بابا آب نداد...
بهرنگ تاجبخش / عكس: آيدين رهبر، شرق

مدیرکل دفتر امور شبهخانواده سازمان بهزیستی کشور با اشاره به اینکه متقاضیان داوطلب سرپرستی غیر از بستگان، باید حداقل دارای مدارک تحصیلی دیپلم باشند، تاکید کرد: بر اساس تبصره موجود، متقاضیان سرپرستی دارای تحصیلات کارشناسی مرتبط (علوم تربیتی، روانشناسی، جامعهشناسی و مددکاری) با حفظ سایر شرایط، نسبت به دیگر متقاضیان در اولویت هستند.
وی ضمن بیان اینکه پس از پذیرش فرزندان در خانواده، تعداد اعضای خانواده متقاضی سرپرستی نباید از هفت نفر تجاوز کند، سن زن و شوهر متقاضی سرپرستی را حداقل 25 و حداکثر 50 سال اعلام کرد و گفت: این در حالی است که در موارد استثنایی و تنها در مورد بستگان و با رعایت موازین کارشناسی و تایید کمیته شبهخانواده، تغییر در محدودیت سنی و محدودیت در تعداد اعضای خانواده متقاضی امکانپذیر است.
مدیرکل دفتر امور شبهخانواده سازمان بهزیستی کشور اعلام کرد: «زنان فاقد همسر، در صورت دارا بودن سایر شرایط سرپرستی با تایید کمیته شبهخانواده استان، میتوانند سرپرستی از یک تا سه کودک دختر را عهدهدار شوند. البته بستگان سببی و نسبی کودک در صورت واجد شرایط بودن در اولویت تحویل کودک قرار میگیرند.» وی در ادامه افزود:«این در حالی است که برای فرزندان اقلیتهای دینی و مذهبی، خانواده متقاضی باید از همان اقلیت باشد.»
از چگونگی شکلگیری مراکز نگهداری کودکان بیسرپرست در ایران سابقه مدونی وجود ندارد، همانطور تاریخ مشخصی که بتوان رویش تکیه کرد و روند قابل بررسی و دقیقی را ارایه داد. با این وجود موضوعی که اکثریت مراجع قابلدسترس به درستیاش صحه میگذارند، گشایش پرورشگاههای خیریه خصوصی به دست خیرین ایرانی است که بدون استفاده از کمکهای دولتی، این مراکز را تحتنظارت خود تاسیس کردند و در گسترشاش کوشیدند.
از میان خانههایی که آن سالها برای نگهداری ایتام در کشور ایجاد شد، شاید مهمترینشان «سرای یتیمان رشت» بود که به همت مرحوم کاظم مژدهی و همسر فقیدش افسر مژدهی در سال 1314 افتتاح شد. این زوج عجیب با ویران کردن پنج باب خانه شخصی پایهگذار موسسهای شدند که طی سالیان متمادی صدها کودک بیسرپرست در آن مورد حمایت قرار گرفته و رشد کردند؛ خانهای که حالا سرپناه تعداد زیادی از کودکان گیلانی است.
زمانی میهمانان کوچک مژدهیها، بیشتر بچههای بیسرپرست بودند که والدین خود را به هر دلیلی از دست دادهاند. اما حالا چند سالی است، کودکان بدسرپرست هم به این مجموعه اضافه شدهاند. بدسرپرست یعنی کودکانی که پدر و مادر دارند اما سرپرستانی هستند که جز درد و رنج و غربت و آوارگی، چیزی به فرزندانشان هدیه نکردهاند.
ساختمان اصلی سرای یتیمان رشت که حالا «خانه شبانهروزی مژدهی» خوانده میشود، در خیابان شهید مطهری و میان شلوغی رفت و آمد آدمها به حیات خود ادامه میدهد؛ آدمهایی که خیلیهایشان به گفته مدیر موسسه، 80درصد هزینههای جاری خانه را تامین میکنند. سرم را برمیگردانم و در ازدحام خیابان گم میشوم. چیزی این میان انگار درست نیست... .
