارضات ساختار قدرت در ترکیه که به میدانی تمام عیار برای زورآزمایی میان حزب پیروز انتخابات پارلمانی و شورای نظامی حاکم تبدیل شده بود نیز «نو به نو» توسط رسانهها پوشش وسیع داده میشد. توفیق تدریجی این حزب، کاهش قدرت نظامیان حاکم و رسیدن عبدالله گل از رهبران این حزب به کرسی ریاستجمهوری و از همه مهمتر، ایجاد اصلاحاتی در قانون اساسی ترکیه در راستای تقویت رویههای دموکراتیک، با استقبال محافل مختلف در ایران مواجه میشد.
ترکیه جدید هم نسبت به ایران و سیاست خارجی این کشور، نگاه گرمی داشت چه اینکه «منافع» به عنوان اصلیترین شکلدهنده دیپلماسی، فصل اشتراک زیادی میان دو کشور پدید آورده بود. راهپیماییهای سراسری در جنگهای 33 روزه و 22 روزه در ترکیه با نظم و شکوه خاصی برگزار میشد و مواضع بعضا ضد اسراییلی اردوغان و وزیر خارجه وقت این کشور عبدالله گل، نوعی همسویی دیدگاههای دو کشور را به تصویر میکشید. مسوولان دولت ترکیه از تحریمهای جهانی بر ضد ایران استقبال نمیکردند و در سالهایی که موضوع پرونده هستهای ایران، بسیار داغتر از امروز در سطح جهانی پیگیری میشد، ترکیه بر حق ایران، پافشاری میکرد.
با این حال هرچه بر عمر این حزب در کار سیاسی در ساختار قدرت افزوده شد، به تدریج برخی تعارضها نیز بروز کرد.
روزهای تغییر
این نکته محوری بارها بیان شده که روابط خارجی، از برآیند مولفههای اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و هنر دیپلماسی یک کشور در کنار مسایل منطقهای و فرا منطقهای شکل میگیرد. هم از این روست که فقدان هر یک از عناصر تشکیلدهنده آن میتواند، روابط موثر با برخی کشورهای متفق را به واگرایی بدل کند و برعکس. در سه سال اخیر و به موازات تغییر رفتار نسبت به ایران در عرصه جهانی ترکیه نیز چه در عرصه داخلی و چه در محیط پیرامونی و جهانی، تغییراتی را دید که بر اساس آن، مدل جدیدی از رفتار سیاسی را در پیش گرفته است. تحولات به وقوع پیوسته در کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا و سقوط پیدرپی رژیمهای مرتجع عربی، نزدیکی قابل پیشبینی ترکیه، با برخی کشورهای عربی نظیر قطر و عربستان سعودی در کنار شرایط جدید ایران، این احساس را در کشور همسایه غربی ایران پدید آورد که میتواند از این شرایط برای «فرادست شدن»، سود ببرد. تحلیلگران با نیمنگاهی به این مساله، کلید خوردن ناآرامیها در سوریه را، نقطه «رونمایی» از اهداف ترکیه جدید در منطقه ارزیابی میکنند. نیمنگاهی به تلاش آنها برای زنده کردن تاریخ دوران عثمانی با رویکردهای رسانهای، ترویج گفتمان مذهبی نزدیک به کشورهای عربی و همچنین احساس توانایی بیشتر در سایه رشد اقتصادی، این حقیقت را روشن میکند که ترکیه جدید در مقابل خاورمیانه جدید، قصد نقش آفرینی دارد و اینجاست که قدرت منطقهای دیگر یعنی ایران به سبب تاریخ، تمدن، ویژگیهای ملت، ضریب نفوذ سنتی، موقعیت جغرافیایی کمنظیر به عنوان دروازه آسیای مرکزی و قفقاز، خاورمیانه و دسترسی به آبهای آزاد و دریای خزر، همچنان رقیب اصلی ترکیه جدید به شمار میرود و مدیریت نکردن این اختلافات است که نگرانیها درخصوص آینده روابط دو کشور همسایه را، وارد فاز تازهای کرده است. آخرین اظهارات وزیر خارجه ترکیه در اجلاس امنیتی مونیخ، حاوی نکات قابل تاملی است که رویکرد جدید این کشور در منطقه را بهتر نشان میدهد: «از مواضع ضد سوری متحدان کشورم به ویژه عربستان و قطر تقدیر میکنم. ما در دورانی به سر میبریم که جامعه بینالملل باید پرونده سوریه را مجددا ارزیابی کند و مسوولیت این پرونده را عهدهدار شود. در سالهای اخیر منطقه شاهد تحولات بسیاری بوده است و باید انگیزههای درونی در این تحولات در خاورمیانه و سایر مناطق به خوبی درک شود. صادر نشدن قطعنامه از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه سوریه به سبب مخالفتهای روسیه و چین، قابل پذیرش نیست. ذهنیت جنگ سرد با وجود اینکه زمانش به پایان رسیده است، همچنان در سازمانهای بینالمللی ادامه دارد.»
