سرمقاله
رابطه چندگانه
سیداسدالله اطهری/ کارشناس مسایل ترکیه
روابط ایران و ترکیه معمولا به حضور دولتهای خاص در این کشورها وابسته نبوده است. رابطه این دو کشور، عمدتا اقتصادی، سیاسی و امنیتی است و مسایل فرهنگی هم در سالهای بعد از انقلاب به این مولفهها اضافه شده است. قبل از انقلاب، مسایل فیمابین عمدتا حول مسایل دفاعی، نظامی و امنیتی بود و هر دو کشور در پیمانهای نظامی منطقهای با هم متحد بودهاند. بهترین راهبرد این است که این دو کشور بدون تحتتاثیر قرار گرفتن از مسایل خارجی و با توجه به پیوندها و اشتراکات منطقهای و تاریخی و مراوداتی که با هم دارند بیش از پیش در توسعه روابط گام بردارند و هدفگذاری اقتصادی که صورت گرفته و آن، رساندن سطح مراودات به 30میلیارددلار در سال است را محقق سازند.
معمولا این روابط، تحتتاثیر مسایل دیگر قرار نگرفته است. البته ممکن است طرفهای دیگر بتوانند آهنگ توسعه روابط را کند کنند اما منجر به این نشده که اختلال جدی در دیپلماسی میان دو کشور ایجاد شود. به باور صاحب این قلم، با توجه به نوع رابطه ایران و ترکیه و رفتوآمدهایی که بین مقامات عالیرتبه کشورها صورت گرفته است، اختلافات اخیر بر سر مسایلی چون سوریه نخواهد توانست مشکل جدی و اثرگذاری ایجاد کند.
در عین حال باید توجه داشت که روابط ایران و ترکیه تحت تاثیر چند عامل قرار دارد.
عامل داخلی و عوامل منطقهای که در حال حاضر در مسایلی چون فلسطین، عراق و سوریه خود را نشان میدهد و مسایل جهانی که به نوع روابط ترکیه و ایران با ایالاتمتحده و اسراییل باز میگردد. میدانید در سطح داخلی اراده مقامات دو کشور هست که با حسن همجواری و همسایگی، روابط خود را بیش از پیش توسعه و گسترش دهند و با تکیه بر مشترکات، تعهدات مشترک و موافقتنامههای بینالمللی، مسیر روابط را ترسیم کنند پس عامل داخلی در حال حاضر، بیشتر بر روی اشتراکات عمل میکند. در سطح منطقهای و با توجه به پیشامد بحران سوریه، بعضا دیده شده که آهنگ روابط دچار وقفههایی شده اما نتوانسته به رغم تفاوت دیدگاه جدی دو کشور در این مساله، اثر چندانی بر اصل رابطه بگذارد. بسیار دیده شده که دو کشور مشخص در جهان، بر سر مساله یا مسایلی با هم اختلاف دیدگاه دارند اما در امور داخلی همدیگر مداخله نکرده و نگرش خاص خود را هم حفظ میکنند. اما درباره عامل بینالمللی، ایالاتمتحده نقش مهمی در رابطه ایران و ترکیه دارد. ترکیه در سازمان و پیمانهای بینالمللی عضویت دارد اما به رغم این مساله و روابط نزدیک با غرب، از تحریمهای یکجانبه آمریکا علیه ایران حمایت نکرده و تنهایی به قطعنامههایی تن داد که الزامآور بوده و از سوی شورای امنیت سازمانملل تصویب شده است. حتی آنچه اتحادیه اروپا در خصوص ایران در دست اجرا دارد، با حمایت ترکیه مواجه نشد و این کشور در مقاطعی تلاش کرده در تلطیف روابط ایران و غرب نقش مهمی ایفا کند. سفر آقای اردوغان به تهران برای توافقنامه هستهای با همکاری برزیل، نشان داد این کشور علاقهمند است راهکاری پیدا کند تا رابطه ایران و غرب به سمت تنش میل نکند.
