|

زلزله همه زندگی و پدر و مادرشان را باهم گرفته

یک‌شبه بزرگ شدند ولی بدون پدر و مادر

رها ایزدی

«خسرو منصوریان»، مددکار اجتماعی مدیر انجمن‌های حمایت و یاری آسیب‌دیدگان اجتماعی و انجمن حمایت از کودکان و نوجوانان «توان‌یاب» که 15 سال سابقه کار دارد، از سال 1347 از زلزله خراسان مشغول فعالیت و کمک‌رسانی و مددکاری هم به دلیل حرفه و دانشی که داراست و هم براساس علاقه‌مندی، به زلزله‌زده‌ها بوده و تاکنون در تمام زلزله‌های ویرانگر ایران حضور داشته است. هم‌اکنون نیز که 10 سال از زلزله بم می‌گذرد، دفتر موسسه آقای منصوریان در بم فعالیت دارد. وی در مورد نوع فعالیت ان‌جی‌اوها در حوادث زلزله و همچنین وضعیت کودکان بی‌سرپرست در زلزله بم و نحوه حمایت از این کودکان با «شرق» گفت‌وگو کرد.

پس از زلزله بم حدود 700، 800 ان‌جی‌اوی داخلی و خارجی به بم رفتند. شروع و اوج و افول حضور این موسسه‌ها در بم از روز اول تا شش ماه اول بود. مثلا کشور هند بیمارستان صحرایی در آنجا تاسیس کرد، اما به دلیل حکم ماموریت نظامی‌ای که داشت، بیشتر از یک ماه نمی‌توانست بماند. منصوریان در این زمینه می‌گوید: «از آنجا که موسسه ما اقدامات توان‌بخشی را هم در مورد معلولان ضایعه نخاعی انجام می‌دهد، ما در بم هم به این کار می‌پرداختیم اما معضل اینجا بود که یک دستگاه رادیولوژی در بم وجود نداشت. ازآن سو شرکت زیمنس آلمان سه دستگاه پرتابل عکسبرداری رادیولوژی به کشور ما اهدا کرده بود و یکی از آنها به جای بیمارستان بم به کرمان رفته بود. به همین دلیل نمونه‌های عکسبرداری از آسیب‌دیدگان نخاعی را باید به کرمان می‌فرستادیم که متاسفانه در بین راه تعداد زیادی از آنها فوت می‌کردند یا دچار ضایعات بیشتری می‌شدند.» کشور‌های خارجی و ان‌جی‌او‌های داخلی روز‌ها و ماه‌های اول پس از وقوع زلزله برای کمک‌رسانی به آسیب‌دیدگان همراه می‌شوند ولی متاسفانه خیلی زود آتش تندشان سرد می‌شود. نهایتا یک ماه کمک و پس از آن منطقه را ترک می‌کنند. در واقع ان‌جی‌اوی خسرو منصوریان یکی از معدود ان‌جی‌او‌هاست که پس از 10 سال همچنان در بم حضور دارد. شهر بم حدود صد‌هزار نفر جمعیت داشت. حداقل به طور متوسط نیمی از این جمعیت در حادثه زلزله به انحای مختلف از بین رفتند یا فوت کردند یا زخمی شدند یا از بم رفتند. اين مددكار اجتماعي در این خصوص عنوان می‌کند: «اما اتفاق عجیب دیگری رخ داد و آن اینکه به فاصله یک هفته پس از زلزله بم جمعیت صد‌هزارنفری اولیه که نیمی هم به انحای مختلف از بین رفته و پراکنده شده بودند، بیش از صد‌هزار نفر شدند. خب، این افراد از کجا آمده و وارد بم شدند؟ چه کسانی بودند؟ در واقع این افراد ابن‌الوقت‌هایی بودند که هنگام کمک‌رسانی انبوه مردمی، در این مواقع وارد منطقه می‌شوند و زلزله‌زدگان را مورد سوءاستفاده قرار می‌دهند.» وی ادامه می‌دهد کسی که در این میان زلزله‌زده واقعی است و ضایعه دیده، تحت‌الشعاع این افراد فرصت‌طلب قرار می‌گیرد. در این میان هم اگر کسانی باشند که بخواهند اقدام مفیدی انجام دهند، اقدامات‌شان به نام علی و به کام ولی می‌شود و از جای دیگری سر بر می‌آورد. در میان آسیب‌دیدگان زلزله، آسیب‌پذیر‌ترین قشر کودکان بودند. حدود پنج‌هزار کودک در زلزله بم یتیم و بی‌سرپرست شدند. در این حین سازمان‌ها و نهادهای دولتی و غیردولتی زیادی بودند که حمایت از این کودکان را اعلام کردند. اما اکثر این حمایت‌ها کوتاه‌مدت بودند. خبر از کوتاه‌مدت بودن حمایت از کودکان بمی را این مددکار اجتماعی باسابقه می‌دهد و تاکید می‌کند: «مشکل این نهادها این بود که مثلا در همان ابتدا سطح حمایت‌ها بسیار خوب بود اما کوتاه‌مدت و کودک بعضا از شش نهاد کمک دریافت می‌کرد. اما پس از یک سال به ناگه مشاهده می‌شد که دیگر خبری از آن نهاد نیست چه برسد به کمک‌هایی که از سوی آن نهاد به کودکان نیازمند می‌رسید.» در روزهای ابتدایی پس از زلزله برای کمک‌رسانی به این کودکان، سازماندهی مشخص و یکپارچه‌ای وجود نداشت. هر نهادی برای خود تعدادی کودک را سازماندهی کرده و آنها را تحت حمایت خود قرار می‌داد. کودکانی که پدر و مادرشان را از دست داده بودند، سایر اقوام و بستگان آنها را مورد حمایت قرار می‌دادند. در واقع چون ماه‌های اول پس از زلزله پرورشگاهی یا محلی مشخص برای نگهداری کودکان از سوی بهزیستی مشخص نشده بود، جایی وجود نداشت که فعالان بتوانند کودکان آسیب‌دیده را به آنجا معرفی کنند. منصوریان در این زمینه می‌گوید: «همین حمایت بستگان درجه‌یک و دو از این کودکان نیز عامل سوءاستفاده شده بود. به عنوان مثال اگر آقایی سه‌نفر از بچه‌های برادرش را تحت سرپرستی خود قرار داده بود، برای هر یک از آن کودکان از چند نهاد کمک دریافت می‌کرد. به همین دلیل هم اکثر خانواده‌ها تمایل داشتند که تعداد بیشتری از فرزندان یتیم اقوام را به فرزندی قبول کنند. اما این چند نهاد هم همان‌طور که پیش از این اشاره شد، به مرور کم‌توان و ناپدید می‌شوند و بسیار نادر است که موسسه و نهادی بعد از 10 سال باقی مانده باشد و از کودکان حمایت کند.» از سوی دیگر فقط پرداخت پول به سرپرستان یا سپردن کودکان به پرورشگاه برای تضمین آینده کودک کافی نیست. بهترین امر در درجه نخست این است که هر طور شده در دامن خانواده به معنی واقعی آن بزرگ شوند. در واقع پرورشگاه اصلا گزینه خوبی نیست بلکه اگر وابستگان کودک توانمند شوند تا بتوانند کودک آسیب‌دیده را در دامان خود نگه دارند و سرپرستی کنند بهترین سرانجام ممکن برای کودک رقم می‌خورد. مدير انجمن اقدام موسسه خود در این مورد را این‌گونه تشریح می‌کند: «اقدامی که موسسه ما انجام داد به این صورت بود که ما ماهانه به طور متوسط به هر خانواده‌ای مابین 80 تا 250‌هزار تومان پول پرداخت می‌کردیم تا نگهداری از بچه‌ها تبدیل به سرباری برای خانواده‌های آسیب‌دیده یا مال‌باخته از زلزله نشود. اما رسیدگی ما به همین جا ختم نمی‌شد. طی این 10 سال سعی کردیم کودکان را به حال خود رها نکنیم و ارتباط‌مان را با این کودکان و سرپرستان‌شان حفظ کنیم. در واقع می‌توان گفت تعداد بسیار محدودی از این کودکان به بهزیستی و پرورشگاه‌ها سپرده شدند.» وی ادامه می‌دهد: «نکته دیگری که باید عنوان شود در این خصوص