«زینب پناهی» مسوول فرزندخواندگی بهزیستی در گفتوگو با «شرق»:
میخواهید کودکی به فرزندی بپذیرید؟ بفرمایيد بهزیستی
محمدرضا شمس / عکس: میلاد پیامی
کودکان در سه بخش سنی صفر تا شش سال، شش تا 12 سال و 12 تا 18 سال در مراکز مختلف بهزیستی و پس از بزرگ شدن در مراکز جداگانه دختر و پسر و طبیعتا کودکان جدا از نوجوانان نگهداری میشوند. این صحبتها در گفتوگو با زینب پناهی کارشناس مسوول فرزندخواندگی و مددکار اجتماعی بهزیستی شمیرانات عنوان شد. وی عنوان میکند با توجه به بافت آسیبپذیر و ناهنجار اجتماعی ما بچههای بهزیستی کودکان خوبی هستند. با وجود اینکه وابستگیهایشان دایم تغییر میکند، اما شرایط را بهخوبی میپذیرند. پناهی با استناد با آمار نه چندان دقیق میگوید اکنون میزان سر راه گذاشتن کودکان بسیار افزایش یافته است، اما در این میان این بهزیستی است که تمام تلاش خود را برای بهتر بودن شرایط آنها میکند. این کارشناس بهزیستی تاکید میکند خانوادههایی هستند که با آگاهی کامل کودکانی با بیماریهای صعبالعلاج را نیز در کنار سایر کودکان سالم، به سرپرستی میپذیرند. با وی در خصوص همه شرایط فرزندخواندگی و مراحلی که باید در طول مدتزمان مشخصی طی شود، گفتوگوی زیر را انجام دادهایم.
شرایط فرزندخواندگی برای متقاضیان به چه نحو است؟
شرایط برای خانوادههایی است که پنج سال از ازدواج آنان گذشته باشد، تمام درمانها را انجام داده باشند و به نتیجه نرسیده باشند. حداقل سنشان 30 سال تمام باشد. هرچه رنج سنی خانواده بالاتر میرود، سن کودکی هم که قرار است به فرزندی بپذیرند، بالاتر میرود. در واقع به خانواده بالای 50 سال کودک با سن کم تعلق نمیگیرد. به خانواده ما بین 30 تا 40 سال، کودکی با سن نوزاد تا دو سال تعلق میگیرد. کمیته کارشناسی بهزیستی همه امور را بررسی میکند و تشخیص میدهد که چه کودکی را به خانوادهای تحویل دهند. اینها سه شرط اصلی برای تشکیل پرونده است. سپس با آنها مصاحبه انجام میشود و آنها را به دادگاه معرفی میکنیم تا پرونده مورد نظر در آنجا را هم تشکیل دهند و مدارکی را از آنان دریافت میکنند. پس از ارایه مدارک، دادگاه برای آنان پرونده تشکیل میدهد. سپس دادگاه آنها را برای عدم سوءسابقه و پزشکی قانونی برای تایید سلامت روانی و عدم اعتیاد معرفی میکند. پس از آنکه پرونده آنها در آنجا تکمیل شد، مدارک را برای بهزیستی میفرستند. گاهی اوقات هم ما خودمان مدارک را از خانوادهها دریافت میکنیم. پس از طی این مراحل و تشکیل پرونده، در سیکل فرزندخواندگی میمانند. در طول این مدت با این خانوادههایی که ثبتنام کردهاند و دارای شرایط لازم هستند، در ارتباط هستیم و با آنها دیدار کرده، از منزلشان بازدید میکنیم، مشاورههای روانشناسی و مشاورههای خاصی مربوط به پذیرفتن فرزند با آنها انجام میدهیم. پس از اینکه مدارکشان در این مرحله هم کامل شد، آنها به کمیته خودمان معرفی میشوند که از مدیر، معاون، کارشناس فرزندخواندگی، کارشناس شبهخانواده و مشاور حقوقی تشکیل شده است. در این کمیته مساله را به شور گذاشته و بررسیهای لازم صورت گرفته و مشخص میشود که پس از انجام مراحل مختلف، آیا این خانواده میتوانند کودکی را به فرزندی بپذیرند یا خیر. پس از اینکه در کمیتههای مربوطه متقاضی فرزند، تایید شدند، کودک به آنها معرفی میشود و زمان با توجه به نوع متقاضی و موجودی مراکز و با توجه به نوع درخواستی که متقاضی ارایه داده، متغیر است. زمان متفاوت است و ممکن است چهارماه یا حتی ممکن است یک سال طول بکشد تا خانوادهای بتوانند کودکی را به فرزندخواندگی بپذیرند. تا قبل از واگذاری کودک به خانواده، کودک مورد نظر به صورت دایم از طرف بهزیستی به لحاظ پزشکی چک میشود تا مشکلی نداشته باشد و در واقع بچههایی به عنوان فرزندخوانده به خانوادهها واگذار میشوند که تاییدیه پزشکی را گرفته باشند. سپس به خانواده عنوان میشود که کودک را پیش هر پزشکی که خودشان صلاح میدانند، ببرند و گواهی سلامت را برای بهزیستی بیاورند. پس از آن به دادگاه نامه زده میشود و دادگاه حکم دوره موقت ششماهه برای سرپرستی صادر میکند. پس از صدور حکم، کودک به خانواده واگذار میشود. در دورهای ششماهه، وضعیت خانواده به صورت مرتب بررسی و از منزل آنها بازدید میشود. کنترل روی آنها زیاد است. چنانچه مشکل حادی وجود داشته باشد و خانوادهای هم خودشان نخواهند، کودک میتواند به بهزیستی بازگردد. از سوی دیگر خانوادههایی داشتیم که در طول آن شش ماه، کودکی را که به سرپرستی پذیرفتهاند، دچار بیماری بدی شده است و بهزیستی پیشنهاد داده که میتوانند کودک را بازگردانند، اما آنها نخواستهاند و عنوان کردهاند مگر بچه خودشان بیمار شود، با او چه میکنند. بنابراین او را نگه داشتهاند. حتی پس از اینکه خانوادهای حکم سرپرستی دایم کودک را هم پذیرفتند، تحت نظر هستند و اینگونه نیست که ناگهان بدون توجه به آنها رها شوند. چنانچه خانوادهای قصد داشته باشند پس از دریافت کودک، او را به خارج از کشور منتقل کنند، شش ماه اول را باید در اینجا بمانند. پس از اهدای سرپرستی دایم به دادگاه نامه میزنیم که آنها مشکلی ندارند و با شناسنامه و پاسپورت میتوانند با کودک به خارج از کشور بروند.
