دادخواه، مدیرعامل بنیاد کودک در گفتوگو با «شرق» عنوان کرد
بهجای نیازها بر تواناییها تاکید میکنیم
آذر جابری / عکسها:مهدی حسنی،شرق
بنیاد کودک را شاید بتوان جزو معدود موسسات خیریهای در ایران شناخت که بر «نیاز» مددجویانش تاکید نمیکند و به دنبال جلب «ترحم» نیست. این مرکز با تکیه بر یکی از اصول منشور حقوق کودک سودای فراهم آوردن حق تحصیل برای تمام کودکان را در سر دارد و بر همین اساس بیشتر از آنکه به نیازهای مددجویانش بپردازد، تواناییهای آنان را مطرح میکند؛ کودکانی بااستعداد که به دلیل فقر مجبور به ترک تحصیل میشوند و اگر هر کدام ما گوشهای، تنها گوشهای، از مخارج ناواجب خود را به فراهم آوردن شرایط تحصیل آنان اختصاص دهیم، فردای سعادتمند برایشان فراهم کردهایم. گویی که درختی پرثمر کاشتهایم.
بنیاد کودک مانند دیگر خیریههای سنتی که در ایران میتوان یافت کار نمیکند. چطور به فکر تاسیس سازمانی در این حد متفاوت افتادید؟
به طور رسمی بنیاد کودک در فروردین سال 1378 در شیراز به ثبت رسید اما در واقعیت سابقه کار ما به بیش از 18 سال پیش برمیگردد. زمانی که بنیانگذاران اولیه این سازمان مردمنهاد به صورت غیررسمی و در ابعاد کوچک سعی بر برآورده کردن نیازهای مالی کودکان محروم از تحصیل داشتند. به مرور بنیاد کودک وسعت گرفت و امروز ما در بیش از 16 شهر ایران و چهار کشور دیگر دفاتر نمایندگی داریم.
پیش از آنکه به عضویت رسمی بنیاد کودک دربیایم، در آموزشوپرورش مشغول به کار بودم. در آن زمان دانشآموزان نیازمند را به بنیاد معرفی میکردم و این سبب آشنایی و همکاری من با بنیاد کودک بود. من تقریبا از اولین ماههای راهاندازی بنیاد کودک، با موسسان آن در ارتباط بودم.
ما بنیاد کودک را برای استیفای حق طبیعی و قانونی کودکان یعنی حق تحصیل، بنیان نهادیم.
نحوه کار بنیاد کودک چه تفاوتی برای مثال با طرح اکرام دارد؟ آن طرح هم برای کودکان تحت پوشش کمیته امداد، تقریبا با روشی مشابه آنچه شما انجام میدهید کمکهایی جمعآوری میکند.
ما به هیچ عنوان طرحهایی از دست طرح اکرام که کمیته امداد مجری آن است، اجرا نمیکنیم. طرح اکرام معمولا در اعیاد مذهبی برای کودکان تحت پوشش امداد کفیلهایی را به کمک میگیرد. اما معمولا کفیلها از طریق دهان به دهان با تبلیغات جزیی ما با بنیاد کودک آشنا میشوند. در بنیاد کودک ما از کسی درخواست کمک نمیکنیم. برعکس این کفیلها هستند که به ما مراجعه و تقاضای همکاری میکنند.
بنیاد کودک برای حفظ کرامت انسانی بچهها احترام زیادی قایل است. ما با عنوان کردن مشخصات و نیازهای کودکان تحت پوششمان آینده آنها را مورد تهدید قرار میدهیم و آنان را به دریافت کمک از طریق جلب ترحم عادت میدهیم. اگر امروز نیازهای مالی مددجوهای تحت پوشش بنیاد را به صورت عام و گسترده مطرح کنیم، به احتمال قوی اعتماد به نفس و نیاز به تلاش برای ساختن فردا را در آنان از بین میبریم. برای ما ارجح است که حتی عکس و مشخصات دقیق مددجوها را روی سایت بنیاد نیز قرار ندهیم تا مبادا آینده کودکان را به واسطه اعلام نیاز امروزشان به خطر بیندازیم.
بنیاد کودک حتی تمایلی برای انتشار عکس و شرح حالهای تراژیک از کودکان روی شبکههای اجتماعی ندارد زیرا بنیاد کودک معتقد به نگاه سنتی که در خیلی از خیریههای ایرانی مرسوم است، نیست. ما به دنبال جلب ترحم یا پررنگ کردن نیازهای مددجوهایمان نیستیم. اگر بخواهم روش کار بنیاد کودک را به سادگی توضیح بدهم باید بگویم بنیاد کودک بر نقاط قوت بچهها، شور زندگی و تواناییهایشان در آموزش و تحصیل تکیه میکند. اگرچه فقدان پدر یا مادر و فقر واقعیتهای زندگی این بچهها هستند، اما تواناییهای بالقوه این کودکان که با کمکهای اندک ما میتواند به تواناییهای بالفعل تبدیل شود، بیشتر مد نظر ما قرار دارد. اگرچه بنیاد کودک روشهای مرسوم خیریهها را نفی نمیکند، اما ما قلک نداریم یا بازارچه خیریه برگزار نمیکنیم زیرا معتقدیم چشم و گوش مردم از اعلام نیاز پر شده است و دیگر تنها تکیه کردن بر نیازها نمیتواند توجه شهروندان را جلب کند.
آیا این نگاه غیرخیریهای و غیرسنتی شما باعث نشده بخشی از فرصتها را برای جلب کمک به مددجویانتان از دست بدهید؟
شاید بخشی از فرصتها را از دست بدهیم اما در مقابل موفق به فرهنگسازی میشویم. امروز حدود هفتهزار کفیل از کودکان تحت کفالت سازمان ما حمایت میکنند که سطح تحصیلات اکثر آنان متوسط رو به بالاست. افرادی به کمک ما میآیند که خودشان از اهمیت تحصیل آگاه هستند و میدانند از دست رفتن فرصت تحصیل میتواند نه تنها کودک که کل جامعه را درگیر خود کند. کودکانی که امروز فرصت تحصیل را به هر دلیل از دست میدهند به خیل نیرویهای ناآزموده فردا میپیوندند. کسانی که چند سال بعد با مشکل اشتغال مواجه میشوند و به کارهای کاذب یا خلاف روی میآورند و در حقیقت کل جامعه را درگیر خود میکنند. بنیاد کودک به دنبال جا انداختن این واقعیت است که اگر امروز به ادامه تحصیل یک کودک کمک میکنیم، در حقیقت به فردای خودمان کمک میکنیم.