است که بعد از مدتی از حمایت این کودکان توسط موسسه خودمان متوجه شدیم که همان کودکان به طور همزمان از نهادهای دیگری هم کمک دریافت می‌کنند و مشکل اینجا بود که نهادهای کمک‌کننده به کودکان بی‌سرپرست یا کمک‌کننده به خانواده‌هایی که این کودکان را نگهداری می‌کنند، فهرست خود را به سایر نهادها اعلام نمی‌کنند و همین عامل باعث می‌شود متوجه نشوند که کودکی همزمان از چند نهاد کمک مالی و غیرمالی دریافت می‌کند. اما موسسه ما فهرست اسامی کودکان تحت سرپرستی خود را اعلام کرد تا جلو سوءاستفاده برخی از خانواده‌ها را بگیرند. پس از آن ما کمک‌هایمان را به کودکانی که از چند نهاد حمایت می‌شدند، قطع کرده و به آنها عنوان کردیم یا باید از ما کمک دریافت کنند یا از نهاد دیگری.» البته پس از مدتی به دلیل بروز یافتن سوءاستفاده‌های دیگر، تعداد کودکانی که از این موسسه کمک دریافت می‌کردند، کاهش پیدا کرد. مثلا پدر کودکی نامش حسین و عمویش حسن بوده که اختلاف تنها در نقطه بوده و از این طریق پدری که فوت نکرده بود، از طریق دستکاری شناسنامه برادر فوت‌شده خود، اعلام می‌کرد که پدر بچه فوت شده تا کمک به عنوان سرپرست دریافت کند. همه این سوءاستفاده‌های دریافت همزمان کمک از چند نهاد، مختص همان ماه‌های نخست بود و کم‌کم این مساله از بین رفت. خسرو منصوریان در مورد سرپرستی کودکان توسط خانواده‌های غیربومی نیز می‌گوید: «اینکه کودکان به خانواده‌هایی غیربمی و غریبه‌ها سپرده شوند موردی مشاهده نشد و همه به بستگان خودشان که اهل بم بودند، سپرده شدند. اصرار بهزیستی و دیگر نهاد‌های فعال حقوق کودک در بم برای یافتن سرپرست بومی برای کودکان قطع نشدن ریشه‌های فرهنگی و سنتی کودکان بود. کودکی که آسیب‌های ماه‌های پس از زلزله را از سر گذرانده بود راحت‌تر می‌توانست با خانواده‌ای زندگی کند که خاطره‌ای از آن شب وحشتناک مشترک را از سر گذرانده باشد تا خانواده‌ای که هیچ تصوری از آنچه بر یک زلزله‌زده رفته است، ندارند.» وی ادامه می‌دهد موسسه «توان‌یاب» البته همچنان پس از 10 سال کودکان بی‌سرپرست بم را حمایت می‌کند اما با تعداد محدودتر و مثلا 10‌درصد میزان کودکانی که آن زمان تحت حمایت خود قرار داده بود.» این مددکار اجتماعی باسابقه با ذکر مثالی در این زمینه عنوان می‌کند، مثلا به شیوه‌های مختلف ما والدین این کودکان بی‌سرپرست را حمایت می‌کردیم و فقط شامل کمک‌های مالی نبود. در واقع کالاهای غیرنقدی به آنها می‌دادیم و پس از مدتی به جای اینکه همیشه آنها را به خود وابسته کنیم و پول نقد بدهیم، به آنها خیاطی آموزش می‌دادیم و با سرمایه‌ای اولیه برای آنها چرخ خیاطی و چرخ سردوز تهیه می‌کردیم و به این ترتیب آنها به لحاظ ایجاد شغل و درآمد مستقل می‌شدند و برای خود درآمد کسب می‌کردند. بنابراین به آنها به جای ماهی، ماهی‌گیری یاد می‌دادیم. همچنین این کودکان تا زمانی که به سن کارکردن و مستقل شدن برسند تحت حمایت موسسات مددکاری قرار می‌گیرند که این سن ممکن است 15 سال و ممکن است در 20سالگی باشد. در این زمینه ما تصمیمی برای قطع کردن ناگهانی کمک‌ها نداریم.