به لحاظ مسایل مالی، خانوادهها چه شرایطی باید داشته باشند و اینکه عنوان میشود یکسوم از اموال هر خانوادهای باید به نام کودکی که قرار است به سرپرستی بپذیرند، شود، صحیح است؟
فرزندخوانده ارث نمیبرد. در نتیجه برای حفظ حقوق کودک و برای اینکه سالها بعد چنانچه اتفاقی برای کودک افتاد، پشتوانهای داشته باشد، این اقدام انجام میشود. به عنوان مثال، ما کودکانی داشتهایم که پس از 20 سال رها شدهاند، پس باید در این موارد حمایتی از کودک صورت بگیرد. در این زمینه خانوادهها باید متعهد شوند که پس از فوتشان، یکسوم دارایی خود را به کودک دهند. حتی خانوادههایی داریم که علاوه بر آن یکسوم اموال، یک آپارتمان یا ملک دیگری هم خریداری کرده و به نام بچه میکنند. از سوی دیگر ممکن است خانوادهای اموال زیادی نداشته باشد، اما وقتی ببینیم جوان و پویا هستند و میتوانند با تلاش در آینده، مالی را به دست آورند، میتوان به پشتوانه آنها هم مطمئن شد. اینگونه نیست که اگر خانوادهای به لحاظ مالی تمکن مناسبی ندارند، به آنها عنوان شود که چون شما وضعیت مالی خوبی ندارید، دیگر کودکی به شما تعلق نمیگیرد. وضعیت کسانی که مستاجر هستند و برای فرزندخواندگی اقدام میکنند، باید بررسی شود. در مصاحبهها خانوادهها ارزیابی میشوند. خب اکثر کسانی که تمکن مالی مناسبی دارند، یا ارثی به آنها رسیده یا سنشان بالاست اما خانوادهای که پنج سال است ازدواج کردهاند، تعهد میکنند که هر ملکی به دست آورند، یکسوم از آن دارایی برای کودکی است که به فرزندخواندگی میپذیرند. در خانوادههایی که از همان ابتدا وضعیت ملکی مناسبی ندارند، این کودکان باید دفترچه حساب پسانداز داشته باشند و ماه به ماه مبلغی به حساب آنها واریز شود. این دفترچهها توسط بهزیستی چک میشوند. از سوی دیگر هم چنانچه خانوادهای برای فرزندخواندگی مراجعه کنند و در بررسیهایی که از وضعیت آنها صورت میگیرد، مشخص شود که تا 10 سال بعد هم نمیتوانند ملکی به دست آورند و تعهد مالی مناسبی نخواهند داشت، به آنها کودکی واگذار نمیشود.
چه نوع کودکانی برای فرزندخواندگی به خانوادهها پیشنهاد میشود؟
کودکانی به خانوادهها معرفی میشوند که مجهولالهویه باشند. به این ترتیب که سه بار عکس آنها را در روزنامه چاپ میکنیم و چنانچه خانوادهای پیدا نشد، اسامی آنها وارد فهرست فرزندخواندگی میشود. در این میان، اگر کسی باشد که بچه را به مراکز معرفی کرده باشد، مثلا مادری خودش، فرزندش را به مرکزی تحویل داده باشد، تمام اقدامات مددکاری را انجام میدهیم تا کودک را به هر نحو به خانواده خودش تحویل دهیم. گاهی اوقات مادر شرایط اجتماعی نامناسبی دارد و نمیتواند به هیچ عنوان کودکش را نگهداری کند و خودش مراجعه کرده و میگوید که توانایی نگهداری از کودکش را به هر دلیلی ندارد و قصد دارد فرزندش را به مراکز واگذار کند. در این وضعیت به دادگاه (اداره سرپرستی شعبه 25) نامه میدهیم که این مادر صلاحیت و شرایط ندارد و نمیتواند کودکش را نگهداری کند. دادگاه هم بررسیهای لازم را انجام میدهد از تحقیق در مورد خانواده تا بازدید منزل و مشاوره و... از سوی دیگر دادگاه این مساله را بر عهده بهزیستی گذاشته تا در مورد این مساله تعیین تکلیف کند. بهزیستی در مواردی که خانوادهای به دلیل فقر نمیتواند فرزند خود را نگهداری کند، خانواده را به لحاظ مالی، تقویت میکند تا حتیالامکان بچه در خانواده خودش حضور داشته باشد. پس از این، آن بچهها را هم واگذار میکنیم. در واقع چنانچه نشانهای از کودک و اقوامش باشد، آن بچه را تحویل به خانواده دیگری نمیدهیم. هماکنون خانوادههای امداد بگیر در مراکز بهزیستی وجود دارند که ماهانه مبلغ صدهزارتومان به آنها پرداخت میشود. علاوه بر آن، کمکهای تحصیلی هم به آنها ارایه میشود. حتی خانوادههایی داریم که تحت امداد هستند و بیش از دو فرزند دارند.