با چه سازوکاری کودکان نیازمند کمک را مییابید؟
بیشترین تعداد مددجویان ما از سوی آموزش و پرورش معرفی میشوند. کودکان دیگری هستند که توسط سازمانهای خیریه، مراکز و نهادهای مذهبی دیگر به عنوان مددجو به ما معرفی میشوند. بنیاد کودک با دیگر خیریهها هم در تعامل است و در صورت امکان، کفالت کودکان نیازمندی که با دیگر خیریهها در تماس هستند را نیز برعهده میگیرد.
گفتید که با سازمانهای خیریه دیگر ادیان نیز همکاری دارید. یعنی مددجویان از اقلیتهای دینی دیگر را نیز مورد کفالت قرار میدهید؟
ما جهانی فکر میکنیم و معتقدیم همه بچهها باید از حداقل امکانات که یکی از آنها آموزش است برخوردار باشند. بنابراین حساسیتی نسبت به دین یا مذهب بچهها نشان نمیدهیم. برای ما فرقی نمیکند که مددجوهای این بنیاد چه دین یا مذهبی دارند. برای مثال از سالهای قبل از کودکان زرتشتی نیازمند شهر یزد حمایت میکردیم یا از هموطنهای زردشتی برای برعهده گرفتن کفالت مددجویان نیازمندمان کمک میخواستیم. بنیاد ما اصراری بر این امر ندارد که حتما کفیل و مددجو از یک دین یا مذهب باشند و چون مساله سرپرستی در بین نیست و دیدارهای کفیلها و مددجویان محدود و زیر نظر خود ما صورت میگیرد، تاکنون مشکلی هم از این نظر نداشتهایم.
طرحهایی از این دست آیا میتواند در بلندمدت حلال مشکلات کودکان باشد؟
اگر بخواهم واقعیت را بگویم نه. به طور کلی از دیدگاه من این قبیل کارهای خیریهای نمیتواند حلال مشکلات و ناهنجاریهای حاصل از فقر در جامعه باشد. اما با توجه به امکاناتی که ما در اختیار داریم و تجربیاتی که شخصا از کار در بنیاد کودک کسب کردهام باید بگویم که دستاوردهای قابل توجهی داشتهایم. بنیاد کودک با این روش توانسته است حداقل قسمتی از مشکلات کودکان نیازمند را حتی اگر شده برای کوتاهمدت برطرف کند. اگر شما به آمار ترک تحصیل کودکان ایرانی به واسطه فقر توجه کنید متوجه میشوید که ترک تحصیل امروز این کودکان چه خطر بزرگی برای فردای جامعه ماست. حتی اگر بتوانیم درصد اندکی از این کودکان را به نظام آموزشی بازگردانیم، موفقیت قابل توجهی کسب کردهایم.
من میتوانم با افتخار از موفقیتهای بنیاد کودک در زمینه بازگرداندن کودکان به چرخه آموزش صحبت کنم. اگر به آمار بنیاد توجه کنید متوجه موفقیت ما میشوید. در طول 18 سال گذشته، نزدیک به 700 نفر از مددجویان ما موفق به کسب مدارک دانشگاهی شدهاند و همین تعداد در حال حاضر مشغول تحصیل در دانشگاهها هستند. در سال جدید تحصیلی، بنیاد کودک در دانشگاه شیراز، اراک و شاهرود دانشجوی پزشکی دارد. سال گذشته چندین مددجوی ما از دنشگاههای معتبر با مدارک پزشکی، دندانپزشکی یا مهندسی فارغالتحصیل شدند.
من ادعا نمیکنم که این بچهها تنها به علت حمایتهای ما بوده که توانستهاند به موفقیتهای علمی دست پیدا کنند. اما نمیتوان این موضوع را کتمان کرد که اگر حمایتهای ما نبود شاید بستر مناسب برای تحصیل این کودکان فراهم نمیشد.
شما تنها برای ادامه تحصیل بچهها از آنان حمایت میکنید؟
نماد اصلی بنیاد کودک، بچه است که باید شرایط ادامه تحصیل برای او فراهم باشد و تمام تلاش ما برای نیل به این هدف است.
اما در واقعیت تمام خانواده از حمایت ما برخوردار میشوند. زمانی که مبلغی پول وارد یک خانواده میشود تمام اعضای خانواده از منافع آن بهرهمند میشوند. ما هم مناسبتر میدانیم تا جایی که ممکن است بستر خانواده را حداقل از نظر مالی به شکلی دربیاوریم تا کودکان با آرامش بتوانند تحصیل کنند. یعنی در صورت لزوم و امکان، سعی میکنیم نیازهای دیگر مانند نیاز به سرپناه، وسایل ضروری زندگی و نیازهای بهداشتی مددجویانمان را هم برطرف کنیم.
بعضی از کودکان در خانوادههای بدسرپرست زندگی میکنند؛ خانوادههایی که حداقل یکی از سرپرستان آن، پدر یا مادر، سابقه کیفری دارد، زندانی است یا به موادمخدر اعتیاد دارد. چه ساز و کاری برای نظارت بر نحوه خرج شدن پولی که در اختیار این خانوادهها قرار میدهید، دارید؟ آیا مطمئن هستید که پول پرداختی تنها صرف تحصیل یا آسودهتر گذشتن زندگی کودکان تحت تکفل بنیاد کودک میشود نه صرف اعتیاد؟
بنیاد کودک معتقد است کودکانی که در خانوادههای بدسرپرست به دنیا میآیند، گناهی ندارند و باید در صورت امکان برای برطرف کردن نیازهای آنان نیز اقدام کرد. اما متاسفانه ما به دلیل اینکه از طریق حامیهای مالی خارج از موسسه از کودکان حمایت میکنیم و در مقابل وجوهی که آنان میپردازند، مسوول هستیم، از قبول کفالت کودکان بدسرپرست خودداری میکنیم.
