گفتوگو با فریدون مجلسی
سلیمی بهترین وزنهبردار جهان شد
حسین سخندان/عكس: مهدي حسني، شرق
چرا ایران و ترکیه در طول تاریخ، نتوانستهاند روند ثابتی در روابط خارجی در پیش بگیرند و عمدتا، شرایط بیثبات را در روابط خود با یکدیگر تجربه کردند؟ این پرسشی است که دکتر فریدون مجلسی در گفتوگو با «شرق» به آن پاسخ میدهد. این استاد دانشگاه و سفیر سابق ایران در اتحادیه اروپا به سبب تسلط بر مباحث تاریخ و البته دیپلماسی، به نکات قابل تاملی در این خصوص اشاره کرد که آن را میخوانید.
ایران و دولت عثمانی و بعدها ترکیه، در طول تاریخ روابط پر فرازونشیبی داشتهاند. آیا شرایط جغرافیایی این تضادها و گاهی همگراییها را تشدید میکرد یا موضوعات دیگری در بین بود؟
می شود گفت ایران و ترکیه خطیرترین مناسبات را طی 500، 600 سال اخیر داشتهاند که موجودیت کنونی ایران و نقش آن، تا حدود زیادی تحت تاثیر رابطه ایران با عثمانی و بعد از آن با ترکیه بوده است. این رابطه به شکلی رقم خورد که تا زمانی که توسعه از سوی ایران به سمت روم بود - شاهان عثمانی در مکاتبات، خود را «سلطان روم» خطاب میکردند- تا زمان سلجوقیان ترکتبار که حامل زبان فارسی بودند و به آن سرزمین عزیمت کردند، آنها در عثمانی حالت بیگانه داشتند. حتی ذخیرهنظامی خود را از امواج ترکان موسوم به «غز» میآوردند و اینها به تدریج، آن سرزمین را «ترکی» کردند. به دلیل نظام کم ثبات قبیلهای و «ریشه در خاک ندوانده»، تمایل به توسعهطلبی داشتند تا جبران آن بیگانه بودن در سرزمین عثمانی را بکنند. ایران به دلیل استقرار قومی و مدنی که داشت، شاهد تهاجمات امواج قبیلهای آنها بود که برخوردهای شدیدی ایجاد شد. بعد از میان رفتن آق قویونلوها و قراقویونلوها، که اولین دولتی بودند که بعد از اسلام، نام رسمی ایران را روی خود گذاشتند، در نهایت با برخورد بزرگ شاه اسماعیل، بخش ایرانی و کردنشین ایران که بخش عمدهای از آن در عراق و ترکیه امروز است از ایران جدا شد که بعد از 500 سال هنوز هم در خاک آنها هضم نشدهاند. پس از آن ثبات مرزی حداقلی به وجود آمد که البته بارها از طرف عثمانی مورد تهاجم قرار گرفت. البته ایران هم مایل بود به سبب جبران مافات و استرداد اراضی از دست رفته و رسیدن به اماکن مذهبی که در عراق بودند، گاهی تهاجماتی به آنها داشته باشد.
