پدر و مادر میشویم حتی غیرقانونی
فاطمه بکایی / عکس: میلاد پیامی
تشریفات اداری بهزیستی برای فرزندخواندگی آنچنان پیچیده شده است که بعضی خانوادههای نابارور برای بچهدار شدن به راههای غیرقانونی روی میآورند. راههایی مانند خریدن بچه از دلالها یا از پدر و مادرانی ناچار و نیازمند. هرچه سن بچه کمتر باشد، قیمت آن بیشتر میشود. در بیمارستان و بلافاصله پس از تولد، قیمت یک نوزاد، بین سه تا 10میلیون تومان در نوسان است. اگر کودک، دختر باشد اندکی ارزانتر و اگر پسر باشد قدری گرانتر به فروش میرسد. خانوادههایی که از این طریق بچهدار میشوند، برای تهیه مدارک شناسایی، بهخصوص شناسنامه کودک به دردسرهای مختلفی دچار میشوند. اما با این وجود خیلی از خانوادهها، بهخصوص آنهایی که مشکلی مانند سوءسابقه یا اعتیاد دارند ناچار از خرید کودک میشوند. سازمان بهزیستی از چند سال پیش برای کنترل هرچه بیشتر زندگی کودکانی که از طریق مراکز وابسته به این سازمان برای فرزندخواندگی واگذار میشوند، قوانین و مقررات سفت و سختتری وضع کرد. اما سختگیری بهزیستی به شیوع خرید و فروش غیرقانونی و زیرزمینی کودکان دامن زده است.
مریم یکی از مادرانی ست که برای خود یک بچه خریده است. میگوید مدتها به دنبال درمان بیماری نازاییاش به دنبال دکتر و دوا بوده اما بیماریاش درمان نشده. دوسال هم در فهرست انتظار بهزیستی برای به فرزندی گرفتن یک کودک، صبر کرده است. اما در نهایت به دلیل فشارهای خانواده شوهرش مجبور شدند کودک نوزاد سرایدار خانهشان را به قیمت پنجمیلیون بخرند و به یک سفر چند ساله بروند. امروز آتوسا پنج ساله است. جز مریم و همسرش کسی نمیداند که او فرزند واقعی آنها نیست ولی مریم میگوید: «هرشب کابوس روزی را میبینم که پدر و مادر حقیقی آتوسا برای بردن او یا برای اخاذی از ما بیایند.»
اگر خانواده نابارور قصد محکمکاری داشته باشند، قولنامهای مبنی بر رد حضانتکودک را از سرپرستان قانونیاش میگیرند. مریم و همسرش از پدر دخترشان یک سند محضری گرفتهاند که پدر، با رضایت حضانت دخترش را به آنها واگذار کرده است. اما درنهایت روزی که پدر و مادر حقیقی آتوسا برای بردن او بیایند، هیچکدام از این اسناد و مدارک حقانیت مریم و همسرش را اثبات نمیکند.
اگرچه اغلب خرید و فروش نوزادان در بیمارستانها برای فرزندخواندگی است اما نبود هرگونه نظارت باعث شده است که در مواردی سوءاستفاده از این کودکان هم گزارش شود. بهخصوص کودکانی که در سنین بالاتر به فروش میرسند؛ بیشتر مورد بهرهکشیهای جنسی یا جسمی قرار میگیرند. هنوز در برخی شهرستانهای دورافتاده یا روستاها کودکان در مقابل بدهیهای والدینشان مجبور به کاراجباری میشوند و برای مدتهای طولانی به صاحبکار «واگذار» میشوند. این نوع خرید و فروش مختص شهرستانهای دورافتاده نیست. در کوچه خیابانهای تهران هم میتوان کودکانی را دید که به ضرب مواد افیونی بیحال، کنار زنی متکدی خوابیدهاند. این کودکان، معمولا برای چند ساعت یا حداکثر یک روز کرایه داده میشوند. کمی که از عبدلآباد به سمت جنوب بروی به گودعربها میرسی. نمیدانم وجه تسمیه آن نام چیست. بیشتر ساکنان گود عربها را مهاجران افغان غیرقانونی و کولیها تشکیل میدهند. ساعت از 10 که بگذرد، فقط پیرها را میتوانی در کوچههای باریک و خاکآلود ببینی. اما اگر صبح زود بیایی میبینی که غوغایی از سروصدای بچهها به پاست. بچههایی که برای کار در خیابان یا در کارگاههای غیررسمی، از یک روز تا حتی برای چند سال کرایه داده میشوند.