تا چه سنی کودکان را به عنوان فرزندخوانده به خانوادههای دیگری تحویل میدهید؟
کودکان تا سن 12 سال را به فرزندخواندگی به خانوادهها تحویل میدهیم اما همین حالا هم کودکان بزرگتری در مراکز بهزیستی هستند که هرگز به خانواده دیگری سپرده نشدهاند، زیرا بالاخره یک نشانهای از خانواده واقعی خودشان وجود دارد و ما ترجیحمان هم این است که کودک را به خود خانواده تحویل دهیم.
کودکانی که در مراکز بهزیستی نگهداری میشوند، بیشتر چه نوع کودکانی هستند؟ (به لحاظ آسیبهای اجتماعی)
به طور کامل مشخص نیست زیرا این امر متغیر است. اما بیشترین میزان بچههایی که سر راه گذاشته میشوند، بچههای اعتیاد هستند که در خیابانها رها شدهاند. گاهی اوقات هم این کودکان، موارد مربوط به کودکآزاری هستند. مورد دیگر هم عدم صلاحیت والدین بچهها است که دادگاهها این مساله را تعیین میکنند.
بیشتر کودکانی که سر راه گذاشته میشوند در چه سنی هستند؟
بیشتر کودکان رهاشده نوزاد هستند و متغیر است. گاهی اوقات در بیمارستان پس از زایمان مادر، رها شدهاند که بیمارستان به ما اطلاع میدهد و متوجه میشویم که اطلاعات ثبتشده برای آنها همه نادرست بوده است. بچههایی هم هستند که در خیابانها رها شده و ثبت نشدهاند.
آیا خانوادههایی که برای فرزندخواندگی مراجعه میکنند، ثبت نشده بودن کودکان برایشان اهمیت دارد یا خیر؟
برخی خانوادهها این پرسش را دارند، اما چون این مساله نامشخص است و ما هم نمیتوانیم تشخیص دهیم که این کودک ثبت شده است یا خیر، به خانوادهها هم میگوییم مشخص نیست. شاید قراردادی بین پدر و مادرشان وجود داشته و نمیتوان به طور قطع در مورد آن صحبت کرد. از سوی دیگر آن کودک گناهی ندارد حتی اگر ثبتنشده هم باشد زیرا کودک ناخواسته به وجود آمده و نباید گناه دیگران به پای بچه نوشته شود. اما خانوادهها این توضیحات را میپذیرند و با این موضوع هیچ مشکلی ندارند و همان کودکان را هم به سرپرستی میپذیرند.
آیا مشخص است کودکانی که سر راه گذاشته میشوند، بیشتر دختر هستند یا پسر؟
بیشتر کودک پسر سر راه گذاشته میشود و تعداد کودکان دختر بسیار کم است. اما متقاضیان خانوادهها برای دختر بیشتر است ولی چون تعداد پسر بیشتر است، رضایت میدهند و برایشان چندان تفاوتی ندارد.
در نقاط مختلف ایران خانوادهها چگونه میتوانند برای فرزندخواندگی اقدام کنند؟
هر خانوادهای در استان محل سکونت خود و در مراکز بهزیستی شهر خود در این زمینه اقدام میکند. در تهران هم این مساله منطقهبندی شده است. منطقه شمیران و منطقه غرب و شرق که هر منطقه کودکان مربوط به همان منطقه را به فرزندخواندگی تحویل میدهد. در واقع بستگی به دادگاه دارد که به کدام منطقه فرستاده شوند.
به لحاظ امکانات بفرمایید امکاناتی که در مراکز بهزیستی در اختیار کودکان است، شامل چه مواردی است؟
همه امکاناتی که برای یک زندگی در خانه مورد نیاز است برای بچهها تامین میشود. حتی فراتر از آن امکانات. همه امکانات تغذیه، پوشاک، تحصیل به نحو احسنت برای آنها تامین است. اما متاسفانه زندگی آنها گروهی است و به دلیل اینکه از نعمت خانواده بهرهمند نیستند، همیشه آن احساس کمبود را دارند. شاید شیکترین کودکان هم باشند اما همان کمبود باعث میشود این بچهها ارضا نشوند به لحاظ نیازهایی که با حضور خانواده دارند. از سوی دیگر آنها به صورت دایم تحت نظر روانشناس و روانپزشک هستند و مهارتهای زندگی به آنها آموزش داده میشود و برای تحصیل هم به مدارس عادی میروند و در واقع در مراکز بهزیستی ایزوله نیستند. اتفاقا برخلاف کودکان دیگر بهتر از آنها نگهداری میشود و هزینه و زمان بیشتری هم برای نگهداری از آنان مورد نیاز است.
آیا به لحاظ دینی شرایط خاصی برای پذیرش کودکان وجود دارد یا این مساله قابل تشخیص نیست؟
این مساله قابل تشخیص نیست، اما مسلمان و مسیحی و زرتشتی تفاوتی نمیکند زیرا این کودکان انساناند و برای همین جامعه هستند و مراکز جدا برای نگهداری از کودکان بیسرپرست اقلیت وجود ندارد.