اتاق مددکاری روبهروی باشگاه ورزشی قرار دارد که بچههای مجموعه در آن فعالیت میکنند. از کلاسهای بدنسازی و فوتسال گرفته تا ورزشهای رزمی. مدیر بخش مددکاری خانم «شریفی» با خوشحالی خبر میدهد که همین بچهها در مسابقات جهانی تکواندو که در کشور فرانسه برگزار شده بود، قهرمان شدند. هر دو لبخند میزنیم. «این بچهها استعداد دارند. ما هم هرچقدر در توانمان باشد برایشان هزینه میکنیم. مثلا همین یک هفته قبل، یکمیلیون تومان برای آموزش غواصی یکی از فرزندان خرج کردیم. ارزشش را دارد آقا! اینها بااستعدادند.» مددکار این مجموعه میگوید که کلاسهای مختلفی مثل شنا و رانندگی را با همکاری نهادهای مختلف و رایزنی با آموزشگاهها برای بچهها برگزار میکنیم که اکثرا نتیجه خوبی میدهد. اینها تشنه یادگیریاند. عرض یک ساعت مدام خانم شریفی را سوالپیچ میکنم؛ کودکی و تنهایی و دنیایی از مشکلات و تحمل سخت بیکسی. مگر میشود بچه گریه کند و مادرش را نخواهد؟ من هنوز هم گاهی مادرم را میخواهم! تکلیف روح غمگین این بچهها چه میشود؟ مددکاران «خانه شبانهروزی مژدهی» معتقدند کودکانی که در این مرکز نگهداری میشوند در حال حاضر از لحاظ روحی، در وضعیت مناسبی قرار دارند و نسبت به بچههای عادی که در خانوادههای معمولی رشد میکنند، در شرایط مساعدی بهسر میبرند. کودکانی در بدو ورود، دچار آشفتگی و بههمریختگی شدید روحی و عاطفی بودهاند و به مرور با مراقبتهای مختلف جسمی و روانی بهبود پیدا کردند. گاهی اما ناسازگارند. مثل خیلی از کودکان دیگر و این هم زیاد غیرطبیعی نیست. حق دارند.
راست میگوید. حق دارند. من هم گاهی ناسازگار میشوم... صدای بازی بچهها از حیاط، پرتم میکند به کودکی. مامان؟ ناسازگاریام را بغلت گریه کنم؟
گشتی در مجموعه میزنم. ناخودآگاه ذهنم به سمت زوج مژدهی پرواز میکند و آن روزهای دور؛ زمانی که گیلان به یکی از کانونهای تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران تبدیل شده بود؛ 1314؛ چند سال پس از نهضت استقلالطلبانه جنگل، گسترش شهرها، تاسیس آموزشگاههای متعدد و ارتقای سطح فرهنگ شهروندان رشت. کاظم مژدهی، معروف به معتمدان همایون در همین روزها، دست از تمام فعالیتهای سیاسی- انقلابی خود کشید و به امور خیریه روی آورد. با موافقت همسرش بانو افسر، کودکان یتیم شهر را جمع کرد و در خانه خود جای داد. تعدادشان که زیاد شد، خانه را هم بزرگتر کرد. دو نفر آدم بودند و خانهای که پس از مدتها صدای گریه بچه از آن بلند میشد. آنها صاحب فرزند نبودند. فرزند تنی نداشتند! یتیمان گیلانزمین اما صاحب پدر و مادری مهربان و عزیز شدند که پس از گذشت سالها و عبور حوادث بسیار، هنوز شهرتشان به نیکنامی و مردمداری بر زبانها جاری است.
مجموعه بزرگتر شده است؛ ساختمانهای بیشتر و امکانات مناسبتر. بچهها پس از تحویل گرفته شدن از سازمان بهزیستی و نسبت به گروه سنیای که در آن قرار دارند در ساختمانهای مجزا تقسیم میشوند. شش تا 10 سال، 11 تا 15 سال و 16 تا 20 سال.