پولی که کفیلهای ما میپردازند تنها باید صرف هزینههای تحصیل یا در نهایت زندگی کودکان شود. بنیاد کودک از طریق مددکارها با خانواده کودکان تحت تکفل در ارتباط است. نظارت مددکاران در حدی است که بنیاد بتواند با قاطعیت از نحوه خرج کمکهای کفیلها اطمینان حاصل کند.
ما برای آنکه بتوانیم با اعتماد به کفیلها گزارش بدهیم که پولی که هزینه میکنند خرج مسایلی مانند اعتیاد یا بزههای دیگر اجتماعی نمیشود، از ارایه خدمات به کودکان بدسرپرست خودداری میکنیم.
یعنی اگر کودکی به شما معرفی شود که یکی از والدین او معتاد باشد، بنیاد کودک کفالت او را برعهده نخواهد گرفت؟
در حال حاضر نه. اما در حال بررسی کردن طرحی به نام «حداد» هستیم که در آن برای کمک به کودکان بدسرپرست هم فکر شده باشد. البته این طرح هنوز کامل نشده است و تنها به صورت آزمایشی در چند دفتر محدود اجرا شده است. در این طرح ما به جای واریز پول به حساب مددجو، کمکهای غیرنقدی در اختیار او و خانوادهاش قرار میدهیم. در همین راستا و برای نظارت بیشتر، تعداد مددکارانی که بر زندگی مددجویان بدسرپرست نظارت دارند را افزایش دادهایم. به صورت معمول هر کدام از مددکاران ما بر صد تا 120 نفر از کودکان تحت تکفل بنیاد نظارت دارند اما در طرح حداد برای هر 20 نفر مددجو یک مددکار در نظر گرفتیم تا نظارت بر نحوه زندگی مددجو را به حداکثر برسانیم و از سوی دیگر بتوانیم مطمئن باشیم مددجویان بدسرپرست مورد رسیدگیهای خاصی که نیاز دارند قرار میگیرند. امیدوارم که بتوانیم بهزودی این طرح را در تمام دفاترمان به اجرا دربیاوریم.
وجهی که به عنوان کمک در اختیار مددجوها قرار میگیرد، به حساب خود آنها واریز میشود یا قیم قانونی آنها؟
روال کار به این صورت است که ما به نام کودکان مددجو حساب بانکی باز میکنیم ولی حق برداشت از حساب در اختیار قیم قانونی کودک خواهد بود.
البته مددکارهای ما در ارتباط تنگاتنگ با خانوادهها هستند و برنحوه مصرف شدن کمک مادی نظارت میکنند. برای مثال اگر ببیند لباس مناسبی تن بچه نیست و رنگ و روی او پریده است به خانواده برای رفع این مسایل گوشزد میکند.
بنیاد کودک در حال حاضر کفالت چند کودک نیازمند را برعهده دارد؟
نزدیک پنجهزار کودک را در حال حاضر تحت کفالت داریم.
از سوی دولت، بهزیستی یا نهادهای دیگر دولتی یا نیمهدولتی کمکی دریافت میکنید؟
از سوی هیچ سازمان دولتی یا نیمهدولتی تاکنون کمکی دریافت نکردهایم. خوشبختانه نیازی به دریافت کمکهای دولتی نداریم زیرا کفیلهای بنیاد تاکنون توانستهاند به خوبی نیازهای ما را برآورده کنند.
آیا برای دیدار کفیلها با مددجوها برنامهای دارید یا هویت آنها را از هم مخفی نگه میدارید؟
یکی از وظایف بنیاد کودک برنامهریزی برای دیدار بین مددجو و کفیل است. البته پیش از آن ارتباط تلفنی بین این دو برقرار میکنیم. مسلما ارتباط تلفنی یا دیدارهای حضوری در ابتدا با محوریت بنیاد کودک شکل میگیرد. اما اگر کفیل و مددجو مایل باشند، ما مخالفتی با رد و بدل شدن شماره تلفن بین مددجو و کفیل نداریم. اما از آنجایی که خودمان را امانتدار مددجو و کفیل او میدانیم تا زمانی که هر دو اظهار تمایل نکرده باشند، هویت کفیل از مددجو مخفی باقی میماند و به خودمان اجازه نمیدهیم که شماره تلفن یا آدرس کفیلان را در اختیار مددجوها قرار دهیم.
از سوی دیگر و برای حفظ کرامت خانواده مددجوها آدرس و شماره تلفن آنها را در صورت عدم تمایل در اختیار کفیل قرار نمیدهیم.
اما دیدارها فراهم میشود. کفیلها هر زمانی که تفاضا داشته باشند میتوانند، مددجوی تحت کفالتشان را ملاقات کنند. اما از آنجایی که سعی بنیاد کودک در این است که مانند یک خانواده گسترده بین اعضا ارتباط عاطفی ایجاد کنیم سعی در برگزاری جلسات ملاقاتی بین مددجو و کفیلش داریم.
معمولا روال کار ما برای دیدارها به اینگونه است که کودک را مانند یک میهمان با سرپرست قانونیاش یا مددکاری که در جریان کارهای او است به نزدیکترین دفتر بنیاد کودک، دعوت میکنیم و از کفیل او میخواهیم برای دیدار با کودک تحت حمایتش به دفتر ما مراجعه کند. حتی اگر کودک تحت کفالت، در شهر دیگری زندگی میکرد در صورت تامین هزینههای مسافرت از سوی کفیل دیدار با او را برای کفیلش میسر میکنیم.