در این میان باید توجه داشت ترکیه و ایران رقابت منطقهای دارند و تغییر شرایط ایران پس از انقلاب، برای آنها نیز دارای نکات قابلتوجه است. ترکیه در خصوص ایران بعد از انقلاب و نوع چالشی که با برخی قدرتهای بزرگ به ویژه آمریکا و اتحادیه اروپا، ایجاد شد، بزرگترین برنده بود. به ویژه در زمینه خطوط لوله و انرژی مثل باکو جیحان، نوبوکو و انتقال گاز و انرژی به اروپا و همچنین مرکز عبور انرژی از کشورهایی چون الجزایر، مصر و روسیه گرفته تا شمال عراق، توانست سود قابلتوجهی کسب کند. همچنین در خصوص اعتبار سیاسی و پرستیژ، آنها سعی میکنند مزیتهایی را که ایران تحتفشار غرب در آن دچار کاستی میشود به دست آورد اما در عین حال از تنش استقبال نمیکند. در واقع آنها به دنبال منافع ملی خودشان هستند و نوع نگاه ایران به مراکز بینالملل باعث شد تا آنها به سمت بیشتر کردن منافع منطقهای حرکت کنند و این یک اصل پذیرفته شده است که هر کشوری مسوول رفتار خود در سطح بینالمللی است. مسایلی که ایران در سطح جهانی با آن مواجه است، موجب استفاده آنها شده است.
همانطور که اشاره شد، وجود نوع دولت مثلا عدالت و توسعه اردوغان، یا دموکراتهای محافظه کار یا محافظهکاران مسلمان یا سکولارهای مومن، اثر قابلتوجهی در روابط ایران و ترکیه نداشته است. ما در دوره «اوزال» طلاییترین نوع رابطه را داشتیم و اصول ثابت «ژئواکونومیک» مسایل مربوط به اقتصاد، انرژی، تجارت و امنیت است که نوع رابطه را رقم میزند. اما اینکه ایران امید داشت مثلا با دولت اربکان یا دولت فعلی نزدیکتر باشد و درک بهتری از یکدیگر داشته باشند، امری واقعی است. البته گاهی اختلالهایی نیز ایجاد شده است مثلا بیان سخنانی درباره فلسطین و اخراج دیپلماتها و... بر آن اثر گذاشته اما مسایل ژئواکونومی، اجازه تنش بیشتر را نداده و نمیدهد اگر چه میتواند کندکننده روابط یا تسریعبخش باشد. مثلا اینکه ایران به دلیل تحریمها از سیستم تبادل بین بانکی جهانی «سوییفت» کنار گذاشته شود و روابط مالی بین ایران و ترکیه به سمت طلا گرایش پیدا کند و نوع فعالیتهای مالی ایران در ترکیه در شرایط تحریم، بحران جهانی، بحرانهای منطقهای، مسایل اقتصادی اتحادیه اروپا و ایالات متحده روی روابط اثر میگذارد و نوع روابطی که ترکیه توانسته در بحران جهانی با قطر، عربستان، کویت و شورای همکاری خلیج فارس برقرار کند از عوامل اثرگذار بر دیپلماسی ترکیه در قبال سایر کشورها از جمله ایران است. ترکیه از برهمخوردن شرایط در سوریه و بازارچههای مرزی که با این کشور داشت، میلیاردها دلار لطمه دیده و کارگران ترک در لیبی دوران قذافی به ساختمانسازی مشغول بودند و پس از انقلاب، این شرایط تغییر کرد، موضوع مصر و توریسم و فقر در این کشورهای تازه انقلاب کرده و غیره همه روی تغییر اولویتهای ترکیه در سیاستهای منطقهای و جهانی اثر میگذارد که ایران هم از آن زیان یا سود میبرد. اینکه چقدر آنها در حال حاضر میخواهند دل شرکای جدید خود را بهدست بیاورند بعضا روابط خوبی با ایران ندارند. با اینحال دیپلماسی ترکها بسیار پراگماتیستی و منافعمحور عمل میکند. آنها در دوران صدام، روابط خوبی با عراق داشتند و تا مساله لشگرکشی آمریکا به عراق مطرح شد، با آمریکا همکاری کردند. بهترین روابط را با سوریه داشتند، آقای اردوغان بهترین روابط را با قذافی و سیفالاسلام داشت، در مصر دوران مبارک، چند شهرک صنعتی ایجاد کردند و مبارک هم به ترکیه سفر میکرد. رابطه با اسراییل و حزب کارگران کردستان ترکیه نیز از همین فرمول پیروی میکند.