بررسی چند نهاد پژوهشی، نشان میدهد در حال حاضر بسیاری از کودکانی که شناسنامه ندارند و اغلب دارای تابعیت دوگانه ایرانی-افغانی هستند برای تکدیگری و بعضا کار در برخی کارگاههای اقتصادی اجاره میشوند.
اگرچه رقم دقیقی از تعداد این کودکان در دست نیست اما برخی پژوهشهای میدانی حاکی از افزایش این تعداد کودک فروخته شده یا کرایه داده شده، مخصوصا در شهرهای بزرگ است. آهسته و به صورتی که کسی نشنود میگوید: «دخترم را کرایه دادهام. من، نجمه صدایش میکنم اما شناسنامه ندارد. یک بچهام را کولیها کشتهاند ولی مجبورم این یکی را هم کرایه بدهم وگرنه از کجا باید نان بخوریم.» فرزند شیرخواری که او برای کسب درآمد و گریز از فقر و گرسنگی به کولیها اجاره میداده تا در سر راه عابرین نشسته و با نمایش بدبختی آنان گدایی کنند. کودک شش ماهه شیرخوارهای که بر اثر گرما در یک روز تابستان تلف شد. کولیها جسد بیجان کودک را در گرما رها کرده بودند و اجاره آن روز را از مادرش پس گرفتند.
پرسیدم: «شکایت نکردی؟»
با تعجب پاسخ داد: «از چه کسانی شکایت کنم؟ از کولیها؟ که چه بشود؟ آن وقت شکم بقیه بچههایم را چه طور سیر کنم؟ اینها یک ایل هستند اگر از یکیشان شکایت کنم باقیشان میریزند سر خودم و بچههایم.»
نرخ کرایه یک کودک افغان برای یک روز حدودهزار تومان است اما نرخ کرایه کودکان ایرانی به دوهزار تومان در روز میرسد. اگر خانوادهای ماهانه کودکش را کرایه دهد، نرخ کرایه، کمتر حساب میشود. حدودا 50هزار تومان برای یک ماه کرایه یک کودک ایرانی یا افغانی که بشود او را ایرانی جا زد.
در پیمان نامه جهانی حقوق کودک، کار کودکان زیر 15 سال و نیز بهرهکشی از کودکان به هرنحو، چه در مناسبات اقتصادی و چه در منازعات سیاسی منع شده است. در ایران براساس آمارها 380هزار کودک 10 تا 14 ساله در سراسر کشور کار ثابتی دارند و حدود 370هزار کودک به عنوان کارگر فصلی مشغول به کار هستند. هر ساله تعداد قابل توجهی از کودکان به دلایل مختلف مجبور به ترک تحصیل میشوند و به کارهایی چون واکسزنی، دستفروشی، زبالهگردی و کار در کارگاهها مشغول هستند که برای آنها جز بیماری و دور ماندن از تحصیل حاصلی ندارد. اما درایران هیچ آماری از کودکان زیر 10 سال یا حتی زیر پنج سال و البته زیر یک سال وجود ندارد.
کودکان شیرخواره و زیر یک سال که توسط متکدیان و کولیها از خانوادههای فقیر قرض گرفته میشوند تا با نمایش چهرههای معصومشان درآمدی به جیب بزنند، بیتردید از بیپناهترین کودکان هستند که مورد آزار و اذیت قرار میگیرند اما در هیچ کجا به حساب نمیآیند. کودکان کرایهای نه مورد توجه والدین حقیقیشان هستند، نه پدر و مادر خواندهشان از آنان مراقبت خاصی میکنند.