در جنگ جهانی اول، نوعی همسویی میان ایران و عثمانی ایجاد شد و در جنگ دوم هم میان ایران و ترکیه، اشتراکات آنها چه بود؟
در جنگهای جهانی اول و دوم، عثمانی و ترکیه تمایل به سوی آلمان داشت. در ایران هم به سبب انزجار از رفتار روسیه و انگلیس، گرایش آلمانی دیده میشد. همسویی با عثمانی در جنگ جهانی اول - در شرایطی که دولت در تبعید ایرانیها در کرمانشاه تشکیل شده بود- به اینجا رسید که آنها بخشهایی از ایران را اشغال کردند و دامنه کشتار ارامنه، به ایران هم کشیده شد و مقاومتهایی در برابر آنها صورت گرفت. بعد از جنگ جهانی اول، عظمت آنها درهم شکست و فساد داخلی عثمانی و ضربات جنگی باعث شد، دولت آنها چند تکه شود. دولتهای عربی و شوروی و بالکان تشکیل شدند و نقشه جدید جغرافیایی پدید آمد. شوروی، تفکر توسعهطلبانه جدیدی داشت و نسبت به ترکیه و ایران، ادعای سیاسی ارضی داشت که در چارچوب توسعهطلبی کمونیسم جهانی قابل ارزیابی بود. تضاد آنها با غرب سبب شد تا از دولتهای ترکیه و ایران حمایتهایی صورت گیرد. در این زمان غرب سعی میکند با تقویت دولت آتاتورک در ترکیه، رضا خان در ایران و امانالله خان در افغانستان، سدی در برابر شوروی ایجاد کند. در این دوره استعمار، نگران این است که اگر فقر و فساد در ایران بخواهد ادامه یابد، لقمه لذیذتری برای کمونیستها آماده میشود. در این مقطع شوروی هم میخواهد با نفوذ در نهضت جنگل و آوردن پیشهوری، در ایران ورود کند. به هر حال تا آخر دوران پهلوی در قالب پیمان سنتو که تکمیلکننده ناتو بوده که به سیتو در جنوب شرقی آسیا متصل میشد، این سد در برابر شوروی پابرجا ماند. در این فاصله توسعه رابطه ایران و ترکیه به وقوع پیوست که البته به دلیل وضعیت توسعه، هنوز نمیتوانستند نیازهای یکدیگر را تامین کنند.
وضعیت اقتصادی آنها نسبت به ایران پیش از انقلاب، چگونه بود؟
من قبل از انقلاب، دو بار به این کشور سفر کردم و فقر واقعا ملموس بود. برای همین چندمیلیونها نفر از آنها از ترکیه مهاجرت کردند. اگر چه دولت ترکیه بعدها به صدها هزار ترک غرامت داده و آنها را بازگرداند اما هنوز حدود ششمیلیون ترک در آلمان زندگی میکند. من به اینگونه سخنان که یک ملت از ملت دیگر بهتر یا بدتر است اعتقاد ندارم اما در آلمان اگر از مردم راجع به ترکها سوال میشد به آنها نگاه منفی وجود داشت ولی درباره ایرانیها، مثبتاندیش بودند که هر دو اشتباه بود. ترکها به دلیل فقر از روستاهای ترکیه به آلمان مهاجرت کرده بودند و به شیوه خاصی کنار هم زندگی میکردند. اما ایرانیها فرزندان خود را برای تحصیل به این کشور فرستاده بودند و دکتر، مهندس، وکیل یا قالی فروش شده بودند که از همه اینها ثروتمندتر بودند. اما در همان مقطع اگر به ترکیه سر میزدید، در استانبول شرایط نسبتا خوبی وجود داشت.
بعد از انقلاب، فراز و فرودهای روابط دو کشور ادامه یافت. این را بیشتر باید تحت تاثیر چه عواملی ارزیابی کرد؟
پس از انقلاب ایران در سال 1979، سنتو ارزش خود را از دست داده بود و دیگر نه یک پیمان نظامی که یک پیمان همکاری منطقهای بود که پیمان اکو در حال حاضر، یادگار آن است که البته چند عضو به آن اضافه شدهاند.
اما در این فاصله تا انقلاب، ایران به توسعه صنعتی زود هنگام حاصل از دوران شکوفایی نفت دست یافته بود که بیش از ظرفیت ایران بود اما در ترکیه به دلیل نبود درآمدهای نفتی، این روند به شکل تدریجی پیش آمد. مهاجران ترک از آلمان بازگشته بودند و یک طبقه تکنیسین تربیت شده بود که کارگر بودند و تخصص داشتند و میتوانستند در ترکیه کارگاه راه بیندازند. ما دکتر و مهندس داشتیم اما سطح میانی تکنیسین نداشتیم و به این دلیل نتوانستیم به سطح ترکیه برسیم.