شما عنوان کردید کودکان تا سن 12 سال را به سرپرستی خانوادهها میدهید. برای کودکان بالای 12 سال چه تمهیداتی اندیشیده شده است؟
ما برای این کودکان سرپرستی دایم نداریم. بلکه مسالهای با عنوان «امین موقت» داریم. بچههایی شامل امین موقت میشوند که بدسرپرست هستند و والدین آنها نمیتوانند از این کودکان نگهداری کنند. به این صورت که مثلا ممکن است خانواده آنها در زندان باشند و 20 سال محکومیت داشته باشند یا نشانهای از خانواده آنها وجود دارد، اما هرچه جستوجو کردهایم، چیزی پیدا نکردیم. این بچهها به فردی سپرده میشوند که امین موقت نام دارد. یعنی خانوادههایی که خودشان فرزند دارند، اما تمایل دارند سرپرستی کودک دیگری را نیز بر عهده گیرند. به صورت موقت با حکم دادگاه آن خانوادهها میتوانند کودکان را به سرپرستی بپذیرند. برای هر چند سال تا زمانی که خانواده واقعی آن کودک مراجعه کنند. ممکن است خانواده واقعی این کودکان مراجعه نکنند، پس از آن این کودکان به صورت دایم به همان خانوادهای واگذار میشوند که سرپرستیشان را به صورت موقت برعهده گرفتهاند. در واقع کودکان بدسرپرست فقط با این عنوان امین موقت به خانوادهها واگذار میشوند و نه به عنوان فرزندخوانده. ما حتی خانوادههایی داریم که کودکان بیمار و کودکانی که اچآیوی مثبت یا صرع یا بیماریهایی از این قبیل دارند را به امین موقت خود پذیرفتهاند. خوشبختانه سطح آگاهی خانوادهها آنقدر افزایش یافته که حتی با وجود تصورات نامناسب در مورد بیماری ایدز، اما آنها با این مساله بهراحتی کنار میآیند چون بچه در به وجود آمدن این بیماری نقشی نداشته و پس از آن هم مراحل درمان این کودکان را پیگیری میکنند. حتی آگاهی آنها در حدی است که میدانند ممکن است کودک درمان قطعی نشود و اتفاقات بدی رخ دهد. این نکته هم باید عنوان شود که چنانچه کودکی به خانوادهای برای امین موقت تحویل داده نشود، باید تا همیشه در مراکز بهزیستی بماند.
این شرایط امین موقت شامل چه مواردی است؟
چون خود خانوادههایی که برای امین موقت مراجعه میکنند، فرزند دارند، نیازی نیست گواهی نازایی داشته باشند. حداکثر سن برای امین موقت شدن هم 50 سال است. البته باز هم بستگی به دادگاهها دارد که در این زمینه کمی سخت میگیرند.
این مساله امین موقت بهتازگی در مورد کودکان بدسرپرست اجرا میشود یا از ابتدا چنین قانونی در بهزیستی وجود داشته است؟
نمیتوان گفت به صورت قانونی مساله امین موقت وجود داشته است اما در دستورالعمل بهزیستی هست و با توجه به شرایط کودکان هماندیشی کرده و به این نتیجه رسیدهاند که برای مشخص شدن وضعیت کودکان بدسرپرست هم باید چارهای بیندیشند تا آنها هم از نعمت خانواده برخوردار شوند.
آیا به خانمهای مجرد هم تحت شرایطی کودکی به عنوان فرزندخوانده داده میشود؟
به خانمهای مجرد کودک تحت عنوان امین موقت و نه فرزندخوانده داده میشود. مثلا موردی داشتیم که خانمی مجرد بوده و شرایط بسیار خوبی داشته و تا زمانی که خانوادهای پیدا نشود یا عدم صلاحیت والدین کودکی عنوان نشود، کودک میتواند پیش خانم مجرد بماند. این خانمها هم مدارک لازم همانند فرزندخواندگی را باید ارایه دهند و فقط مواردی که مربوط به زوجین میشود، نیازی به اجرایش نیست. نکته دیگر اینکه به این خانمها عمدتا پس از بررسیهای لازم، کودک دختر داده میشود نه پسر.
در مورد کودکانی که مشکلات جنسیتی دارند یا دوجنسه هستند و پس از مدتی وضعیت و حالتهای آنها مشخص میشود، چه اقداماتی انجام میشود؟
مشکلات آنها را درمان میکنیم. آنها هم همانند کودکان دیگر هستند و هیچ تفاوتی بین آنها با سایر کودکان وجود ندارد. اما مسالهای که در این میان وجود دارد این است که تاکنون پیش نیامده کودک دوجنسه یا مشکلدار به لحاظ جنسیتی را درمان کرده باشیم و بخواهیم به خانوادهای به عنوان فرزندخوانده بدهیم. ممکن است خانوادهای داشته و بعدها مراجعه کرده و فرزند خود را تحویل گرفته است. در غیر این صورت در مراکز مانده است.
محرم کردن خانوادهها و کودکان چگونه انجام میشود؟
من کارشناس مذهبی نیستم بتوانم در این زمینه نظر دقیق ارایه دهم اما محرم کردن را بر عهده خانوادهها میگذاریم و به آنها میگوییم که خودتان پیش مراجع تقلید خود بروید و در این زمینه نظرات آنان را جویا شوید. البته کودکان شیرخوار بسیار راحت هستند در این زمینه.
پس شرط لازمالاجرایی در این زمینه وجود ندارد که حتما توسط شما محرم شوند و سپس کودک به آنها تحویل داده شود؟
برای آنها توضیح داده میشود که شما باید به فکر این باشید که دختر را چگونه به آقا و پسر را چگونه به خانم محرم کنید. در جلسات کمیتهها از آنها پرسیده میشود که آیا از مرجع تقلید خود در این خصوص پرسیدهاند و آنها چه پاسخی دادهاند. خوشبختانه خانوادهها خودشان روی این مساله حساس هستند و متقاضیان خارجی ما هم که به اینجا مراجعه میکنند، همینطور رفتار میکنند، چون یکی از آنها ایرانی هستند، به هر حال این موضوع برایشان اهمیت دارد.