آنها نه در زمره کودکان کار قرار دارند و نه در زمره کودکان بیسرپرست. ولی در واقع آنان هم کودککار هستند و هم به تعبیری بیسرپرست. کودکی که بخشعمده عمر خود را در خدمت به دیگری صرف میکند درحالی که خود از کمترین امکانات بیبهره است. این کودکان در شرایط سخت آب و هوایی ساعتها در خیابانها و کوچهها به این سو و آن سو کشیده میشوند و ساعتها از حداقل نیازهای یک کودک شیرخوار محرومند. اجارهکنندگان آنان که خود اغلب، از افراد معتاد میباشند، با خوراندن برخی موادمخدر از جمله تریاک سعی میکنند آنان را در طول روز، ساکت و بیصدا نگهدارند تا مجبور به برطرف کردن نیازهای آنان نباشند. مصرف بالا و مداوم موادمخدر از کودکی، نه تنها به اعتیاد بچهها منجر میشود، آسیبهای روانی و جسمی فراوانی هم برای کودک در پی خواهد داشت و در مواردی به مرگ نوزادان یا کودکان کوچکتر هم منجر میشود.
به گزارش ایسنا، یک شهروند تهرانی در یک روز پاییزی با دیدن کودک خردسالی که سن او به سه یا چهار سال میرسید و در سرما به حالت اغما افتاده بود، جوانمردی کرده و قصد انتقال کودک به بیمارستان را داشت که یک زن متکدی ابتدا خود را مادر این کودک معرفی کرد و با فریاد و هیاهو قصد داشت مانع انتقال کودک به بیمارستان شود. وقتی سر و صداها بالا گرفت و مردم تجمع کردند، یک موتورسوار به محل تجمع نزدیک شد و زن متکدی را با خود برد.
وقتی مادر حقیقی این کودک را به دادسرا احضار کردند، او به قاضی جنایی گفت: «امید فرزند من است که در آستانه چهار سالگی قرار دارد. چند ماه پیش به اتفاق شوهرم که پس از اعتیاد، مرا نیز در دام افیون گرفتار کرد، از یکی از شهرهای شرق کشور عازم تهران شدیم و به دلیل عدم توانایی در کار و تامین هزینه زندگی به توصیه یکی از آشنایان قدیمی که هم روستایی ما بود، فرزندم را به صورت روزانه به زنی به نام زری کرایه دادیم و او نیز فرزندم را به چند نفر دیگر که شغل آنها گدایی بود کرایه میداد و آنها نیز با خوراندن موادمخدر یا قرص او را که به خواب عمیقی فرو رفته بود دستاویز گدایی خود قرار میدادند.»
تشریفات اداری بهزیستی برای فرزندخواندگی آنچنان پیچیده شده است که بعضی خانوادههای نابارور برای بچهدار شدن به راههای غیرقانونی روی میآورند. راههایی مانند خریدن بچه از دلالها یا از پدر و مادرانی ناچار و نیازمند. هرچه سن بچه کمتر باشد، قیمت آن بیشتر میشود. در بیمارستان و بلافاصله پس از تولد، قیمت یک نوزاد، بین سه تا 10میلیون تومان در نوسان است. اگر کودک، دختر باشد اندکی ارزانتر و اگر پسر باشد قدری گرانتر به فروش میرسد. خانوادههایی که از این طریق بچهدار میشوند، برای تهیه مدارک شناسایی، بهخصوص شناسنامه کودک به دردسرهای مختلفی دچار میشوند. اما با این وجود خیلی از خانوادهها، بهخصوص آنهایی که مشکلی مانند سوءسابقه یا اعتیاد دارند ناچار از خرید کودک میشوند. سازمان بهزیستی از چند سال پیش برای کنترل هرچه بیشتر زندگی کودکانی که از طریق مراکز وابسته به این سازمان برای فرزندخواندگی واگذار میشوند، قوانین و مقررات سفت و سختتری وضع کرد. اما سختگیری بهزیستی به شیوع خرید و فروش غیرقانونی و زیرزمینی کودکان دامن زده است.
مریم یکی از مادرانی ست که برای خود یک بچه خریده است. میگوید مدتها به دنبال درمان بیماری نازاییاش به دنبال دکتر و دوا بوده اما بیماریاش درمان نشده. دوسال هم در فهرست انتظار بهزیستی برای به فرزندی گرفتن یک کودک، صبر کرده است. اما در نهایت به دلیل فشارهای خانواده شوهرش مجبور شدند کودک نوزاد سرایدار خانهشان را به قیمت پنجمیلیون بخرند و به یک سفر چند ساله بروند. امروز آتوسا پنج ساله است. جز مریم و همسرش کسی نمیداند که او فرزند واقعی آنها نیست ولی مریم میگوید: «هرشب کابوس روزی را میبینم که پدر و مادر حقیقی آتوسا برای بردن او یا برای اخاذی از ما بیایند.»