سکولارها در ترکیه، علاقهمند به رابطه با ایران بعد از انقلاب بودند؟
این تنها ترکیه نبود که تمایل نداشت با ایران انقلابی رابطه نداشته باشد. ایران نیز با هر کشوری که ارتباطی با غرب داشت، زاویه پیدا میکرد. برای دولت سکولار ترکیه، تصور اینکه بخواهد نفوذ مذهبی ایران در کشور خود را ببیند، سخت بود اما سرانجام این نفوذ در سطوح بالاتر صورت گرفت! به جای اینکه این تاثیر به عامه برسد و حرکت تند و انقلابی علیه حکومت سکولار این کشور اتفاق بیفتد، در سطوح بالاتر یعنی نخبگان و یک حزب صورت گرفت که البته آنها این را با نیازهای روز خود و مصلحتاندیشیها نیز هماهنگ کردند و مدل متفاوتی از ایران ارائه دادند.
در ابتدای روی کار آمدن حزب آقای اردوغان، استقبال بسیار گرمی از سوی ایران از آنها صورت گرفت اما پیش از آن هم روابط اقتصادی برقرار بود. دلیل اینکه رابطه در سطوح دیگر هیچگاه قطع نشد چه بود؟
به نظر من ترکها اگر چه از نظر سیاسی دید خوبی به ایران نداشتند اما از لحاظ اقتصادی بسیار منتفع شدند. موضوع تحریمها از اشغال سفارت آمریکا شروع شد و در تمام جنگ، منافع ترکیه اقتضا میکرد ارتباطات اقتصادی را ادامه دهند و غرب هم میخواست درآمدهای ناشی از گران فروختن اجناس به ایران، نصیب کشور دوست آنها شود. این اتفاق در شیخنشین فقیر دوبی هم رخ داد که به دلیل عدم دسترسی به نفت، در بین هفت شیخنشین از بقیه فقیرتر بود و امروز تبدیل به غول بزرگ اقتصادی شده است. ایران همیشه از روی کار آمدن حکومت دینی در کشورها استقبال میکند اما باید توجه به این ندارد که لایههای افراطی آنها، سبب تشدید برخوردهای شیعه و سنی میشوند. مگر این استقبال از دولت اخوانی مصر صورت نگرفت؟ اما در روزی که وزیر خارجه ما در آنجا بود، کنفرانس ضد ایرانی در آن کشور برگزار شد. اختلاف ایران و ترکیه هم قبل از موضوع سوریه و در یکی از نشستها با گروه 1+5 رخ داد.
با توجه به اینکه ترکیه امروز همچنان در عبور ایران از تحریمها موثر است، چه آیندهای برای روابط پیشبینی میکنید؟
انشاءالله نتیجه این تحولات اقتصادی ایران که ارزش پول ملی را به یک سوم تقلیل داد، هشداری باشد که به روند منطقیتر قبل و توسعه اقتصادی باز گردیم. ترکیه میداند اثر اقتصادی محدودی در جهان غرب دارد اما برد بزرگی در ایران، قفقاز و عراق دارد چرا که برای ما مدرن حساب میشود اما در مقابل اروپای توسعه یافته، تنها میتواند یک کارگزار باشد. مساله ترکیه این است که نسبت به شرق خودش به صورت تبعیضآمیز رفتار میکند. نمیخواهد پول خود را در این مناطق خرج کند یعنی در جایی که حدس میزند روزی باید از خیر آنها بگذرد! با اینکه توسعه حیرتانگیز پیدا کرده اما قسمتهای شرقی و جنوبی، وضعیت بدی دارد. با این همه توسعه بزرگراهها و راهآهن، هنوز راهآهن به سمت ایران یک خط است و از شمال و جنوب دریاچه وان به ایران متصل نشده است تا اروپا از مسیر ترکیه به شکل ریلی به ایران وصل شود. تا زمانی که تحریم ایران باقی است برای ترکیه صرف نمیکند که ترانزیتی راه بیندازد که عبور و مروری وجود ندارد.