«خسرو منصوریان»، مددکار اجتماعی مدیر انجمن‌های حمایت و یاری آسیب‌دیدگان اجتماعی و انجمن حمایت از کودکان و نوجوانان «توان‌یاب» که 15 سال سابقه کار دارد، از سال 1347 از زلزله خراسان مشغول فعالیت و کمک‌رسانی و مددکاری هم به دلیل حرفه و دانشی که داراست و هم براساس علاقه‌مندی، به زلزله‌زده‌ها بوده و تاکنون در تمام زلزله‌های ویرانگر ایران حضور داشته است. هم‌اکنون نیز که 10 سال از زلزله بم می‌گذرد، دفتر موسسه آقای منصوریان در بم فعالیت دارد. وی در مورد نوع فعالیت ان‌جی‌اوها در حوادث زلزله و همچنین وضعیت کودکان بی‌سرپرست در زلزله بم و نحوه حمایت از این کودکان با «شرق» گفت‌وگو کرد.

پس از زلزله بم حدود 700، 800 ان‌جی‌اوی داخلی و خارجی به بم رفتند. شروع و اوج و افول حضور این موسسه‌ها در بم از روز اول تا شش ماه اول بود. مثلا کشور هند بیمارستان صحرایی در آنجا تاسیس کرد، اما به دلیل حکم ماموریت نظامی‌ای که داشت، بیشتر از یک ماه نمی‌توانست بماند. منصوریان در این زمینه می‌گوید: «از آنجا که موسسه ما اقدامات توان‌بخشی را هم در مورد معلولان ضایعه نخاعی انجام می‌دهد، ما در بم هم به این کار می‌پرداختیم اما معضل اینجا بود که یک دستگاه رادیولوژی در بم وجود نداشت. ازآن سو شرکت زیمنس آلمان سه دستگاه پرتابل عکسبرداری رادیولوژی به کشور ما اهدا کرده بود و یکی از آنها به جای بیمارستان بم به کرمان رفته بود. به همین دلیل نمونه‌های عکسبرداری از آسیب‌دیدگان نخاعی را باید به کرمان می‌فرستادیم که متاسفانه در بین راه تعداد زیادی از آنها فوت می‌کردند یا دچار ضایعات بیشتری می‌شدند.» کشور‌های خارجی و ان‌جی‌او‌های داخلی روز‌ها و ماه‌های اول پس از وقوع زلزله برای کمک‌رسانی به آسیب‌دیدگان همراه می‌شوند ولی متاسفانه خیلی زود آتش تندشان سرد می‌شود. نهایتا یک ماه کمک و پس از آن منطقه را ترک می‌کنند. در واقع ان‌جی‌اوی خسرو منصوریان یکی از معدود ان‌جی‌او‌هاست که پس از 10 سال همچنان در بم حضور دارد. شهر بم حدود صد‌هزار نفر جمعیت داشت. حداقل به طور متوسط نیمی از این جمعیت در حادثه زلزله به انحای مختلف از بین رفتند یا فوت کردند یا زخمی شدند یا از بم رفتند. اين مددكار اجتماعي در این خصوص عنوان می‌کند: «اما اتفاق عجیب دیگری رخ داد و آن اینکه به فاصله یک هفته پس از زلزله بم جمعیت صد‌هزارنفری اولیه که نیمی هم به انحای مختلف از بین رفته و پراکنده شده بودند، بیش از صد‌هزار نفر شدند. خب، این افراد از کجا آمده و وارد بم شدند؟ چه کسانی بودند؟ در واقع این افراد ابن‌الوقت‌هایی بودند که هنگام کمک‌رسانی انبوه مردمی، در این مواقع وارد منطقه می‌شوند و زلزله‌زدگان را مورد سوءاستفاده قرار می‌دهند.» وی ادامه می‌دهد کسی که در این میان زلزله‌زده واقعی است و ضایعه دیده، تحت‌الشعاع این افراد فرصت‌طلب قرار می‌گیرد. در این میان هم اگر کسانی باشند که بخواهند اقدام مفیدی انجام دهند، اقدامات‌شان به نام علی و به کام ولی می‌شود و از جای دیگری سر بر می‌آورد. در میان آسیب‌دیدگان زلزله، آسیب‌پذیر‌ترین قشر کودکان