در عین حال باید توجه داشت که این موضوع مشترک با ایران یعنی گروه «پ.ک.ک» برای ترکها چنددهه است که طول کشیده و به این زودیهای حل نمیشود. ابعاد امنیتی، اقتصادی و سیاسی مختلف دارد و گشایش دیپلماتیک با آنها و تحرکاتی که اخیرا در ترکیه در زمینه اکراد صورت گرفته، به سرعت نتیجه نمیدهد. به نظر میرسد ترکیه مایل است مدلی مانند «شین فین» را اجرا کند که انگلیس در زمینه ایرلند انجام داد و درگیریهای نظامی را به سیاسی تبدیل کرد. با این حال همچنان در قرن 21، ترکیه در زمینه دموکراسی راه درازی در پیش دارد. مساله کردها از قبل انقلاب در ایران حل شده و استان کردستان، شکل گرفته اما ترکها هنوز از بردن نام کردستان ترکیه پرهیز میکنند. همه ترکیه استانبول نیست و بخشهای عقبمانده هم كم نيست و در زمینه دموکراتیک به ویژه در جنوبشرقی ترکیه، راه درازی باید طی شود. کارهایی مانند لغو مناطق فوقالعاده، حضور کاندیداهای زنداني کرد که البته مانع رفتن آنها به مجلس شدند، تداوم بمباران شمال عراق و حضور نظامی در این منطقه، همه و همه در دیپلماسی ترکیه لحاظ میشود و ایران نیز باید به این شرایط توجه کند تا قدرت بازیگری خود را افزایش دهد. آنچه مسلم است همه کارشناسان خواهان حل مسالمتآمیز اختلافات هستند که به ثبات منطقهای و رشد و توسعه کمک کند.
روابط ایران و ترکیه معمولا به حضور دولتهای خاص در این کشورها وابسته نبوده است. رابطه این دو کشور، عمدتا اقتصادی، سیاسی و امنیتی است و مسایل فرهنگی هم در سالهای بعد از انقلاب به این مولفهها اضافه شده است. قبل از انقلاب، مسایل فیمابین عمدتا حول مسایل دفاعی، نظامی و امنیتی بود و هر دو کشور در پیمانهای نظامی منطقهای با هم متحد بودهاند. بهترین راهبرد این است که این دو کشور بدون تحتتاثیر قرار گرفتن از مسایل خارجی و با توجه به پیوندها و اشتراکات منطقهای و تاریخی و مراوداتی که با هم دارند بیش از پیش در توسعه روابط گام بردارند و هدفگذاری اقتصادی که صورت گرفته و آن، رساندن سطح مراودات به 30میلیارددلار در سال است را محقق سازند.
معمولا این روابط، تحتتاثیر مسایل دیگر قرار نگرفته است. البته ممکن است طرفهای دیگر بتوانند آهنگ توسعه روابط را کند کنند اما منجر به این نشده که اختلال جدی در دیپلماسی میان دو کشور ایجاد شود. به باور صاحب این قلم، با توجه به نوع رابطه ایران و ترکیه و رفتوآمدهایی که بین مقامات عالیرتبه کشورها صورت گرفته است، اختلافات اخیر بر سر مسایلی چون سوریه نخواهد توانست مشکل جدی و اثرگذاری ایجاد کند.
در عین حال باید توجه داشت که روابط ایران و ترکیه تحت تاثیر چند عامل قرار دارد.