در خصوص پیشبینی روابط، باید به این نکته توجه کرد که خیابان و مکانهای عمومی، جای تنظیم سیاست خارجی نیست. این باید در سیستم تخصصی وزارت خارجه ما پیریزی شود. الان ثلث قرن از انقلاب میگذرد و بر خلاف سالهای اول، نیروهای متخصص زیادی تربیت شدهاند. آنها باید در سیاستگذاریها نقش و نفوذ داشته باشند. سیاست خارجی باید توسط عناطر مسوول و متخصص در مجرای تخصصی خود پیگیری شود. ما در همه موارد اگر به تعقل مراجعه کنیم، درخصوص سوریه، ترکیه و هر کشور دیگری بر اساس مشروعیت عمل میکنیم. فکر میکنید عربها نسبت به ترکیه حسننیتی دارند؟ همین سوریه سالیان دراز نسبت به جنوب ترکیه ادعا داشت. ترکیه میخواهد با این حمایت از معارضان، حکومت آینده سوریه را وامدار خود کند. آنها پیشبینی همه چیز را میکنند. جامعه ترکیه به حد مطلوبی از تعالی فرهنگی رسیده است اما تودههای وسیعی که به تدریج رشد میکنند، گرایشهای تند دارند. مثل مصر که فکر میکردند با اسلامگرایی ملایم میتوانند در آن حکومت کنند. در ترکیه هم وقتی که سفارت آمریکا را منفجر کردند در حالی که از این کشور منتفع هستند این نشان از رشد تندروی دارد. دولت اربکانی ترکیه که این آقایان وارث آن هستند باید مراقب باشد که در دام تندوری نیفتند. ارتباط ایران و ترکیه میتواند، در صورت طراحی درست، موثر عمل کند.
چرا ایران و ترکیه در طول تاریخ، نتوانستهاند روند ثابتی در روابط خارجی در پیش بگیرند و عمدتا، شرایط بیثبات را در روابط خود با یکدیگر تجربه کردند؟ این پرسشی است که دکتر فریدون مجلسی در گفتوگو با «شرق» به آن پاسخ میدهد. این استاد دانشگاه و سفیر سابق ایران در اتحادیه اروپا به سبب تسلط بر مباحث تاریخ و البته دیپلماسی، به نکات قابل تاملی در این خصوص اشاره کرد که آن را میخوانید.
ایران و دولت عثمانی و بعدها ترکیه، در طول تاریخ روابط پر فرازونشیبی داشتهاند. آیا شرایط جغرافیایی این تضادها و گاهی همگراییها را تشدید میکرد یا موضوعات دیگری در بین بود؟
می شود گفت ایران و ترکیه خطیرترین مناسبات را طی 500، 600 سال اخیر داشتهاند که موجودیت کنونی ایران و نقش آن، تا حدود زیادی تحت تاثیر رابطه ایران با عثمانی و بعد از آن با ترکیه بوده است. این رابطه به شکلی رقم خورد که تا زمانی که توسعه از سوی ایران به سمت روم بود - شاهان عثمانی در مکاتبات، خود را «سلطان روم» خطاب میکردند- تا زمان سلجوقیان ترکتبار که حامل زبان فارسی بودند و به آن سرزمین عزیمت کردند، آنها در عثمانی حالت بیگانه داشتند. حتی ذخیرهنظامی خود را از امواج ترکان موسوم به «غز» میآوردند و اینها به تدریج، آن سرزمین را «ترکی» کردند. به دلیل نظام کم ثبات قبیلهای و «ریشه در خاک ندوانده»، تمایل به توسعهطلبی داشتند تا جبران آن بیگانه بودن در سرزمین عثمانی را بکنند. ایران به دلیل استقرار قومی و مدنی که داشت، شاهد تهاجمات امواج قبیلهای آنها بود که برخوردهای شدیدی ایجاد شد. بعد از میان رفتن آق قویونلوها و قراقویونلوها، که اولین دولتی بودند که بعد از اسلام، نام رسمی ایران را روی خود گذاشتند، در نهایت با برخورد بزرگ شاه اسماعیل، بخش ایرانی و کردنشین ایران که بخش عمدهای از آن در عراق و ترکیه امروز است از ایران جدا شد که بعد از 500 سال هنوز هم در خاک آنها هضم نشدهاند. پس از آن ثبات مرزی حداقلی به وجود آمد که البته بارها از طرف عثمانی مورد تهاجم قرار گرفت. البته ایران هم مایل بود به سبب جبران مافات و استرداد اراضی از دست رفته و رسیدن به اماکن مذهبی که در عراق بودند، گاهی تهاجماتی به آنها داشته باشد.