ایران و ترکیه؛ بازگشت به نقطه پیش از حضور حزب اسلامگرای عدالت و توسعه در ساختار قدرت همسایه غربی. این شاید محور تحلیل برخی ناظران باشد که در اولین نگاه به شرایط کنونی سطح روابط دو کشور، اگر آن را در یک دوره «زمستانی» طبقهبندی نکنند دستکم نام یک «پاییز سرد» را برای آن به کار میبرند. موضوعی که یک دهه پس از «گل» کردن این حزب سیاسی در کشور لاییک آسیایی ـ اروپایی، شاید کمتر احتمال آن داده میشد. بهرغم شنیده شدن گاهوبیگاه دیدگاههایی از ایندست، کم نیستند تحلیلگرانی که گزاره ابتدای این نوشتار را، کامل و جامع نمیدانند و وضع «روابط» را نه هشدارگونه که نیازمند بررسیهای جامع در راستای پیشگیری از ابتلای دوباره، ارزیابی میکنند.
حتما بسیاری از خوانندگان این گفتار، روزهایی را به یاد دارند که برخی رسانههای داخلی از ممنوع بودن حجاب در دانشگاههای ترکیه سخن میگفتند و دولت «بولنت اجویت»، نخستوزیر وقت این کشور را به نقض آزادیهای دختران مسلمان ترک که علاقهمند به تحصیل با حفظ حجاب اسلامی هستند، متهم میکردند. به هر حال در مقطع پیروزی این حزب در انتخابات ترکیه، مانند موارد مشابه قبل و بعد از آن، ایران از آن به عنوان پایان سکولاریسم و آغاز طلیعه قدرت گرفتن اسلامگرایان در ترکیه یاد کرد و پس از آن، بهار روابط آغاز شد. اخبار تعارضات ساختار قدرت در ترکیه که به میدانی تمام عیار برای زورآزمایی میان حزب پیروز انتخابات پارلمانی و شورای نظامی حاکم تبدیل شده بود نیز «نو به نو» توسط رسانهها پوشش وسیع داده میشد. توفیق تدریجی این حزب، کاهش قدرت نظامیان حاکم و رسیدن عبدالله گل از رهبران این حزب به کرسی ریاستجمهوری و از همه مهمتر، ایجاد اصلاحاتی در قانون اساسی ترکیه در راستای تقویت رویههای دموکراتیک، با استقبال محافل مختلف در ایران مواجه میشد.