پس از 20سالگی چه؟ خانم شریفی میگوید: «بعد از اینکه بچهها 20ساله شدند، ما آنها را ساماندهی میکنیم. برای آنها شغل مناسب و شرایط ازدواج را فراهم کرده و هزینههای ازدواج آنها را نیز متقبل میشویم و هر کار دیگری نیز که از دستمان برآید انجام میدهیم. یعنی اینکه ارتباط این بچهها با ما ادامه پیدا میکند تا زمانی که از همه نظر غنی شوند و احساس نیاز به ما نداشته باشند.» همه اینها هم چیز کمی نیست. مددکار مجموعه معتقد است که بزرگترین مشکل این بچهها مساله اشتغال است؛ پس از 20سالگی. وقتی که دیگر بچه نیستند و زمانش رسیده با واقعیتهای جامعه روبهرو شوند. اشتغال و مسکن، غول مرحله آخر نسل من است و مسلما این موضوع برای بچههای بیسرپرست مشکل بزرگتری است. پس از 20سالگی و سربازی و بیکاری و همه چیزهای سخت، عاقبتشان چه میشود؟ «خدا بزرگ است.»
در محوطه قدم میزنم. اینجا زایشگاه مشکلات بزرگسالان، خانواده و نهادهای مدنی است که در سرنوشت این کودکان دخیل بودهاند. فقر شدید اقتصادی، اعتیاد، زندانی بودن والدین، عدم تعهد والدین نسبت به خانواده، معلولیت و... همگی از دلایل افزایش کودکان بیسرپرست و بدسرپرست است. اینها را با خودم مرور میکنم و راه میروم. چند نوجوان در گوشهای ایستادهاند و صحبت میکنند. نزدیک میشوم، لبخند میزنند. خوشم میآید! چیزی گوشه قلبم که دقیقا نمیدانم کجاست فرو میریزد. از یکی از بچهها پرسیدم، کلاس چندمی؟ گفت: اول راهنمایی. پرسیدم مدرسه را دوست داری؟ پاسخ داد: خیلی زیاد. میخواهم آدم مهمی بشوم. میخواهم فرزندانم به وجود پدرشان افتخار کنند. همچنان لبخند میزند.
تیم مددکاری مجموعه میگویند که پس از بزرگ شدن بچهها و اتمام تحصیلشان سر و کله والدین پیدا میشود. پدر و مادرهایی اکثرا معتاد و غیرموجه که یا به دلایل مختلفی کودکانشان را رها کردهاند یا مراجع قضایی به دلیل بیکفایتی آنها را از حضانت فرزند منع کردهاند. اینجاست که مشکل اصلی آغاز میشود؛ مشکلی که بعضا گریبان بدسرپرستها را میگیرد و ضربههای جبرانناپذیر روحی و عاطفی را سبب میشود.
بدسرپرستها در واقع کودکانی هستند که پدر یا مادر یا جد پدریشان در قید حیات است اما نداشتن صلاحیت اجتماعی و اخلاقی و... باعث شده، آنها حق قانونیشان را برای نگهداری از فرزند از دست بدهند. در مورد فرزندخواندگی هم این ماجرا صدق میکند. کودکان بسیاری در «خانه مژدهی» رویای فرزندخواندگی و عضویت در خانواده را در سر دارند که به دليل مخالفت والدین و مشکلات قانونی پیش رو، هرگز آرزویشان رنگ واقعیت نمیبیند و این ماجرا غمنامهای شده که سرنوشت بسیاری از کودکان را تحتتاثیر قرار میدهد. همان قصه «هاکلبری فین» و پدر دایمالخمرش، ترس کودکانه نسل من...
از موسسه بیرون میآیم. باز هم هوا بارانی است. حوصله منتظر اتوبوس ایستادن ندارم. تمام راه را پیاده گز میکنم و لحظهای تصویر محو آن لبخند از مقابل چشمانم پاک نمیشود. میخواهد درس بخواند. پدر خوبی برای بچههایش باشد. پیشرفت کند و حقش را از این زندگی بگیرد. چقدر زیبا امیدواری میدهد. لبخند و امیدت را با هم خریدارم پسرک!