در همین راستا سالی دوبار گزارشهایی از نحوه زندگی مددجوها برای کفیلهای آنان ارسال میشود. گزارشها معمولا پس از پایان هر ترم تحصیلی برای کفیلها فرستاده میشود تا ما بتوانیم علاوه بر وضعیت معیشتی کودکان، شرایط تحصیلی آنان را نیز به کفیلها اطلاع دهیم. معمولا گزارشات سالانه ما با نامه یا عکس و در صورت امکان فایلهای صوتی مددجویان برای کفیلهای آنان همراه است تا کسانی که به کمک مددجویان ما میپردازند، ذهنیت کاملتری نسبت به کودکی که تحت تکفل گرفتهاند، پیدا کنند.
آیا در مورد سوابق کسانی که برای کفالت داوطلب میشوند تحقیقی صورت میگیرد؟
به باور ما کسی که برای کمک به یک کودک نیازمند داوطلب میشود، از حداقل باورهای انسانی برخوردار است. از سوی دیگر از آنجایی که کفیلها ارتباط آنچنانی با کودکان ندارند، نمیتوانند تاثیر نامربوط بر زندگی کودکان بگذارند. اما بنیاد کودک از افرادی که برای کمک داوطلب شدهاند درخواست میکند یک فرم تعهدنامه اخلاقی را پر بکنند.
بیشترین تعداد مددجوهای شما در کدام استان زندگی میکنند؟
بیشترین تعداد بچههای ما در شهر تهران هستند. طبق آخرین آماری که داریم 752 نفر کودک تهرانی تحت کفالت بنیاد ما قرار دارند.
معمولا زوجهای نابارور برای به فرزند گرفتن یک کودک از بهزیستی باید مدتها در فهرست انتظار بمانند، آیا در بنیاد کودک هم کسانی که برای کمک داوطلب میشوند مجبور به انتظار هستند؟
بستگی به انتخاب کفیلها دارد. یکی دیگر از تفاوتهای بنیاد کودک با دیگر موسسات خیریه در این است که کفیلها میتوانند انتخاب کنند که کمکهایشان به دست چه کسی برسد. بنابراین اگر کفیلی برای انتخاب کودک معیارهای خاصی نداشته باشد به سادگی و در مدتزمان کوتاهتر از یک هفته میتواند مددجویی را برای کفالت پیدا کند. اما اگر معیارهای خاصی داشته باشد باید مدتی تا زمان یافتن کودکی با مشخصات مورد نظر صبر کند.
آیا آمار تفکیکشدهای از تعداد مددجویان دختر و پسر در اختیار دارید؟
بله. تعداد مددجویان دختر ما به مراتب بیشتر از پسرها است. چیزی حدود 60درصد دختر و 40درصد پسر.
معمولا کفیلها ترجیح میدهند از دخترهای نیازمند حمایت کنند یا پسرها؟
خانوادهها ترجیح میدهند که دخترها را مورد حمایت قرار دهند.
آیا مددجویان بنیاد کودک میتوانند از حمایت دو یا چند کفیل به صورت همزمان برخوردار شوند؟
بله. به نسبت مبلغی که مددکار ما برای برطرف کردن نیاز کودک اعلام میکند، تا زمانی که آن مبلغ تامین شود، افراد میتوانند برای کفالت او داوطلب شوند. هرکدام از افرادی که میخواهند کفالت یکی از کودکان ما را برعهده بگیرند، میتوانند هر مبلغی را که برایش میسر است بپردازند. کمکهای کوچک افراد خیر در کنار همدیگر مبلغ قابل توجهی میشود که میتواند نیازهای یک کودک را برطرف کند.
تا چه سنی از مددجوهایتان حمایت میکنید؟
بنیاد کودک تا زمان پایان تحصیلات مددجوها یا زمانی که خودشان یا خانوادهشان اعلام بینیازی کند از آنان حمایت میکند.
پس از پایان تحصیلات مددجویان ارتباط بنیاد کودک با آنان قطع میشود یا برای طی مراحل دیگر زندگی مانند یافتن شغل نیز، آنان را مورد حمایت قرار میدهید؟
تاکنون برای اشتغال مددجوها کار خاصی انجام ندادیم. اما برای آن مشغول به برنامهریزی هستیم. به تازگی در سایت بنیاد قسمت خاصی برای کمک به بچهها برای یافتن کار ایجاد شده است. البته پیش از آن هم برخی از کفیلها برای استخدام کارمند به ما مراجعه میکردند.
آیا بچههای غیرایرانی یعنی مهاجران قانونی یا غیرقانونی را هم مورد پوشش خود قرار میدهید؟
دفاتر بنیاد کودک در ایران از کودکان افغانی که امکان ادامه تحصیل داشته باشند حمایت میکند.
بچهها نیازهای دیگری مانند بهداشت دارند که شاید در اولویت بیشتری نسبت به تحصیل قرار داشته باشند. آیا برای برطرف کردن این نیازها نیز امکاناتی در اختیار دارید؟
ما خانوادههایی را که تحت پوشش داریم از نظر بهداشتی و تغذیه نیز مورد حمایت قرار میدهیم. نظارت مددکاران ما به نحوی است که اگر متوجه بشوند کودکی نیاز به خدمات بهداشتی یا تغذیه مناسبتر دارد سریعا آن را با ما و کفیل آن کودک در میان میگذارد تا برای رفع آن فکري اندیشیده شود. در حقیقت اگرچه هدف اصلی ما حمایت از کودکان تحت تکفلمان برای ادامه تحصیل است اما در واقعیت ما از کل خانواده حمایت میکنیم. زمانی که پول یا موادغذایی وارد خانوادهای میشود، تمام اعضای آن خانواده از آن بهرهمند میشوند. در صورت لزوم حتی برای تامین مسکن خانوادههای نیازمند نیز تلاش میکنیم. در گزارشات سالانهای که پیشتر در مورد آن صحبت کردم، معمولا نیازهای اساسی خانواده مانند نیاز به مسکن، فرش، یخچال و... را به اطلاع کفیل کودک میرسانیم تا در صورت امکان برای رفع این نیازها نیز به یاری خانواده مددجوهای بنیاد بیایند.