در جنگ جهانی اول، نوعی همسویی میان ایران و عثمانی ایجاد شد و در جنگ دوم هم میان ایران و ترکیه، اشتراکات آنها چه بود؟
در جنگهای جهانی اول و دوم، عثمانی و ترکیه تمایل به سوی آلمان داشت. در ایران هم به سبب انزجار از رفتار روسیه و انگلیس، گرایش آلمانی دیده میشد. همسویی با عثمانی در جنگ جهانی اول - در شرایطی که دولت در تبعید ایرانیها در کرمانشاه تشکیل شده بود- به اینجا رسید که آنها بخشهایی از ایران را اشغال کردند و دامنه کشتار ارامنه، به ایران هم کشیده شد و مقاومتهایی در برابر آنها صورت گرفت. بعد از جنگ جهانی اول، عظمت آنها درهم شکست و فساد داخلی عثمانی و ضربات جنگی باعث شد، دولت آنها چند تکه شود. دولتهای عربی و شوروی و بالکان تشکیل شدند و نقشه جدید جغرافیایی پدید آمد. شوروی، تفکر توسعهطلبانه جدیدی داشت و نسبت به ترکیه و ایران، ادعای سیاسی ارضی داشت که در چارچوب توسعهطلبی کمونیسم جهانی قابل ارزیابی بود. تضاد آنها با غرب سبب شد تا از دولتهای ترکیه و ایران حمایتهایی صورت گیرد. در این زمان غرب سعی میکند با تقویت دولت آتاتورک در ترکیه، رضا خان در ایران و امانالله خان در افغانستان، سدی در برابر شوروی ایجاد کند. در این دوره استعمار، نگران این است که اگر فقر و فساد در ایران بخواهد ادامه یابد، لقمه لذیذتری برای کمونیستها آماده میشود. در این مقطع شوروی هم میخواهد با نفوذ در نهضت جنگل و آوردن پیشهوری، در ایران ورود کند. به هر حال تا آخر دوران پهلوی در قالب پیمان سنتو که تکمیلکننده ناتو بوده که به سیتو در جنوب شرقی آسیا متصل میشد، این سد در برابر شوروی پابرجا ماند. در این فاصله توسعه رابطه ایران و ترکیه به وقوع پیوست که البته به دلیل وضعیت توسعه، هنوز نمیتوانستند نیازهای یکدیگر را تامین کنند.