مدیرکل دفتر امور شبهخانواده سازمان بهزیستی کشور با اشاره به اینکه متقاضیان داوطلب سرپرستی غیر از بستگان، باید حداقل دارای مدارک تحصیلی دیپلم باشند، تاکید کرد: بر اساس تبصره موجود، متقاضیان سرپرستی دارای تحصیلات کارشناسی مرتبط (علوم تربیتی، روانشناسی، جامعهشناسی و مددکاری) با حفظ سایر شرایط، نسبت به دیگر متقاضیان در اولویت هستند.
وی ضمن بیان اینکه پس از پذیرش فرزندان در خانواده، تعداد اعضای خانواده متقاضی سرپرستی نباید از هفت نفر تجاوز کند، سن زن و شوهر متقاضی سرپرستی را حداقل 25 و حداکثر 50 سال اعلام کرد و گفت: این در حالی است که در موارد استثنایی و تنها در مورد بستگان و با رعایت موازین کارشناسی و تایید کمیته شبهخانواده، تغییر در محدودیت سنی و محدودیت در تعداد اعضای خانواده متقاضی امکانپذیر است.
مدیرکل دفتر امور شبهخانواده سازمان بهزیستی کشور اعلام کرد: «زنان فاقد همسر، در صورت دارا بودن سایر شرایط سرپرستی با تایید کمیته شبهخانواده استان، میتوانند سرپرستی از یک تا سه کودک دختر را عهدهدار شوند. البته بستگان سببی و نسبی کودک در صورت واجد شرایط بودن در اولویت تحویل کودک قرار میگیرند.» وی در ادامه افزود:«این در حالی است که برای فرزندان اقلیتهای دینی و مذهبی، خانواده متقاضی باید از همان اقلیت باشد.»
از چگونگی شکلگیری مراکز نگهداری کودکان بیسرپرست در ایران سابقه مدونی وجود ندارد، همانطور تاریخ مشخصی که بتوان رویش تکیه کرد و روند قابل بررسی و دقیقی را ارایه داد. با این وجود موضوعی که اکثریت مراجع قابلدسترس به درستیاش صحه میگذارند، گشایش پرورشگاههای خیریه خصوصی به دست خیرین ایرانی است که بدون استفاده از کمکهای دولتی، این مراکز را تحتنظارت خود تاسیس کردند و در گسترشاش کوشیدند.
از میان خانههایی که آن سالها برای نگهداری ایتام در کشور ایجاد شد، شاید مهمترینشان «سرای یتیمان رشت» بود که به همت مرحوم کاظم مژدهی و همسر فقیدش افسر مژدهی در سال 1314 افتتاح شد. این زوج عجیب با ویران کردن پنج باب خانه شخصی پایهگذار موسسهای شدند که طی سالیان متمادی صدها کودک بیسرپرست در آن مورد حمایت قرار گرفته و رشد کردند؛ خانهای که حالا سرپناه تعداد زیادی از کودکان گیلانی است.
زمانی میهمانان کوچک مژدهیها، بیشتر بچههای بیسرپرست بودند که والدین خود را به هر دلیلی از دست دادهاند. اما حالا چند سالی است، کودکان بدسرپرست هم به این مجموعه اضافه شدهاند. بدسرپرست یعنی کودکانی که پدر و مادر دارند اما سرپرستانی هستند که جز درد و رنج و غربت و آوارگی، چیزی به فرزندانشان هدیه نکردهاند.
ساختمان اصلی سرای یتیمان رشت که حالا «خانه شبانهروزی مژدهی» خوانده میشود، در خیابان شهید مطهری و میان شلوغی رفت و آمد آدمها به حیات خود ادامه میدهد؛ آدمهایی که خیلیهایشان به گفته مدیر موسسه، 80درصد هزینههای جاری خانه را تامین میکنند. سرم را برمیگردانم و در ازدحام خیابان گم میشوم. چیزی این میان انگار درست نیست... .