ترکیه جدید هم نسبت به ایران و سیاست خارجی این کشور، نگاه گرمی داشت چه اینکه «منافع» به عنوان اصلیترین شکلدهنده دیپلماسی، فصل اشتراک زیادی میان دو کشور پدید آورده بود. راهپیماییهای سراسری در جنگهای 33 روزه و 22 روزه در ترکیه با نظم و شکوه خاصی برگزار میشد و مواضع بعضا ضد اسراییلی اردوغان و وزیر خارجه وقت این کشور عبدالله گل، نوعی همسویی دیدگاههای دو کشور را به تصویر میکشید. مسوولان دولت ترکیه از تحریمهای جهانی بر ضد ایران استقبال نمیکردند و در سالهایی که موضوع پرونده هستهای ایران، بسیار داغتر از امروز در سطح جهانی پیگیری میشد، ترکیه بر حق ایران، پافشاری میکرد.
با این حال هرچه بر عمر این حزب در کار سیاسی در ساختار قدرت افزوده شد، به تدریج برخی تعارضها نیز بروز کرد.
روزهای تغییر
این نکته محوری بارها بیان شده که روابط خارجی، از برآیند مولفههای اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و هنر دیپلماسی یک کشور در کنار مسایل منطقهای و فرا منطقهای شکل میگیرد. هم از این روست که فقدان هر یک از عناصر تشکیلدهنده آن میتواند، روابط موثر با برخی کشورهای متفق را به واگرایی بدل کند و برعکس. در سه سال اخیر و به موازات تغییر رفتار نسبت به ایران در عرصه جهانی ترکیه نیز چه در عرصه داخلی و چه در محیط پیرامونی و جهانی، تغییراتی را دید که بر اساس آن، مدل جدیدی از رفتار سیاسی را در پیش گرفته است. تحولات به وقوع پیوسته در کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا و سقوط پیدرپی رژیمهای مرتجع عربی، نزدیکی قابل پیشبینی ترکیه، با برخی کشورهای عربی نظیر قطر و عربستان سعودی در کنار شرایط جدید ایران، این احساس را در کشور همسایه غربی ایران پدید آورد که میتواند از این شرایط برای «فرادست شدن»، سود ببرد. تحلیلگران با نیمنگاهی به این مساله، کلید خوردن ناآرامیها در سوریه را، نقطه «رونمایی» از اهداف ترکیه جدید در منطقه ارزیابی میکنند. نیمنگاهی به تلاش آنها برای زنده کردن تاریخ دوران عثمانی با رویکردهای رسانهای، ترویج گفتمان مذهبی نزدیک به کشورهای عربی و همچنین احساس توانایی بیشتر در سایه رشد اقتصادی، این حقیقت را روشن میکند که ترکیه جدید در مقابل خاورمیانه جدید، قصد نقش آفرینی دارد و اینجاست که قدرت منطقهای دیگر یعنی ایران به سبب تاریخ، تمدن، ویژگیهای ملت، ضریب نفوذ سنتی، موقعیت جغرافیایی کمنظیر به عنوان دروازه آسیای مرکزی و قفقاز، خاورمیانه و دسترسی به آبهای آزاد و دریای خزر، همچنان رقیب اصلی ترکیه جدید به شمار میرود و مدیریت نکردن این اختلافات است که نگرانیها درخصوص آینده روابط دو کشور همسایه را، وارد فاز تازهای کرده است. آخرین اظهارات وزیر خارجه ترکیه در اجلاس امنیتی مونیخ، حاوی نکات قابل تاملی است که رویکرد جدید این کشور در منطقه را بهتر نشان میدهد: «از مواضع ضد سوری متحدان کشورم به ویژه عربستان و قطر تقدیر میکنم. ما در دورانی به سر میبریم که جامعه بینالملل باید پرونده سوریه را مجددا ارزیابی کند و مسوولیت این پرونده را عهدهدار شود. در سالهای اخیر منطقه شاهد تحولات بسیاری بوده است و باید انگیزههای درونی در این تحولات در خاورمیانه و سایر مناطق به خوبی درک شود. صادر نشدن قطعنامه از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه سوریه به سبب مخالفتهای روسیه و چین، قابل پذیرش نیست. ذهنیت جنگ سرد با وجود اینکه زمانش به پایان رسیده است، همچنان در سازمانهای بینالمللی ادامه دارد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.