بودند. حدود پنج‌هزار کودک در زلزله بم یتیم و بی‌سرپرست شدند. در این حین سازمان‌ها و نهادهای دولتی و غیردولتی زیادی بودند که حمایت از این کودکان را اعلام کردند. اما اکثر این حمایت‌ها کوتاه‌مدت بودند. خبر از کوتاه‌مدت بودن حمایت از کودکان بمی را این مددکار اجتماعی باسابقه می‌دهد و تاکید می‌کند: «مشکل این نهادها این بود که مثلا در همان ابتدا سطح حمایت‌ها بسیار خوب بود اما کوتاه‌مدت و کودک بعضا از شش نهاد کمک دریافت می‌کرد. اما پس از یک سال به ناگه مشاهده می‌شد که دیگر خبری از آن نهاد نیست چه برسد به کمک‌هایی که از سوی آن نهاد به کودکان نیازمند می‌رسید.» در روزهای ابتدایی پس از زلزله برای کمک‌رسانی به این کودکان، سازماندهی مشخص و یکپارچه‌ای وجود نداشت. هر نهادی برای خود تعدادی کودک را سازماندهی کرده و آنها را تحت حمایت خود قرار می‌داد. کودکانی که پدر و مادرشان را از دست داده بودند، سایر اقوام و بستگان آنها را مورد حمایت قرار می‌دادند. در واقع چون ماه‌های اول پس از زلزله پرورشگاهی یا محلی مشخص برای نگهداری کودکان از سوی بهزیستی مشخص نشده بود، جایی وجود نداشت که فعالان بتوانند کودکان آسیب‌دیده را به آنجا معرفی کنند. منصوریان در این زمینه می‌گوید: «همین حمایت بستگان درجه‌یک و دو از این کودکان نیز عامل سوءاستفاده شده بود. به عنوان مثال اگر آقایی سه‌نفر از بچه‌های برادرش را تحت سرپرستی خود قرار داده بود، برای هر یک از آن کودکان از چند نهاد کمک دریافت می‌کرد. به همین دلیل هم اکثر خانواده‌ها تمایل داشتند که تعداد بیشتری از فرزندان یتیم اقوام را به فرزندی قبول کنند. اما این چند نهاد هم همان‌طور که پیش از این اشاره شد، به مرور کم‌توان و ناپدید می‌شوند و بسیار نادر است که موسسه و نهادی بعد از 10 سال باقی مانده باشد و از کودکان حمایت کند.» از سوی دیگر فقط پرداخت پول به سرپرستان یا سپردن کودکان به پرورشگاه برای تضمین آینده کودک کافی نیست. بهترین امر در درجه نخست این است که هر طور شده در دامن خانواده به معنی واقعی آن بزرگ شوند. در واقع پرورشگاه اصلا گزینه خوبی نیست بلکه اگر وابستگان کودک توانمند شوند تا بتوانند کودک آسیب‌دیده را در دامان خود نگه دارند و سرپرستی کنند بهترین سرانجام ممکن برای کودک رقم می‌خورد. مدير انجمن اقدام موسسه خود در این مورد را این‌گونه تشریح می‌کند: «اقدامی که موسسه ما انجام داد به این صورت بود که ما ماهانه به طور متوسط به هر خانواده‌ای مابین 80 تا 250‌هزار تومان پول پرداخت می‌کردیم تا نگهداری از بچه‌ها تبدیل به سرباری برای خانواده‌های آسیب‌دیده یا مال‌باخته از زلزله نشود. اما رسیدگی ما به همین جا ختم نمی‌شد. طی این 10 سال سعی کردیم کودکان را به حال خود رها نکنیم و ارتباط‌مان را با این کودکان و سرپرستان‌شان حفظ کنیم. در واقع می‌توان گفت تعداد بسیار محدودی از این کودکان به بهزیستی و پرورشگاه‌ها سپرده شدند.» وی ادامه می‌دهد: «نکته دیگری که باید عنوان شود در این خصوص است که بعد از مدتی از حمایت این کودکان توسط موسسه خودمان متوجه شدیم