اتاق مددکاری روبهروی باشگاه ورزشی قرار دارد که بچههای مجموعه در آن فعالیت میکنند. از کلاسهای بدنسازی و فوتسال گرفته تا ورزشهای رزمی. مدیر بخش مددکاری خانم «شریفی» با خوشحالی خبر میدهد که همین بچهها در مسابقات جهانی تکواندو که در کشور فرانسه برگزار شده بود، قهرمان شدند. هر دو لبخند میزنیم. «این بچهها استعداد دارند. ما هم هرچقدر در توانمان باشد برایشان هزینه میکنیم. مثلا همین یک هفته قبل، یکمیلیون تومان برای آموزش غواصی یکی از فرزندان خرج کردیم. ارزشش را دارد آقا! اینها بااستعدادند.» مددکار این مجموعه میگوید که کلاسهای مختلفی مثل شنا و رانندگی را با همکاری نهادهای مختلف و رایزنی با آموزشگاهها برای بچهها برگزار میکنیم که اکثرا نتیجه خوبی میدهد. اینها تشنه یادگیریاند. عرض یک ساعت مدام خانم شریفی را سوالپیچ میکنم؛ کودکی و تنهایی و دنیایی از مشکلات و تحمل سخت بیکسی. مگر میشود بچه گریه کند و مادرش را نخواهد؟ من هنوز هم گاهی مادرم را میخواهم! تکلیف روح غمگین این بچهها چه میشود؟ مددکاران «خانه شبانهروزی مژدهی» معتقدند کودکانی که در این مرکز نگهداری میشوند در حال حاضر از لحاظ روحی، در وضعیت مناسبی قرار دارند و نسبت به بچههای عادی که در خانوادههای معمولی رشد میکنند، در شرایط مساعدی بهسر میبرند. کودکانی در بدو ورود، دچار آشفتگی و بههمریختگی شدید روحی و عاطفی بودهاند و به مرور با مراقبتهای مختلف جسمی و روانی بهبود پیدا کردند. گاهی اما ناسازگارند. مثل خیلی از کودکان دیگر و این هم زیاد غیرطبیعی نیست. حق دارند.
راست میگوید. حق دارند. من هم گاهی ناسازگار میشوم... صدای بازی بچهها از حیاط، پرتم میکند به کودکی. مامان؟ ناسازگاریام را بغلت گریه کنم؟
گشتی در مجموعه میزنم. ناخودآگاه ذهنم به سمت زوج مژدهی پرواز میکند و آن روزهای دور؛ زمانی که گیلان به یکی از کانونهای تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران تبدیل شده بود؛ 1314؛ چند سال پس از نهضت استقلالطلبانه جنگل، گسترش شهرها، تاسیس آموزشگاههای متعدد و ارتقای سطح فرهنگ شهروندان رشت. کاظم مژدهی، معروف به معتمدان همایون در همین روزها، دست از تمام فعالیتهای سیاسی- انقلابی خود کشید و به امور خیریه روی آورد. با موافقت همسرش بانو افسر، کودکان یتیم شهر را جمع کرد و در خانه خود جای داد. تعدادشان که زیاد شد، خانه را هم بزرگتر کرد. دو نفر آدم بودند و خانهای که پس از مدتها صدای گریه بچه از آن بلند میشد. آنها صاحب فرزند نبودند. فرزند تنی نداشتند! یتیمان گیلانزمین اما صاحب پدر و مادری مهربان و عزیز شدند که پس از گذشت سالها و عبور حوادث بسیار، هنوز شهرتشان به نیکنامی و مردمداری بر زبانها جاری است.
مجموعه بزرگتر شده است؛ ساختمانهای بیشتر و امکانات مناسبتر. بچهها پس از تحویل گرفته شدن از سازمان بهزیستی و نسبت به گروه سنیای که در آن قرار دارند در ساختمانهای مجزا تقسیم میشوند. شش تا 10 سال، 11 تا 15 سال و 16 تا 20 سال.