در ابتدای گفتوگو عنوان کردید ممکن است خانوادهای پس از 20 سال کودکی را رها کنند و بر این اساس باید پشتوانه مالی درستی داشته باشند. آیا مواردی از این دست داشتهاید یا برعکس آن، خانواده واقعی کودکی که به عنوان فرزندخوانده به خانواده دیگری سپرده شده است، پس از چند سال پیدا شوند و فرزند خود را بخواهند؟
تاکنون من به عنوان مددکار چنین مواردی را نداشتهام. اما چنانچه چنین مواردی پیش بیاید، آن خانواده باید به دادگاه مراجعه کنند و اینگونه نیست که اگر خانواده واقعی کودکی پس از به سرپرستی گذاشته شدن پیدا شدند، به آنها عنوان شود که کودکتان به فلان خانواده واگذار شده و بروید کودکتان را از آنها بگیرید. چنین چیزی وجود ندارد. آنها پس از مکاتبه ما به دادگاه فرستاده میشوند. دادگاه مسایل آنها را بررسی میکند، چنانچه صلاحیت خانواده واقعی تایید شد، با رای دادگاه کودک به خانواده خود باز میگردد. البته به سن کودک هم بستگی دارد. به این صورت که اگر بچه در سنی باشد که بتواند تشخیص دهد که میخواهد پیش والدین خود بماند یا پیش خانوادهای که او را به سرپرستی پذیرفتهاند، باید به نظر کودک عمل کرد.
خب اگر کودک پس از سالها حضور در خانوادهای که او را به سرپرستی قبول کردهاند و پس از ایجاد وابستگیها، با رای دادگاه به خانواده خود بازگردد، تکلیف آن خانواده سرپرست چه میشود؟
ما در ابتدا همه این موارد و استثنائات را به خانوادههایی که به دنبال فرزندخواندگی هستند، توضیح میدهیم و به آنها میگوییم تمام تلاشمان را کردهایم که خانوادهای پیدا نشود تا برای شما مشکلی ایجاد شود، اما چنانچه یکدرصد این اتفاق بیفتد، آنها را از قبل آگاه کردهایم.
در مراکز نگهداری بهزیستی، کودکان تا 18 سال نگهداری میشوند. پس از 18سالگی وضعیت این کودکان چه میشود؟
بله تا 18 سال نگهداری میشوند، اما باز هم بستگی به شرایط کودکان دارد. در واقع تا 18 سال فیکس نیست و نمیتوان نسخه یکسانی برای همه کودکان پیچید و این طور نیست که تا 18 سال تمام شد، باید از مرکز بروند. ما بچههایی داریم که 20 ساله هستند و هنوز در این مراکز نگهداری میشوند. زیرا هنوز شرایط زندگی مستقل را به دست نیاوردهاند. در این صورت بچههایی که شرایط زندگی مستقل را دارند، پس از 18سالگی از مرکز میروند یعنی مددکار تشخیص میدهد که این کودک میتواند زندگی مستقلی را در بیرون از سازمان داشته باشد. به عنوان مثال یا دانشجو است یا شاغل است و خودش هم علاقهمند است که وارد جامعه شود. در این صورت اقدامی که سازمان انجام میدهد، این است که حق ترخیص به آنها میدهد به مبلغ پنجمیلیون تومان. اکثر بچهها دو سه نفری با یکدیگر همراه میشوند تا بتوانند برای خود خانهای اجاره کنند، تا زمانی که تحصیل میکنند و تا زمانی که سرپا شوند و بتوانند منبع درآمدی برای خود داشته باشند، امداد ماهانه دریافت میکنند. در واقع باید درآمدی داشته باشند و بتوانند خود را حمایت کنند تا بتوانند از مراکز خارج شوند. پس از اینکه برای خود منبع درآمد داشتند، امداد ماهانه برای آنها قطع میشود. اما چنانچه کمکهای جانبی یا به لحاظ ارزاق و... هم نیاز داشته باشند، مراکز بهزیستی به آنها کمک میکنند. در واقع همیشه با ما در ارتباطاند. ما بچههایی هم داریم که بعد از 10 سال مستقل شدن هنوز در مراکز رفت و آمد دارند زیرا هنوز نتوانستهاند وابستگیها را رها کنند. ما حتی خانوادههایی داریم که فرزند به سرپرستی قبول کردهاند و سالها گذشته و فرزندانشان دانشجو شدهاند، اما هنوز هم به ما مراجعه میکنند. نه برای دریافت کمک مالی بلکه برای مشاوره و خدمات دیگر. در واقع بهزیستی تمام تلاش خود را میکند که این کودکان سرپا باشند.
در مورد طرحی که از بیرون کودکانی را به صورت مالی تحت سرپرستی خودشان قرار میدهند، بدون آنکه کودک را با خود ببرند، این طرح چگونه است؟
این طرح، حامی نام دارد. به این صورت که افرادی اعلام آمادگی میکنند که کودکی را به لحاظ مادی چه برای تحصیل و چه برای درمان و سایر موارد حمایت کنند. یا خودشان نحوه حمایت و شرایطشان را عنوان میکنند یا بر عهده مراکز بهزیستی میگذارند که آنها نحوه حمایت را تعیین کنند. در این میان سن بچهها هم مطرح است که میخواهند هزینههای یک نوزاد را تقبل کنند یا یک دانشجو را. ما بچههایی را به آنها معرفی میکنیم و خودشان در میان آنها یک نفر را انتخاب میکنند. البته نه به این صورت که بچهها را بیاوریم و بگوییم یکی را انتخاب کنید، بلکه به حامیان توضیح میدهیم که مثلا فلان بچه نیاز به درمان دارد و شما میتوانید هزینههای درمان او را تامین کنید. میزان مبلغی را هم که قرار است ماه به ماه به بچهها تعلق بگیرد، خود حامیان مشخص میکنند نه بهزیستی. البته دفترچه حساب بیمه عمر برای کودکان افتتاح شده است و خانوادهها را تشویق میکنیم به این سمت که ماه به ماه به آن دفترچه پول ریخته شود. اما به دلخواه خودشان است. آن حامی هم میتواند بچهای را که تحت سرپرستی مالی خودش است، هر گاه که خواست ببیند، اما به هیچ عنوان نمیتواند با خود به بیرون از مراکز ببرد.