بنیاد کودک را شاید بتوان جزو معدود موسسات خیریهای در ایران شناخت که بر «نیاز» مددجویانش تاکید نمیکند و به دنبال جلب «ترحم» نیست. این مرکز با تکیه بر یکی از اصول منشور حقوق کودک سودای فراهم آوردن حق تحصیل برای تمام کودکان را در سر دارد و بر همین اساس بیشتر از آنکه به نیازهای مددجویانش بپردازد، تواناییهای آنان را مطرح میکند؛ کودکانی بااستعداد که به دلیل فقر مجبور به ترک تحصیل میشوند و اگر هر کدام ما گوشهای، تنها گوشهای، از مخارج ناواجب خود را به فراهم آوردن شرایط تحصیل آنان اختصاص دهیم، فردای سعادتمند برایشان فراهم کردهایم. گویی که درختی پرثمر کاشتهایم.
بنیاد کودک مانند دیگر خیریههای سنتی که در ایران میتوان یافت کار نمیکند. چطور به فکر تاسیس سازمانی در این حد متفاوت افتادید؟
به طور رسمی بنیاد کودک در فروردین سال 1378 در شیراز به ثبت رسید اما در واقعیت سابقه کار ما به بیش از 18 سال پیش برمیگردد. زمانی که بنیانگذاران اولیه این سازمان مردمنهاد به صورت غیررسمی و در ابعاد کوچک سعی بر برآورده کردن نیازهای مالی کودکان محروم از تحصیل داشتند. به مرور بنیاد کودک وسعت گرفت و امروز ما در بیش از 16 شهر ایران و چهار کشور دیگر دفاتر نمایندگی داریم.
پیش از آنکه به عضویت رسمی بنیاد کودک دربیایم، در آموزشوپرورش مشغول به کار بودم. در آن زمان دانشآموزان نیازمند را به بنیاد معرفی میکردم و این سبب آشنایی و همکاری من با بنیاد کودک بود. من تقریبا از اولین ماههای راهاندازی بنیاد کودک، با موسسان آن در ارتباط بودم.
ما بنیاد کودک را برای استیفای حق طبیعی و قانونی کودکان یعنی حق تحصیل، بنیان نهادیم.
نحوه کار بنیاد کودک چه تفاوتی برای مثال با طرح اکرام دارد؟ آن طرح هم برای کودکان تحت پوشش کمیته امداد، تقریبا با روشی مشابه آنچه شما انجام میدهید کمکهایی جمعآوری میکند.
ما به هیچ عنوان طرحهایی از دست طرح اکرام که کمیته امداد مجری آن است، اجرا نمیکنیم. طرح اکرام معمولا در اعیاد مذهبی برای کودکان تحت پوشش امداد کفیلهایی را به کمک میگیرد. اما معمولا کفیلها از طریق دهان به دهان با تبلیغات جزیی ما با بنیاد کودک آشنا میشوند. در بنیاد کودک ما از کسی درخواست کمک نمیکنیم. برعکس این کفیلها هستند که به ما مراجعه و تقاضای همکاری میکنند.
بنیاد کودک برای حفظ کرامت انسانی بچهها احترام زیادی قایل است. ما با عنوان کردن مشخصات و نیازهای کودکان تحت پوششمان آینده آنها را مورد تهدید قرار میدهیم و آنان را به دریافت کمک از طریق جلب ترحم عادت میدهیم. اگر امروز نیازهای مالی مددجوهای تحت پوشش بنیاد را به صورت عام و گسترده مطرح کنیم، به احتمال قوی اعتماد به نفس و نیاز به تلاش برای ساختن فردا را در آنان از بین میبریم. برای ما ارجح است که حتی عکس و مشخصات دقیق مددجوها را روی سایت بنیاد نیز قرار ندهیم تا مبادا آینده کودکان را به واسطه اعلام نیاز امروزشان به خطر بیندازیم.
بنیاد کودک حتی تمایلی برای انتشار عکس و شرح حالهای تراژیک از کودکان روی شبکههای اجتماعی ندارد زیرا بنیاد کودک معتقد به نگاه سنتی که در خیلی از خیریههای ایرانی مرسوم است، نیست. ما به دنبال جلب ترحم یا پررنگ کردن نیازهای مددجوهایمان نیستیم. اگر بخواهم روش کار بنیاد کودک را به سادگی توضیح بدهم باید بگویم بنیاد کودک بر نقاط قوت بچهها، شور زندگی و تواناییهایشان در آموزش و تحصیل تکیه میکند. اگرچه فقدان پدر یا مادر و فقر واقعیتهای زندگی این بچهها هستند، اما تواناییهای بالقوه این کودکان که با کمکهای اندک ما میتواند به تواناییهای بالفعل تبدیل شود، بیشتر مد نظر ما قرار دارد. اگرچه بنیاد کودک روشهای مرسوم خیریهها را نفی نمیکند، اما ما قلک نداریم یا بازارچه خیریه برگزار نمیکنیم زیرا معتقدیم چشم و گوش مردم از اعلام نیاز پر شده است و دیگر تنها تکیه کردن بر نیازها نمیتواند توجه شهروندان را جلب کند.
آیا این نگاه غیرخیریهای و غیرسنتی شما باعث نشده بخشی از فرصتها را برای جلب کمک به مددجویانتان از دست بدهید؟
شاید بخشی از فرصتها را از دست بدهیم اما در مقابل موفق به فرهنگسازی میشویم. امروز حدود هفتهزار کفیل از کودکان تحت کفالت سازمان ما حمایت میکنند که سطح تحصیلات اکثر آنان متوسط رو به بالاست. افرادی به کمک ما میآیند که خودشان از اهمیت تحصیل آگاه هستند و میدانند از دست رفتن فرصت تحصیل میتواند نه تنها کودک که کل جامعه را درگیر خود کند. کودکانی که امروز فرصت تحصیل را به هر دلیل از دست میدهند به خیل نیرویهای ناآزموده فردا میپیوندند. کسانی که چند سال بعد با مشکل اشتغال مواجه میشوند و به کارهای کاذب یا خلاف روی میآورند و در حقیقت کل جامعه را درگیر خود میکنند. بنیاد کودک به دنبال جا انداختن این واقعیت است که اگر امروز به ادامه تحصیل یک کودک کمک میکنیم، در حقیقت به فردای خودمان کمک میکنیم.