پس از 20سالگی چه؟ خانم شریفی میگوید: «بعد از اینکه بچهها 20ساله شدند، ما آنها را ساماندهی میکنیم. برای آنها شغل مناسب و شرایط ازدواج را فراهم کرده و هزینههای ازدواج آنها را نیز متقبل میشویم و هر کار دیگری نیز که از دستمان برآید انجام میدهیم. یعنی اینکه ارتباط این بچهها با ما ادامه پیدا میکند تا زمانی که از همه نظر غنی شوند و احساس نیاز به ما نداشته باشند.» همه اینها هم چیز کمی نیست. مددکار مجموعه معتقد است که بزرگترین مشکل این بچهها مساله اشتغال است؛ پس از 20سالگی. وقتی که دیگر بچه نیستند و زمانش رسیده با واقعیتهای جامعه روبهرو شوند. اشتغال و مسکن، غول مرحله آخر نسل من است و مسلما این موضوع برای بچههای بیسرپرست مشکل بزرگتری است. پس از 20سالگی و سربازی و بیکاری و همه چیزهای سخت، عاقبتشان چه میشود؟ «خدا بزرگ است.»
در محوطه قدم میزنم. اینجا زایشگاه مشکلات بزرگسالان، خانواده و نهادهای مدنی است که در سرنوشت این کودکان دخیل بودهاند. فقر شدید اقتصادی، اعتیاد، زندانی بودن والدین، عدم تعهد والدین نسبت به خانواده، معلولیت و... همگی از دلایل افزایش کودکان بیسرپرست و بدسرپرست است. اینها را با خودم مرور میکنم و راه میروم. چند نوجوان در گوشهای ایستادهاند و صحبت میکنند. نزدیک میشوم، لبخند میزنند. خوشم میآید! چیزی گوشه قلبم که دقیقا نمیدانم کجاست فرو میریزد. از یکی از بچهها پرسیدم، کلاس چندمی؟ گفت: اول راهنمایی. پرسیدم مدرسه را دوست داری؟ پاسخ داد: خیلی زیاد. میخواهم آدم مهمی بشوم. میخواهم فرزندانم به وجود پدرشان افتخار کنند. همچنان لبخند میزند.
تیم مددکاری مجموعه میگویند که پس از بزرگ شدن بچهها و اتمام تحصیلشان سر و کله والدین پیدا میشود. پدر و مادرهایی اکثرا معتاد و غیرموجه که یا به دلایل مختلفی کودکانشان را رها کردهاند یا مراجع قضایی به دلیل بیکفایتی آنها را از حضانت فرزند منع کردهاند. اینجاست که مشکل اصلی آغاز میشود؛ مشکلی که بعضا گریبان بدسرپرستها را میگیرد و ضربههای جبرانناپذیر روحی و عاطفی را سبب میشود.
بدسرپرستها در واقع کودکانی هستند که پدر یا مادر یا جد پدریشان در قید حیات است اما نداشتن صلاحیت اجتماعی و اخلاقی و... باعث شده، آنها حق قانونیشان را برای نگهداری از فرزند از دست بدهند. در مورد فرزندخواندگی هم این ماجرا صدق میکند. کودکان بسیاری در «خانه مژدهی» رویای فرزندخواندگی و عضویت در خانواده را در سر دارند که به دليل مخالفت والدین و مشکلات قانونی پیش رو، هرگز آرزویشان رنگ واقعیت نمیبیند و این ماجرا غمنامهای شده که سرنوشت بسیاری از کودکان را تحتتاثیر قرار میدهد. همان قصه «هاکلبری فین» و پدر دایمالخمرش، ترس کودکانه نسل من...
از موسسه بیرون میآیم. باز هم هوا بارانی است. حوصله منتظر اتوبوس ایستادن ندارم. تمام راه را پیاده گز میکنم و لحظهای تصویر محو آن لبخند از مقابل چشمانم پاک نمیشود. میخواهد درس بخواند. پدر خوبی برای بچههایش باشد. پیشرفت کند و حقش را از این زندگی بگیرد. چقدر زیبا امیدواری میدهد. لبخند و امیدت را با هم خریدارم پسرک!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.