که همان کودکان به طور همزمان از نهادهای دیگری هم کمک دریافت می‌کنند و مشکل اینجا بود که نهادهای کمک‌کننده به کودکان بی‌سرپرست یا کمک‌کننده به خانواده‌هایی که این کودکان را نگهداری می‌کنند، فهرست خود را به سایر نهادها اعلام نمی‌کنند و همین عامل باعث می‌شود متوجه نشوند که کودکی همزمان از چند نهاد کمک مالی و غیرمالی دریافت می‌کند. اما موسسه ما فهرست اسامی کودکان تحت سرپرستی خود را اعلام کرد تا جلو سوءاستفاده برخی از خانواده‌ها را بگیرند. پس از آن ما کمک‌هایمان را به کودکانی که از چند نهاد حمایت می‌شدند، قطع کرده و به آنها عنوان کردیم یا باید از ما کمک دریافت کنند یا از نهاد دیگری.» البته پس از مدتی به دلیل بروز یافتن سوءاستفاده‌های دیگر، تعداد کودکانی که از این موسسه کمک دریافت می‌کردند، کاهش پیدا کرد. مثلا پدر کودکی نامش حسین و عمویش حسن بوده که اختلاف تنها در نقطه بوده و از این طریق پدری که فوت نکرده بود، از طریق دستکاری شناسنامه برادر فوت‌شده خود، اعلام می‌کرد که پدر بچه فوت شده تا کمک به عنوان سرپرست دریافت کند. همه این سوءاستفاده‌های دریافت همزمان کمک از چند نهاد، مختص همان ماه‌های نخست بود و کم‌کم این مساله از بین رفت. خسرو منصوریان در مورد سرپرستی کودکان توسط خانواده‌های غیربومی نیز می‌گوید: «اینکه کودکان به خانواده‌هایی غیربمی و غریبه‌ها سپرده شوند موردی مشاهده نشد و همه به بستگان خودشان که اهل بم بودند، سپرده شدند. اصرار بهزیستی و دیگر نهاد‌های فعال حقوق کودک در بم برای یافتن سرپرست بومی برای کودکان قطع نشدن ریشه‌های فرهنگی و سنتی کودکان بود. کودکی که آسیب‌های ماه‌های پس از زلزله را از سر گذرانده بود راحت‌تر می‌توانست با خانواده‌ای زندگی کند که خاطره‌ای از آن شب وحشتناک مشترک را از سر گذرانده باشد تا خانواده‌ای که هیچ تصوری از آنچه بر یک زلزله‌زده رفته است، ندارند.» وی ادامه می‌دهد موسسه «توان‌یاب» البته همچنان پس از 10 سال کودکان بی‌سرپرست بم را حمایت می‌کند اما با تعداد محدودتر و مثلا 10‌درصد میزان کودکانی که آن زمان تحت حمایت خود قرار داده بود.» این مددکار اجتماعی باسابقه با ذکر مثالی در این زمینه عنوان می‌کند، مثلا به شیوه‌های مختلف ما والدین این کودکان بی‌سرپرست را حمایت می‌کردیم و فقط شامل کمک‌های مالی نبود. در واقع کالاهای غیرنقدی به آنها می‌دادیم و پس از مدتی به جای اینکه همیشه آنها را به خود وابسته کنیم و پول نقد بدهیم، به آنها خیاطی آموزش می‌دادیم و با سرمایه‌ای اولیه برای آنها چرخ خیاطی و چرخ سردوز تهیه می‌کردیم و به این ترتیب آنها به لحاظ ایجاد شغل و درآمد مستقل می‌شدند و برای خود درآمد کسب می‌کردند. بنابراین به آنها به جای ماهی، ماهی‌گیری یاد می‌دادیم. همچنین این کودکان تا زمانی که به سن کارکردن و مستقل شدن برسند تحت حمایت موسسات مددکاری قرار می‌گیرند که این سن ممکن است 15 سال و ممکن است در 20سالگی باشد. در این زمینه ما تصمیمی برای قطع کردن ناگهانی کمک‌ها نداریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.