با چه سازوکاری کودکان نیازمند کمک را مییابید؟
بیشترین تعداد مددجویان ما از سوی آموزش و پرورش معرفی میشوند. کودکان دیگری هستند که توسط سازمانهای خیریه، مراکز و نهادهای مذهبی دیگر به عنوان مددجو به ما معرفی میشوند. بنیاد کودک با دیگر خیریهها هم در تعامل است و در صورت امکان، کفالت کودکان نیازمندی که با دیگر خیریهها در تماس هستند را نیز برعهده میگیرد.
گفتید که با سازمانهای خیریه دیگر ادیان نیز همکاری دارید. یعنی مددجویان از اقلیتهای دینی دیگر را نیز مورد کفالت قرار میدهید؟
ما جهانی فکر میکنیم و معتقدیم همه بچهها باید از حداقل امکانات که یکی از آنها آموزش است برخوردار باشند. بنابراین حساسیتی نسبت به دین یا مذهب بچهها نشان نمیدهیم. برای ما فرقی نمیکند که مددجوهای این بنیاد چه دین یا مذهبی دارند. برای مثال از سالهای قبل از کودکان زرتشتی نیازمند شهر یزد حمایت میکردیم یا از هموطنهای زردشتی برای برعهده گرفتن کفالت مددجویان نیازمندمان کمک میخواستیم. بنیاد ما اصراری بر این امر ندارد که حتما کفیل و مددجو از یک دین یا مذهب باشند و چون مساله سرپرستی در بین نیست و دیدارهای کفیلها و مددجویان محدود و زیر نظر خود ما صورت میگیرد، تاکنون مشکلی هم از این نظر نداشتهایم.
طرحهایی از این دست آیا میتواند در بلندمدت حلال مشکلات کودکان باشد؟
اگر بخواهم واقعیت را بگویم نه. به طور کلی از دیدگاه من این قبیل کارهای خیریهای نمیتواند حلال مشکلات و ناهنجاریهای حاصل از فقر در جامعه باشد. اما با توجه به امکاناتی که ما در اختیار داریم و تجربیاتی که شخصا از کار در بنیاد کودک کسب کردهام باید بگویم که دستاوردهای قابل توجهی داشتهایم. بنیاد کودک با این روش توانسته است حداقل قسمتی از مشکلات کودکان نیازمند را حتی اگر شده برای کوتاهمدت برطرف کند. اگر شما به آمار ترک تحصیل کودکان ایرانی به واسطه فقر توجه کنید متوجه میشوید که ترک تحصیل امروز این کودکان چه خطر بزرگی برای فردای جامعه ماست. حتی اگر بتوانیم درصد اندکی از این کودکان را به نظام آموزشی بازگردانیم، موفقیت قابل توجهی کسب کردهایم.
من میتوانم با افتخار از موفقیتهای بنیاد کودک در زمینه بازگرداندن کودکان به چرخه آموزش صحبت کنم. اگر به آمار بنیاد توجه کنید متوجه موفقیت ما میشوید. در طول 18 سال گذشته، نزدیک به 700 نفر از مددجویان ما موفق به کسب مدارک دانشگاهی شدهاند و همین تعداد در حال حاضر مشغول تحصیل در دانشگاهها هستند. در سال جدید تحصیلی، بنیاد کودک در دانشگاه شیراز، اراک و شاهرود دانشجوی پزشکی دارد. سال گذشته چندین مددجوی ما از دنشگاههای معتبر با مدارک پزشکی، دندانپزشکی یا مهندسی فارغالتحصیل شدند.
من ادعا نمیکنم که این بچهها تنها به علت حمایتهای ما بوده که توانستهاند به موفقیتهای علمی دست پیدا کنند. اما نمیتوان این موضوع را کتمان کرد که اگر حمایتهای ما نبود شاید بستر مناسب برای تحصیل این کودکان فراهم نمیشد.
شما تنها برای ادامه تحصیل بچهها از آنان حمایت میکنید؟
نماد اصلی بنیاد کودک، بچه است که باید شرایط ادامه تحصیل برای او فراهم باشد و تمام تلاش ما برای نیل به این هدف است.
اما در واقعیت تمام خانواده از حمایت ما برخوردار میشوند. زمانی که مبلغی پول وارد یک خانواده میشود تمام اعضای خانواده از منافع آن بهرهمند میشوند. ما هم مناسبتر میدانیم تا جایی که ممکن است بستر خانواده را حداقل از نظر مالی به شکلی دربیاوریم تا کودکان با آرامش بتوانند تحصیل کنند. یعنی در صورت لزوم و امکان، سعی میکنیم نیازهای دیگر مانند نیاز به سرپناه، وسایل ضروری زندگی و نیازهای بهداشتی مددجویانمان را هم برطرف کنیم.
بعضی از کودکان در خانوادههای بدسرپرست زندگی میکنند؛ خانوادههایی که حداقل یکی از سرپرستان آن، پدر یا مادر، سابقه کیفری دارد، زندانی است یا به موادمخدر اعتیاد دارد. چه ساز و کاری برای نظارت بر نحوه خرج شدن پولی که در اختیار این خانوادهها قرار میدهید، دارید؟ آیا مطمئن هستید که پول پرداختی تنها صرف تحصیل یا آسودهتر گذشتن زندگی کودکان تحت تکفل بنیاد کودک میشود نه صرف اعتیاد؟
بنیاد کودک معتقد است کودکانی که در خانوادههای بدسرپرست به دنیا میآیند، گناهی ندارند و باید در صورت امکان برای برطرف کردن نیازهای آنان نیز اقدام کرد. اما متاسفانه ما به دلیل اینکه از طریق حامیهای مالی خارج از موسسه از کودکان حمایت میکنیم و در مقابل وجوهی که آنان میپردازند، مسوول هستیم، از قبول کفالت کودکان بدسرپرست خودداری میکنیم.