اگر خانواده نابارور قصد محکمکاری داشته باشند، قولنامهای مبنی بر رد حضانتکودک را از سرپرستان قانونیاش میگیرند. مریم و همسرش از پدر دخترشان یک سند محضری گرفتهاند که پدر، با رضایت حضانت دخترش را به آنها واگذار کرده است. اما درنهایت روزی که پدر و مادر حقیقی آتوسا برای بردن او بیایند، هیچکدام از این اسناد و مدارک حقانیت مریم و همسرش را اثبات نمیکند.
اگرچه اغلب خرید و فروش نوزادان در بیمارستانها برای فرزندخواندگی است اما نبود هرگونه نظارت باعث شده است که در مواردی سوءاستفاده از این کودکان هم گزارش شود. بهخصوص کودکانی که در سنین بالاتر به فروش میرسند؛ بیشتر مورد بهرهکشیهای جنسی یا جسمی قرار میگیرند. هنوز در برخی شهرستانهای دورافتاده یا روستاها کودکان در مقابل بدهیهای والدینشان مجبور به کاراجباری میشوند و برای مدتهای طولانی به صاحبکار «واگذار» میشوند. این نوع خرید و فروش مختص شهرستانهای دورافتاده نیست. در کوچه خیابانهای تهران هم میتوان کودکانی را دید که به ضرب مواد افیونی بیحال، کنار زنی متکدی خوابیدهاند. این کودکان، معمولا برای چند ساعت یا حداکثر یک روز کرایه داده میشوند. کمی که از عبدلآباد به سمت جنوب بروی به گودعربها میرسی. نمیدانم وجه تسمیه آن نام چیست. بیشتر ساکنان گود عربها را مهاجران افغان غیرقانونی و کولیها تشکیل میدهند. ساعت از 10 که بگذرد، فقط پیرها را میتوانی در کوچههای باریک و خاکآلود ببینی. اما اگر صبح زود بیایی میبینی که غوغایی از سروصدای بچهها به پاست. بچههایی که برای کار در خیابان یا در کارگاههای غیررسمی، از یک روز تا حتی برای چند سال کرایه داده میشوند.
بررسی چند نهاد پژوهشی، نشان میدهد در حال حاضر بسیاری از کودکانی که شناسنامه ندارند و اغلب دارای تابعیت دوگانه ایرانی-افغانی هستند برای تکدیگری و بعضا کار در برخی کارگاههای اقتصادی اجاره میشوند.
اگرچه رقم دقیقی از تعداد این کودکان در دست نیست اما برخی پژوهشهای میدانی حاکی از افزایش این تعداد کودک فروخته شده یا کرایه داده شده، مخصوصا در شهرهای بزرگ است. آهسته و به صورتی که کسی نشنود میگوید: «دخترم را کرایه دادهام. من، نجمه صدایش میکنم اما شناسنامه ندارد. یک بچهام را کولیها کشتهاند ولی مجبورم این یکی را هم کرایه بدهم وگرنه از کجا باید نان بخوریم.» فرزند شیرخواری که او برای کسب درآمد و گریز از فقر و گرسنگی به کولیها اجاره میداده تا در سر راه عابرین نشسته و با نمایش بدبختی آنان گدایی کنند. کودک شش ماهه شیرخوارهای که بر اثر گرما در یک روز تابستان تلف شد. کولیها جسد بیجان کودک را در گرما رها کرده بودند و اجاره آن روز را از مادرش پس گرفتند.
پرسیدم: «شکایت نکردی؟»
با تعجب پاسخ داد: «از چه کسانی شکایت کنم؟ از کولیها؟ که چه بشود؟ آن وقت شکم بقیه بچههایم را چه طور سیر کنم؟ اینها یک ایل هستند اگر از یکیشان شکایت کنم باقیشان میریزند سر خودم و بچههایم.»
نرخ کرایه یک کودک افغان برای یک روز حدودهزار تومان است اما نرخ کرایه کودکان ایرانی به دوهزار تومان در روز میرسد. اگر خانوادهای ماهانه کودکش را کرایه دهد، نرخ کرایه، کمتر حساب میشود. حدودا 50هزار تومان برای یک ماه کرایه یک کودک ایرانی یا افغانی که بشود او را ایرانی جا زد.