کودکان در سه بخش سنی صفر تا شش سال، شش تا 12 سال و 12 تا 18 سال در مراکز مختلف بهزیستی و پس از بزرگ شدن در مراکز جداگانه دختر و پسر و طبیعتا کودکان جدا از نوجوانان نگهداری میشوند. این صحبتها در گفتوگو با زینب پناهی کارشناس مسوول فرزندخواندگی و مددکار اجتماعی بهزیستی شمیرانات عنوان شد. وی عنوان میکند با توجه به بافت آسیبپذیر و ناهنجار اجتماعی ما بچههای بهزیستی کودکان خوبی هستند. با وجود اینکه وابستگیهایشان دایم تغییر میکند، اما شرایط را بهخوبی میپذیرند. پناهی با استناد با آمار نه چندان دقیق میگوید اکنون میزان سر راه گذاشتن کودکان بسیار افزایش یافته است، اما در این میان این بهزیستی است که تمام تلاش خود را برای بهتر بودن شرایط آنها میکند. این کارشناس بهزیستی تاکید میکند خانوادههایی هستند که با آگاهی کامل کودکانی با بیماریهای صعبالعلاج را نیز در کنار سایر کودکان سالم، به سرپرستی میپذیرند. با وی در خصوص همه شرایط فرزندخواندگی و مراحلی که باید در طول مدتزمان مشخصی طی شود، گفتوگوی زیر را انجام دادهایم.
شرایط فرزندخواندگی برای متقاضیان به چه نحو است؟
شرایط برای خانوادههایی است که پنج سال از ازدواج آنان گذشته باشد، تمام درمانها را انجام داده باشند و به نتیجه نرسیده باشند. حداقل سنشان 30 سال تمام باشد. هرچه رنج سنی خانواده بالاتر میرود، سن کودکی هم که قرار است به فرزندی بپذیرند، بالاتر میرود. در واقع به خانواده بالای 50 سال کودک با سن کم تعلق نمیگیرد. به خانواده ما بین 30 تا 40 سال، کودکی با سن نوزاد تا دو سال تعلق میگیرد. کمیته کارشناسی بهزیستی همه امور را بررسی میکند و تشخیص میدهد که چه کودکی را به خانوادهای تحویل دهند. اینها سه شرط اصلی برای تشکیل پرونده است. سپس با آنها مصاحبه انجام میشود و آنها را به دادگاه معرفی میکنیم تا پرونده مورد نظر در آنجا را هم تشکیل دهند و مدارکی را از آنان دریافت میکنند. پس از ارایه مدارک، دادگاه برای آنان پرونده تشکیل میدهد. سپس دادگاه آنها را برای عدم سوءسابقه و پزشکی قانونی برای تایید سلامت روانی و عدم اعتیاد معرفی میکند. پس از آنکه پرونده آنها در آنجا تکمیل شد، مدارک را برای بهزیستی میفرستند. گاهی اوقات هم ما خودمان مدارک را از خانوادهها دریافت میکنیم. پس از طی این مراحل و تشکیل پرونده، در سیکل فرزندخواندگی میمانند. در طول این مدت با این خانوادههایی که ثبتنام کردهاند و دارای شرایط لازم هستند، در ارتباط هستیم و با آنها دیدار کرده، از منزلشان بازدید میکنیم، مشاورههای روانشناسی و مشاورههای خاصی مربوط به پذیرفتن فرزند با آنها انجام میدهیم. پس از اینکه مدارکشان در این مرحله هم کامل شد، آنها به کمیته خودمان معرفی میشوند که از مدیر، معاون، کارشناس فرزندخواندگی، کارشناس شبهخانواده و مشاور حقوقی تشکیل شده است. در این کمیته مساله را به شور گذاشته و بررسیهای لازم صورت گرفته و مشخص میشود که پس از انجام مراحل مختلف، آیا این خانواده میتوانند کودکی را به فرزندی بپذیرند یا خیر. پس از اینکه در کمیتههای مربوطه متقاضی فرزند، تایید شدند، کودک به آنها معرفی میشود و زمان با توجه به نوع متقاضی و موجودی مراکز و با توجه به نوع درخواستی که متقاضی ارایه داده، متغیر است. زمان متفاوت است و ممکن است چهارماه یا حتی ممکن است یک سال طول بکشد تا خانوادهای بتوانند کودکی را به فرزندخواندگی بپذیرند. تا قبل از واگذاری کودک به خانواده، کودک مورد نظر به صورت دایم از طرف بهزیستی به لحاظ پزشکی چک میشود تا مشکلی نداشته باشد و در واقع بچههایی به عنوان فرزندخوانده به خانوادهها واگذار میشوند که تاییدیه پزشکی را گرفته باشند. سپس به خانواده عنوان میشود که کودک را پیش هر پزشکی که خودشان صلاح میدانند، ببرند و گواهی سلامت را برای بهزیستی بیاورند. پس از آن به دادگاه نامه زده میشود و دادگاه حکم دوره موقت ششماهه برای سرپرستی صادر میکند. پس از صدور حکم، کودک به خانواده واگذار میشود. در دورهای ششماهه، وضعیت خانواده به صورت مرتب بررسی و از منزل آنها بازدید میشود. کنترل روی آنها زیاد است. چنانچه مشکل حادی وجود داشته باشد و خانوادهای هم خودشان نخواهند، کودک میتواند به بهزیستی بازگردد. از سوی دیگر خانوادههایی داشتیم که در طول آن شش ماه، کودکی را که به سرپرستی پذیرفتهاند، دچار بیماری بدی شده است و بهزیستی پیشنهاد داده که میتوانند کودک را بازگردانند، اما آنها نخواستهاند و عنوان کردهاند مگر بچه خودشان بیمار شود، با او چه میکنند. بنابراین او را نگه داشتهاند. حتی پس از اینکه خانوادهای حکم سرپرستی دایم کودک را هم پذیرفتند، تحت نظر هستند و اینگونه نیست که ناگهان بدون توجه به آنها رها شوند. چنانچه خانوادهای قصد داشته باشند پس از دریافت کودک، او را به خارج از کشور منتقل کنند، شش ماه اول را باید در اینجا بمانند. پس از اهدای سرپرستی دایم به دادگاه نامه میزنیم که آنها مشکلی ندارند و با شناسنامه و پاسپورت میتوانند با کودک به خارج از کشور بروند.