پولی که کفیلهای ما میپردازند تنها باید صرف هزینههای تحصیل یا در نهایت زندگی کودکان شود. بنیاد کودک از طریق مددکارها با خانواده کودکان تحت تکفل در ارتباط است. نظارت مددکاران در حدی است که بنیاد بتواند با قاطعیت از نحوه خرج کمکهای کفیلها اطمینان حاصل کند.
ما برای آنکه بتوانیم با اعتماد به کفیلها گزارش بدهیم که پولی که هزینه میکنند خرج مسایلی مانند اعتیاد یا بزههای دیگر اجتماعی نمیشود، از ارایه خدمات به کودکان بدسرپرست خودداری میکنیم.
یعنی اگر کودکی به شما معرفی شود که یکی از والدین او معتاد باشد، بنیاد کودک کفالت او را برعهده نخواهد گرفت؟
در حال حاضر نه. اما در حال بررسی کردن طرحی به نام «حداد» هستیم که در آن برای کمک به کودکان بدسرپرست هم فکر شده باشد. البته این طرح هنوز کامل نشده است و تنها به صورت آزمایشی در چند دفتر محدود اجرا شده است. در این طرح ما به جای واریز پول به حساب مددجو، کمکهای غیرنقدی در اختیار او و خانوادهاش قرار میدهیم. در همین راستا و برای نظارت بیشتر، تعداد مددکارانی که بر زندگی مددجویان بدسرپرست نظارت دارند را افزایش دادهایم. به صورت معمول هر کدام از مددکاران ما بر صد تا 120 نفر از کودکان تحت تکفل بنیاد نظارت دارند اما در طرح حداد برای هر 20 نفر مددجو یک مددکار در نظر گرفتیم تا نظارت بر نحوه زندگی مددجو را به حداکثر برسانیم و از سوی دیگر بتوانیم مطمئن باشیم مددجویان بدسرپرست مورد رسیدگیهای خاصی که نیاز دارند قرار میگیرند. امیدوارم که بتوانیم بهزودی این طرح را در تمام دفاترمان به اجرا دربیاوریم.
وجهی که به عنوان کمک در اختیار مددجوها قرار میگیرد، به حساب خود آنها واریز میشود یا قیم قانونی آنها؟
روال کار به این صورت است که ما به نام کودکان مددجو حساب بانکی باز میکنیم ولی حق برداشت از حساب در اختیار قیم قانونی کودک خواهد بود.
البته مددکارهای ما در ارتباط تنگاتنگ با خانوادهها هستند و برنحوه مصرف شدن کمک مادی نظارت میکنند. برای مثال اگر ببیند لباس مناسبی تن بچه نیست و رنگ و روی او پریده است به خانواده برای رفع این مسایل گوشزد میکند.
بنیاد کودک در حال حاضر کفالت چند کودک نیازمند را برعهده دارد؟
نزدیک پنجهزار کودک را در حال حاضر تحت کفالت داریم.
از سوی دولت، بهزیستی یا نهادهای دیگر دولتی یا نیمهدولتی کمکی دریافت میکنید؟
از سوی هیچ سازمان دولتی یا نیمهدولتی تاکنون کمکی دریافت نکردهایم. خوشبختانه نیازی به دریافت کمکهای دولتی نداریم زیرا کفیلهای بنیاد تاکنون توانستهاند به خوبی نیازهای ما را برآورده کنند.
آیا برای دیدار کفیلها با مددجوها برنامهای دارید یا هویت آنها را از هم مخفی نگه میدارید؟
یکی از وظایف بنیاد کودک برنامهریزی برای دیدار بین مددجو و کفیل است. البته پیش از آن ارتباط تلفنی بین این دو برقرار میکنیم. مسلما ارتباط تلفنی یا دیدارهای حضوری در ابتدا با محوریت بنیاد کودک شکل میگیرد. اما اگر کفیل و مددجو مایل باشند، ما مخالفتی با رد و بدل شدن شماره تلفن بین مددجو و کفیل نداریم. اما از آنجایی که خودمان را امانتدار مددجو و کفیل او میدانیم تا زمانی که هر دو اظهار تمایل نکرده باشند، هویت کفیل از مددجو مخفی باقی میماند و به خودمان اجازه نمیدهیم که شماره تلفن یا آدرس کفیلان را در اختیار مددجوها قرار دهیم.
از سوی دیگر و برای حفظ کرامت خانواده مددجوها آدرس و شماره تلفن آنها را در صورت عدم تمایل در اختیار کفیل قرار نمیدهیم.
اما دیدارها فراهم میشود. کفیلها هر زمانی که تفاضا داشته باشند میتوانند، مددجوی تحت کفالتشان را ملاقات کنند. اما از آنجایی که سعی بنیاد کودک در این است که مانند یک خانواده گسترده بین اعضا ارتباط عاطفی ایجاد کنیم سعی در برگزاری جلسات ملاقاتی بین مددجو و کفیلش داریم.
معمولا روال کار ما برای دیدارها به اینگونه است که کودک را مانند یک میهمان با سرپرست قانونیاش یا مددکاری که در جریان کارهای او است به نزدیکترین دفتر بنیاد کودک، دعوت میکنیم و از کفیل او میخواهیم برای دیدار با کودک تحت حمایتش به دفتر ما مراجعه کند. حتی اگر کودک تحت کفالت، در شهر دیگری زندگی میکرد در صورت تامین هزینههای مسافرت از سوی کفیل دیدار با او را برای کفیلش میسر میکنیم.