عامل داخلی و عوامل منطقهای که در حال حاضر در مسایلی چون فلسطین، عراق و سوریه خود را نشان میدهد و مسایل جهانی که به نوع روابط ترکیه و ایران با ایالاتمتحده و اسراییل باز میگردد. میدانید در سطح داخلی اراده مقامات دو کشور هست که با حسن همجواری و همسایگی، روابط خود را بیش از پیش توسعه و گسترش دهند و با تکیه بر مشترکات، تعهدات مشترک و موافقتنامههای بینالمللی، مسیر روابط را ترسیم کنند پس عامل داخلی در حال حاضر، بیشتر بر روی اشتراکات عمل میکند. در سطح منطقهای و با توجه به پیشامد بحران سوریه، بعضا دیده شده که آهنگ روابط دچار وقفههایی شده اما نتوانسته به رغم تفاوت دیدگاه جدی دو کشور در این مساله، اثر چندانی بر اصل رابطه بگذارد. بسیار دیده شده که دو کشور مشخص در جهان، بر سر مساله یا مسایلی با هم اختلاف دیدگاه دارند اما در امور داخلی همدیگر مداخله نکرده و نگرش خاص خود را هم حفظ میکنند. اما درباره عامل بینالمللی، ایالاتمتحده نقش مهمی در رابطه ایران و ترکیه دارد. ترکیه در سازمان و پیمانهای بینالمللی عضویت دارد اما به رغم این مساله و روابط نزدیک با غرب، از تحریمهای یکجانبه آمریکا علیه ایران حمایت نکرده و تنهایی به قطعنامههایی تن داد که الزامآور بوده و از سوی شورای امنیت سازمانملل تصویب شده است. حتی آنچه اتحادیه اروپا در خصوص ایران در دست اجرا دارد، با حمایت ترکیه مواجه نشد و این کشور در مقاطعی تلاش کرده در تلطیف روابط ایران و غرب نقش مهمی ایفا کند. سفر آقای اردوغان به تهران برای توافقنامه هستهای با همکاری برزیل، نشان داد این کشور علاقهمند است راهکاری پیدا کند تا رابطه ایران و غرب به سمت تنش میل نکند.
در این میان باید توجه داشت ترکیه و ایران رقابت منطقهای دارند و تغییر شرایط ایران پس از انقلاب، برای آنها نیز دارای نکات قابلتوجه است. ترکیه در خصوص ایران بعد از انقلاب و نوع چالشی که با برخی قدرتهای بزرگ به ویژه آمریکا و اتحادیه اروپا، ایجاد شد، بزرگترین برنده بود. به ویژه در زمینه خطوط لوله و انرژی مثل باکو جیحان، نوبوکو و انتقال گاز و انرژی به اروپا و همچنین مرکز عبور انرژی از کشورهایی چون الجزایر، مصر و روسیه گرفته تا شمال عراق، توانست سود قابلتوجهی کسب کند. همچنین در خصوص اعتبار سیاسی و پرستیژ، آنها سعی میکنند مزیتهایی را که ایران تحتفشار غرب در آن دچار کاستی میشود به دست آورد اما در عین حال از تنش استقبال نمیکند. در واقع آنها به دنبال منافع ملی خودشان هستند و نوع نگاه ایران به مراکز بینالملل باعث شد تا آنها به سمت بیشتر کردن منافع منطقهای حرکت کنند و این یک اصل پذیرفته شده است که هر کشوری مسوول رفتار خود در سطح بینالمللی است. مسایلی که ایران در سطح جهانی با آن مواجه است، موجب استفاده آنها شده است.