وضعیت اقتصادی آنها نسبت به ایران پیش از انقلاب، چگونه بود؟
من قبل از انقلاب، دو بار به این کشور سفر کردم و فقر واقعا ملموس بود. برای همین چندمیلیونها نفر از آنها از ترکیه مهاجرت کردند. اگر چه دولت ترکیه بعدها به صدها هزار ترک غرامت داده و آنها را بازگرداند اما هنوز حدود ششمیلیون ترک در آلمان زندگی میکند. من به اینگونه سخنان که یک ملت از ملت دیگر بهتر یا بدتر است اعتقاد ندارم اما در آلمان اگر از مردم راجع به ترکها سوال میشد به آنها نگاه منفی وجود داشت ولی درباره ایرانیها، مثبتاندیش بودند که هر دو اشتباه بود. ترکها به دلیل فقر از روستاهای ترکیه به آلمان مهاجرت کرده بودند و به شیوه خاصی کنار هم زندگی میکردند. اما ایرانیها فرزندان خود را برای تحصیل به این کشور فرستاده بودند و دکتر، مهندس، وکیل یا قالی فروش شده بودند که از همه اینها ثروتمندتر بودند. اما در همان مقطع اگر به ترکیه سر میزدید، در استانبول شرایط نسبتا خوبی وجود داشت.
بعد از انقلاب، فراز و فرودهای روابط دو کشور ادامه یافت. این را بیشتر باید تحت تاثیر چه عواملی ارزیابی کرد؟
پس از انقلاب ایران در سال 1979، سنتو ارزش خود را از دست داده بود و دیگر نه یک پیمان نظامی که یک پیمان همکاری منطقهای بود که پیمان اکو در حال حاضر، یادگار آن است که البته چند عضو به آن اضافه شدهاند.
اما در این فاصله تا انقلاب، ایران به توسعه صنعتی زود هنگام حاصل از دوران شکوفایی نفت دست یافته بود که بیش از ظرفیت ایران بود اما در ترکیه به دلیل نبود درآمدهای نفتی، این روند به شکل تدریجی پیش آمد. مهاجران ترک از آلمان بازگشته بودند و یک طبقه تکنیسین تربیت شده بود که کارگر بودند و تخصص داشتند و میتوانستند در ترکیه کارگاه راه بیندازند. ما دکتر و مهندس داشتیم اما سطح میانی تکنیسین نداشتیم و به این دلیل نتوانستیم به سطح ترکیه برسیم.
سکولارها در ترکیه، علاقهمند به رابطه با ایران بعد از انقلاب بودند؟
این تنها ترکیه نبود که تمایل نداشت با ایران انقلابی رابطه نداشته باشد. ایران نیز با هر کشوری که ارتباطی با غرب داشت، زاویه پیدا میکرد. برای دولت سکولار ترکیه، تصور اینکه بخواهد نفوذ مذهبی ایران در کشور خود را ببیند، سخت بود اما سرانجام این نفوذ در سطوح بالاتر صورت گرفت! به جای اینکه این تاثیر به عامه برسد و حرکت تند و انقلابی علیه حکومت سکولار این کشور اتفاق بیفتد، در سطوح بالاتر یعنی نخبگان و یک حزب صورت گرفت که البته آنها این را با نیازهای روز خود و مصلحتاندیشیها نیز هماهنگ کردند و مدل متفاوتی از ایران ارائه دادند.
در ابتدای روی کار آمدن حزب آقای اردوغان، استقبال بسیار گرمی از سوی ایران از آنها صورت گرفت اما پیش از آن هم روابط اقتصادی برقرار بود. دلیل اینکه رابطه در سطوح دیگر هیچگاه قطع نشد چه بود؟
به نظر من ترکها اگر چه از نظر سیاسی دید خوبی به ایران نداشتند اما از لحاظ اقتصادی بسیار منتفع شدند. موضوع تحریمها از اشغال سفارت آمریکا شروع شد و در تمام جنگ، منافع ترکیه اقتضا میکرد ارتباطات اقتصادی را ادامه دهند و غرب هم میخواست درآمدهای ناشی از گران فروختن اجناس به ایران، نصیب کشور دوست آنها شود. این اتفاق در شیخنشین فقیر دوبی هم رخ داد که به دلیل عدم دسترسی به نفت، در بین هفت شیخنشین از بقیه فقیرتر بود و امروز تبدیل به غول بزرگ اقتصادی شده است. ایران همیشه از روی کار آمدن حکومت دینی در کشورها استقبال میکند اما باید توجه به این ندارد که لایههای افراطی آنها، سبب تشدید برخوردهای شیعه و سنی میشوند. مگر این استقبال از دولت اخوانی مصر صورت نگرفت؟ اما در روزی که وزیر خارجه ما در آنجا بود، کنفرانس ضد ایرانی در آن کشور برگزار شد. اختلاف ایران و ترکیه هم قبل از موضوع سوریه و در یکی از نشستها با گروه 1+5 رخ داد.