در همین راستا سالی دوبار گزارشهایی از نحوه زندگی مددجوها برای کفیلهای آنان ارسال میشود. گزارشها معمولا پس از پایان هر ترم تحصیلی برای کفیلها فرستاده میشود تا ما بتوانیم علاوه بر وضعیت معیشتی کودکان، شرایط تحصیلی آنان را نیز به کفیلها اطلاع دهیم. معمولا گزارشات سالانه ما با نامه یا عکس و در صورت امکان فایلهای صوتی مددجویان برای کفیلهای آنان همراه است تا کسانی که به کمک مددجویان ما میپردازند، ذهنیت کاملتری نسبت به کودکی که تحت تکفل گرفتهاند، پیدا کنند.
آیا در مورد سوابق کسانی که برای کفالت داوطلب میشوند تحقیقی صورت میگیرد؟
به باور ما کسی که برای کمک به یک کودک نیازمند داوطلب میشود، از حداقل باورهای انسانی برخوردار است. از سوی دیگر از آنجایی که کفیلها ارتباط آنچنانی با کودکان ندارند، نمیتوانند تاثیر نامربوط بر زندگی کودکان بگذارند. اما بنیاد کودک از افرادی که برای کمک داوطلب شدهاند درخواست میکند یک فرم تعهدنامه اخلاقی را پر بکنند.
بیشترین تعداد مددجوهای شما در کدام استان زندگی میکنند؟
بیشترین تعداد بچههای ما در شهر تهران هستند. طبق آخرین آماری که داریم 752 نفر کودک تهرانی تحت کفالت بنیاد ما قرار دارند.
معمولا زوجهای نابارور برای به فرزند گرفتن یک کودک از بهزیستی باید مدتها در فهرست انتظار بمانند، آیا در بنیاد کودک هم کسانی که برای کمک داوطلب میشوند مجبور به انتظار هستند؟
بستگی به انتخاب کفیلها دارد. یکی دیگر از تفاوتهای بنیاد کودک با دیگر موسسات خیریه در این است که کفیلها میتوانند انتخاب کنند که کمکهایشان به دست چه کسی برسد. بنابراین اگر کفیلی برای انتخاب کودک معیارهای خاصی نداشته باشد به سادگی و در مدتزمان کوتاهتر از یک هفته میتواند مددجویی را برای کفالت پیدا کند. اما اگر معیارهای خاصی داشته باشد باید مدتی تا زمان یافتن کودکی با مشخصات مورد نظر صبر کند.
آیا آمار تفکیکشدهای از تعداد مددجویان دختر و پسر در اختیار دارید؟
بله. تعداد مددجویان دختر ما به مراتب بیشتر از پسرها است. چیزی حدود 60درصد دختر و 40درصد پسر.
معمولا کفیلها ترجیح میدهند از دخترهای نیازمند حمایت کنند یا پسرها؟
خانوادهها ترجیح میدهند که دخترها را مورد حمایت قرار دهند.
آیا مددجویان بنیاد کودک میتوانند از حمایت دو یا چند کفیل به صورت همزمان برخوردار شوند؟
بله. به نسبت مبلغی که مددکار ما برای برطرف کردن نیاز کودک اعلام میکند، تا زمانی که آن مبلغ تامین شود، افراد میتوانند برای کفالت او داوطلب شوند. هرکدام از افرادی که میخواهند کفالت یکی از کودکان ما را برعهده بگیرند، میتوانند هر مبلغی را که برایش میسر است بپردازند. کمکهای کوچک افراد خیر در کنار همدیگر مبلغ قابل توجهی میشود که میتواند نیازهای یک کودک را برطرف کند.
تا چه سنی از مددجوهایتان حمایت میکنید؟
بنیاد کودک تا زمان پایان تحصیلات مددجوها یا زمانی که خودشان یا خانوادهشان اعلام بینیازی کند از آنان حمایت میکند.
پس از پایان تحصیلات مددجویان ارتباط بنیاد کودک با آنان قطع میشود یا برای طی مراحل دیگر زندگی مانند یافتن شغل نیز، آنان را مورد حمایت قرار میدهید؟
تاکنون برای اشتغال مددجوها کار خاصی انجام ندادیم. اما برای آن مشغول به برنامهریزی هستیم. به تازگی در سایت بنیاد قسمت خاصی برای کمک به بچهها برای یافتن کار ایجاد شده است. البته پیش از آن هم برخی از کفیلها برای استخدام کارمند به ما مراجعه میکردند.
آیا بچههای غیرایرانی یعنی مهاجران قانونی یا غیرقانونی را هم مورد پوشش خود قرار میدهید؟
دفاتر بنیاد کودک در ایران از کودکان افغانی که امکان ادامه تحصیل داشته باشند حمایت میکند.
بچهها نیازهای دیگری مانند بهداشت دارند که شاید در اولویت بیشتری نسبت به تحصیل قرار داشته باشند. آیا برای برطرف کردن این نیازها نیز امکاناتی در اختیار دارید؟
ما خانوادههایی را که تحت پوشش داریم از نظر بهداشتی و تغذیه نیز مورد حمایت قرار میدهیم. نظارت مددکاران ما به نحوی است که اگر متوجه بشوند کودکی نیاز به خدمات بهداشتی یا تغذیه مناسبتر دارد سریعا آن را با ما و کفیل آن کودک در میان میگذارد تا برای رفع آن فکري اندیشیده شود. در حقیقت اگرچه هدف اصلی ما حمایت از کودکان تحت تکفلمان برای ادامه تحصیل است اما در واقعیت ما از کل خانواده حمایت میکنیم. زمانی که پول یا موادغذایی وارد خانوادهای میشود، تمام اعضای آن خانواده از آن بهرهمند میشوند. در صورت لزوم حتی برای تامین مسکن خانوادههای نیازمند نیز تلاش میکنیم. در گزارشات سالانهای که پیشتر در مورد آن صحبت کردم، معمولا نیازهای اساسی خانواده مانند نیاز به مسکن، فرش، یخچال و... را به اطلاع کفیل کودک میرسانیم تا در صورت امکان برای رفع این نیازها نیز به یاری خانواده مددجوهای بنیاد بیایند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.