به لحاظ مسایل مالی، خانوادهها چه شرایطی باید داشته باشند و اینکه عنوان میشود یکسوم از اموال هر خانوادهای باید به نام کودکی که قرار است به سرپرستی بپذیرند، شود، صحیح است؟
فرزندخوانده ارث نمیبرد. در نتیجه برای حفظ حقوق کودک و برای اینکه سالها بعد چنانچه اتفاقی برای کودک افتاد، پشتوانهای داشته باشد، این اقدام انجام میشود. به عنوان مثال، ما کودکانی داشتهایم که پس از 20 سال رها شدهاند، پس باید در این موارد حمایتی از کودک صورت بگیرد. در این زمینه خانوادهها باید متعهد شوند که پس از فوتشان، یکسوم دارایی خود را به کودک دهند. حتی خانوادههایی داریم که علاوه بر آن یکسوم اموال، یک آپارتمان یا ملک دیگری هم خریداری کرده و به نام بچه میکنند. از سوی دیگر ممکن است خانوادهای اموال زیادی نداشته باشد، اما وقتی ببینیم جوان و پویا هستند و میتوانند با تلاش در آینده، مالی را به دست آورند، میتوان به پشتوانه آنها هم مطمئن شد. اینگونه نیست که اگر خانوادهای به لحاظ مالی تمکن مناسبی ندارند، به آنها عنوان شود که چون شما وضعیت مالی خوبی ندارید، دیگر کودکی به شما تعلق نمیگیرد. وضعیت کسانی که مستاجر هستند و برای فرزندخواندگی اقدام میکنند، باید بررسی شود. در مصاحبهها خانوادهها ارزیابی میشوند. خب اکثر کسانی که تمکن مالی مناسبی دارند، یا ارثی به آنها رسیده یا سنشان بالاست اما خانوادهای که پنج سال است ازدواج کردهاند، تعهد میکنند که هر ملکی به دست آورند، یکسوم از آن دارایی برای کودکی است که به فرزندخواندگی میپذیرند. در خانوادههایی که از همان ابتدا وضعیت ملکی مناسبی ندارند، این کودکان باید دفترچه حساب پسانداز داشته باشند و ماه به ماه مبلغی به حساب آنها واریز شود. این دفترچهها توسط بهزیستی چک میشوند. از سوی دیگر هم چنانچه خانوادهای برای فرزندخواندگی مراجعه کنند و در بررسیهایی که از وضعیت آنها صورت میگیرد، مشخص شود که تا 10 سال بعد هم نمیتوانند ملکی به دست آورند و تعهد مالی مناسبی نخواهند داشت، به آنها کودکی واگذار نمیشود.
چه نوع کودکانی برای فرزندخواندگی به خانوادهها پیشنهاد میشود؟
کودکانی به خانوادهها معرفی میشوند که مجهولالهویه باشند. به این ترتیب که سه بار عکس آنها را در روزنامه چاپ میکنیم و چنانچه خانوادهای پیدا نشد، اسامی آنها وارد فهرست فرزندخواندگی میشود. در این میان، اگر کسی باشد که بچه را به مراکز معرفی کرده باشد، مثلا مادری خودش، فرزندش را به مرکزی تحویل داده باشد، تمام اقدامات مددکاری را انجام میدهیم تا کودک را به هر نحو به خانواده خودش تحویل دهیم. گاهی اوقات مادر شرایط اجتماعی نامناسبی دارد و نمیتواند به هیچ عنوان کودکش را نگهداری کند و خودش مراجعه کرده و میگوید که توانایی نگهداری از کودکش را به هر دلیلی ندارد و قصد دارد فرزندش را به مراکز واگذار کند. در این وضعیت به دادگاه (اداره سرپرستی شعبه 25) نامه میدهیم که این مادر صلاحیت و شرایط ندارد و نمیتواند کودکش را نگهداری کند. دادگاه هم بررسیهای لازم را انجام میدهد از تحقیق در مورد خانواده تا بازدید منزل و مشاوره و... از سوی دیگر دادگاه این مساله را بر عهده بهزیستی گذاشته تا در مورد این مساله تعیین تکلیف کند. بهزیستی در مواردی که خانوادهای به دلیل فقر نمیتواند فرزند خود را نگهداری کند، خانواده را به لحاظ مالی، تقویت میکند تا حتیالامکان بچه در خانواده خودش حضور داشته باشد. پس از این، آن بچهها را هم واگذار میکنیم. در واقع چنانچه نشانهای از کودک و اقوامش باشد، آن بچه را تحویل به خانواده دیگری نمیدهیم. هماکنون خانوادههای امداد بگیر در مراکز بهزیستی وجود دارند که ماهانه مبلغ صدهزارتومان به آنها پرداخت میشود. علاوه بر آن، کمکهای تحصیلی هم به آنها ارایه میشود. حتی خانوادههایی داریم که تحت امداد هستند و بیش از دو فرزند دارند.