در پیمان نامه جهانی حقوق کودک، کار کودکان زیر 15 سال و نیز بهرهکشی از کودکان به هرنحو، چه در مناسبات اقتصادی و چه در منازعات سیاسی منع شده است. در ایران براساس آمارها 380هزار کودک 10 تا 14 ساله در سراسر کشور کار ثابتی دارند و حدود 370هزار کودک به عنوان کارگر فصلی مشغول به کار هستند. هر ساله تعداد قابل توجهی از کودکان به دلایل مختلف مجبور به ترک تحصیل میشوند و به کارهایی چون واکسزنی، دستفروشی، زبالهگردی و کار در کارگاهها مشغول هستند که برای آنها جز بیماری و دور ماندن از تحصیل حاصلی ندارد. اما درایران هیچ آماری از کودکان زیر 10 سال یا حتی زیر پنج سال و البته زیر یک سال وجود ندارد.
کودکان شیرخواره و زیر یک سال که توسط متکدیان و کولیها از خانوادههای فقیر قرض گرفته میشوند تا با نمایش چهرههای معصومشان درآمدی به جیب بزنند، بیتردید از بیپناهترین کودکان هستند که مورد آزار و اذیت قرار میگیرند اما در هیچ کجا به حساب نمیآیند. کودکان کرایهای نه مورد توجه والدین حقیقیشان هستند، نه پدر و مادر خواندهشان از آنان مراقبت خاصی میکنند.
آنها نه در زمره کودکان کار قرار دارند و نه در زمره کودکان بیسرپرست. ولی در واقع آنان هم کودککار هستند و هم به تعبیری بیسرپرست. کودکی که بخشعمده عمر خود را در خدمت به دیگری صرف میکند درحالی که خود از کمترین امکانات بیبهره است. این کودکان در شرایط سخت آب و هوایی ساعتها در خیابانها و کوچهها به این سو و آن سو کشیده میشوند و ساعتها از حداقل نیازهای یک کودک شیرخوار محرومند. اجارهکنندگان آنان که خود اغلب، از افراد معتاد میباشند، با خوراندن برخی موادمخدر از جمله تریاک سعی میکنند آنان را در طول روز، ساکت و بیصدا نگهدارند تا مجبور به برطرف کردن نیازهای آنان نباشند. مصرف بالا و مداوم موادمخدر از کودکی، نه تنها به اعتیاد بچهها منجر میشود، آسیبهای روانی و جسمی فراوانی هم برای کودک در پی خواهد داشت و در مواردی به مرگ نوزادان یا کودکان کوچکتر هم منجر میشود.
به گزارش ایسنا، یک شهروند تهرانی در یک روز پاییزی با دیدن کودک خردسالی که سن او به سه یا چهار سال میرسید و در سرما به حالت اغما افتاده بود، جوانمردی کرده و قصد انتقال کودک به بیمارستان را داشت که یک زن متکدی ابتدا خود را مادر این کودک معرفی کرد و با فریاد و هیاهو قصد داشت مانع انتقال کودک به بیمارستان شود. وقتی سر و صداها بالا گرفت و مردم تجمع کردند، یک موتورسوار به محل تجمع نزدیک شد و زن متکدی را با خود برد.
وقتی مادر حقیقی این کودک را به دادسرا احضار کردند، او به قاضی جنایی گفت: «امید فرزند من است که در آستانه چهار سالگی قرار دارد. چند ماه پیش به اتفاق شوهرم که پس از اعتیاد، مرا نیز در دام افیون گرفتار کرد، از یکی از شهرهای شرق کشور عازم تهران شدیم و به دلیل عدم توانایی در کار و تامین هزینه زندگی به توصیه یکی از آشنایان قدیمی که هم روستایی ما بود، فرزندم را به صورت روزانه به زنی به نام زری کرایه دادیم و او نیز فرزندم را به چند نفر دیگر که شغل آنها گدایی بود کرایه میداد و آنها نیز با خوراندن موادمخدر یا قرص او را که به خواب عمیقی فرو رفته بود دستاویز گدایی خود قرار میدادند.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.