با توجه به اینکه ترکیه امروز همچنان در عبور ایران از تحریمها موثر است، چه آیندهای برای روابط پیشبینی میکنید؟
انشاءالله نتیجه این تحولات اقتصادی ایران که ارزش پول ملی را به یک سوم تقلیل داد، هشداری باشد که به روند منطقیتر قبل و توسعه اقتصادی باز گردیم. ترکیه میداند اثر اقتصادی محدودی در جهان غرب دارد اما برد بزرگی در ایران، قفقاز و عراق دارد چرا که برای ما مدرن حساب میشود اما در مقابل اروپای توسعه یافته، تنها میتواند یک کارگزار باشد. مساله ترکیه این است که نسبت به شرق خودش به صورت تبعیضآمیز رفتار میکند. نمیخواهد پول خود را در این مناطق خرج کند یعنی در جایی که حدس میزند روزی باید از خیر آنها بگذرد! با اینکه توسعه حیرتانگیز پیدا کرده اما قسمتهای شرقی و جنوبی، وضعیت بدی دارد. با این همه توسعه بزرگراهها و راهآهن، هنوز راهآهن به سمت ایران یک خط است و از شمال و جنوب دریاچه وان به ایران متصل نشده است تا اروپا از مسیر ترکیه به شکل ریلی به ایران وصل شود. تا زمانی که تحریم ایران باقی است برای ترکیه صرف نمیکند که ترانزیتی راه بیندازد که عبور و مروری وجود ندارد.
در خصوص پیشبینی روابط، باید به این نکته توجه کرد که خیابان و مکانهای عمومی، جای تنظیم سیاست خارجی نیست. این باید در سیستم تخصصی وزارت خارجه ما پیریزی شود. الان ثلث قرن از انقلاب میگذرد و بر خلاف سالهای اول، نیروهای متخصص زیادی تربیت شدهاند. آنها باید در سیاستگذاریها نقش و نفوذ داشته باشند. سیاست خارجی باید توسط عناطر مسوول و متخصص در مجرای تخصصی خود پیگیری شود. ما در همه موارد اگر به تعقل مراجعه کنیم، درخصوص سوریه، ترکیه و هر کشور دیگری بر اساس مشروعیت عمل میکنیم. فکر میکنید عربها نسبت به ترکیه حسننیتی دارند؟ همین سوریه سالیان دراز نسبت به جنوب ترکیه ادعا داشت. ترکیه میخواهد با این حمایت از معارضان، حکومت آینده سوریه را وامدار خود کند. آنها پیشبینی همه چیز را میکنند. جامعه ترکیه به حد مطلوبی از تعالی فرهنگی رسیده است اما تودههای وسیعی که به تدریج رشد میکنند، گرایشهای تند دارند. مثل مصر که فکر میکردند با اسلامگرایی ملایم میتوانند در آن حکومت کنند. در ترکیه هم وقتی که سفارت آمریکا را منفجر کردند در حالی که از این کشور منتفع هستند این نشان از رشد تندروی دارد. دولت اربکانی ترکیه که این آقایان وارث آن هستند باید مراقب باشد که در دام تندوری نیفتند. ارتباط ایران و ترکیه میتواند، در صورت طراحی درست، موثر عمل کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.