همانطور که اشاره شد، وجود نوع دولت مثلا عدالت و توسعه اردوغان، یا دموکراتهای محافظه کار یا محافظهکاران مسلمان یا سکولارهای مومن، اثر قابلتوجهی در روابط ایران و ترکیه نداشته است. ما در دوره «اوزال» طلاییترین نوع رابطه را داشتیم و اصول ثابت «ژئواکونومیک» مسایل مربوط به اقتصاد، انرژی، تجارت و امنیت است که نوع رابطه را رقم میزند. اما اینکه ایران امید داشت مثلا با دولت اربکان یا دولت فعلی نزدیکتر باشد و درک بهتری از یکدیگر داشته باشند، امری واقعی است. البته گاهی اختلالهایی نیز ایجاد شده است مثلا بیان سخنانی درباره فلسطین و اخراج دیپلماتها و... بر آن اثر گذاشته اما مسایل ژئواکونومی، اجازه تنش بیشتر را نداده و نمیدهد اگر چه میتواند کندکننده روابط یا تسریعبخش باشد. مثلا اینکه ایران به دلیل تحریمها از سیستم تبادل بین بانکی جهانی «سوییفت» کنار گذاشته شود و روابط مالی بین ایران و ترکیه به سمت طلا گرایش پیدا کند و نوع فعالیتهای مالی ایران در ترکیه در شرایط تحریم، بحران جهانی، بحرانهای منطقهای، مسایل اقتصادی اتحادیه اروپا و ایالات متحده روی روابط اثر میگذارد و نوع روابطی که ترکیه توانسته در بحران جهانی با قطر، عربستان، کویت و شورای همکاری خلیج فارس برقرار کند از عوامل اثرگذار بر دیپلماسی ترکیه در قبال سایر کشورها از جمله ایران است. ترکیه از برهمخوردن شرایط در سوریه و بازارچههای مرزی که با این کشور داشت، میلیاردها دلار لطمه دیده و کارگران ترک در لیبی دوران قذافی به ساختمانسازی مشغول بودند و پس از انقلاب، این شرایط تغییر کرد، موضوع مصر و توریسم و فقر در این کشورهای تازه انقلاب کرده و غیره همه روی تغییر اولویتهای ترکیه در سیاستهای منطقهای و جهانی اثر میگذارد که ایران هم از آن زیان یا سود میبرد. اینکه چقدر آنها در حال حاضر میخواهند دل شرکای جدید خود را بهدست بیاورند بعضا روابط خوبی با ایران ندارند. با اینحال دیپلماسی ترکها بسیار پراگماتیستی و منافعمحور عمل میکند. آنها در دوران صدام، روابط خوبی با عراق داشتند و تا مساله لشگرکشی آمریکا به عراق مطرح شد، با آمریکا همکاری کردند. بهترین روابط را با سوریه داشتند، آقای اردوغان بهترین روابط را با قذافی و سیفالاسلام داشت، در مصر دوران مبارک، چند شهرک صنعتی ایجاد کردند و مبارک هم به ترکیه سفر میکرد. رابطه با اسراییل و حزب کارگران کردستان ترکیه نیز از همین فرمول پیروی میکند.
در عین حال باید توجه داشت که این موضوع مشترک با ایران یعنی گروه «پ.ک.ک» برای ترکها چنددهه است که طول کشیده و به این زودیهای حل نمیشود. ابعاد امنیتی، اقتصادی و سیاسی مختلف دارد و گشایش دیپلماتیک با آنها و تحرکاتی که اخیرا در ترکیه در زمینه اکراد صورت گرفته، به سرعت نتیجه نمیدهد. به نظر میرسد ترکیه مایل است مدلی مانند «شین فین» را اجرا کند که انگلیس در زمینه ایرلند انجام داد و درگیریهای نظامی را به سیاسی تبدیل کرد. با این حال همچنان در قرن 21، ترکیه در زمینه دموکراسی راه درازی در پیش دارد. مساله کردها از قبل انقلاب در ایران حل شده و استان کردستان، شکل گرفته اما ترکها هنوز از بردن نام کردستان ترکیه پرهیز میکنند. همه ترکیه استانبول نیست و بخشهای عقبمانده هم كم نيست و در زمینه دموکراتیک به ویژه در جنوبشرقی ترکیه، راه درازی باید طی شود. کارهایی مانند لغو مناطق فوقالعاده، حضور کاندیداهای زنداني کرد که البته مانع رفتن آنها به مجلس شدند، تداوم بمباران شمال عراق و حضور نظامی در این منطقه، همه و همه در دیپلماسی ترکیه لحاظ میشود و ایران نیز باید به این شرایط توجه کند تا قدرت بازیگری خود را افزایش دهد. آنچه مسلم است همه کارشناسان خواهان حل مسالمتآمیز اختلافات هستند که به ثبات منطقهای و رشد و توسعه کمک کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.