تا چه سنی کودکان را به عنوان فرزندخوانده به خانوادههای دیگری تحویل میدهید؟
کودکان تا سن 12 سال را به فرزندخواندگی به خانوادهها تحویل میدهیم اما همین حالا هم کودکان بزرگتری در مراکز بهزیستی هستند که هرگز به خانواده دیگری سپرده نشدهاند، زیرا بالاخره یک نشانهای از خانواده واقعی خودشان وجود دارد و ما ترجیحمان هم این است که کودک را به خود خانواده تحویل دهیم.
کودکانی که در مراکز بهزیستی نگهداری میشوند، بیشتر چه نوع کودکانی هستند؟ (به لحاظ آسیبهای اجتماعی)
به طور کامل مشخص نیست زیرا این امر متغیر است. اما بیشترین میزان بچههایی که سر راه گذاشته میشوند، بچههای اعتیاد هستند که در خیابانها رها شدهاند. گاهی اوقات هم این کودکان، موارد مربوط به کودکآزاری هستند. مورد دیگر هم عدم صلاحیت والدین بچهها است که دادگاهها این مساله را تعیین میکنند.
بیشتر کودکانی که سر راه گذاشته میشوند در چه سنی هستند؟
بیشتر کودکان رهاشده نوزاد هستند و متغیر است. گاهی اوقات در بیمارستان پس از زایمان مادر، رها شدهاند که بیمارستان به ما اطلاع میدهد و متوجه میشویم که اطلاعات ثبتشده برای آنها همه نادرست بوده است. بچههایی هم هستند که در خیابانها رها شده و ثبت نشدهاند.
آیا خانوادههایی که برای فرزندخواندگی مراجعه میکنند، ثبت نشده بودن کودکان برایشان اهمیت دارد یا خیر؟
برخی خانوادهها این پرسش را دارند، اما چون این مساله نامشخص است و ما هم نمیتوانیم تشخیص دهیم که این کودک ثبت شده است یا خیر، به خانوادهها هم میگوییم مشخص نیست. شاید قراردادی بین پدر و مادرشان وجود داشته و نمیتوان به طور قطع در مورد آن صحبت کرد. از سوی دیگر آن کودک گناهی ندارد حتی اگر ثبتنشده هم باشد زیرا کودک ناخواسته به وجود آمده و نباید گناه دیگران به پای بچه نوشته شود. اما خانوادهها این توضیحات را میپذیرند و با این موضوع هیچ مشکلی ندارند و همان کودکان را هم به سرپرستی میپذیرند.
آیا مشخص است کودکانی که سر راه گذاشته میشوند، بیشتر دختر هستند یا پسر؟
بیشتر کودک پسر سر راه گذاشته میشود و تعداد کودکان دختر بسیار کم است. اما متقاضیان خانوادهها برای دختر بیشتر است ولی چون تعداد پسر بیشتر است، رضایت میدهند و برایشان چندان تفاوتی ندارد.
در نقاط مختلف ایران خانوادهها چگونه میتوانند برای فرزندخواندگی اقدام کنند؟
هر خانوادهای در استان محل سکونت خود و در مراکز بهزیستی شهر خود در این زمینه اقدام میکند. در تهران هم این مساله منطقهبندی شده است. منطقه شمیران و منطقه غرب و شرق که هر منطقه کودکان مربوط به همان منطقه را به فرزندخواندگی تحویل میدهد. در واقع بستگی به دادگاه دارد که به کدام منطقه فرستاده شوند.
به لحاظ امکانات بفرمایید امکاناتی که در مراکز بهزیستی در اختیار کودکان است، شامل چه مواردی است؟
همه امکاناتی که برای یک زندگی در خانه مورد نیاز است برای بچهها تامین میشود. حتی فراتر از آن امکانات. همه امکانات تغذیه، پوشاک، تحصیل به نحو احسنت برای آنها تامین است. اما متاسفانه زندگی آنها گروهی است و به دلیل اینکه از نعمت خانواده بهرهمند نیستند، همیشه آن احساس کمبود را دارند. شاید شیکترین کودکان هم باشند اما همان کمبود باعث میشود این بچهها ارضا نشوند به لحاظ نیازهایی که با حضور خانواده دارند. از سوی دیگر آنها به صورت دایم تحت نظر روانشناس و روانپزشک هستند و مهارتهای زندگی به آنها آموزش داده میشود و برای تحصیل هم به مدارس عادی میروند و در واقع در مراکز بهزیستی ایزوله نیستند. اتفاقا برخلاف کودکان دیگر بهتر از آنها نگهداری میشود و هزینه و زمان بیشتری هم برای نگهداری از آنان مورد نیاز است.
آیا به لحاظ دینی شرایط خاصی برای پذیرش کودکان وجود دارد یا این مساله قابل تشخیص نیست؟
این مساله قابل تشخیص نیست، اما مسلمان و مسیحی و زرتشتی تفاوتی نمیکند زیرا این کودکان انساناند و برای همین جامعه هستند و مراکز جدا برای نگهداری از کودکان بیسرپرست اقلیت وجود ندارد.
شما عنوان کردید کودکان تا سن 12 سال را به سرپرستی خانوادهها میدهید. برای کودکان بالای 12 سال چه تمهیداتی اندیشیده شده است؟
ما برای این کودکان سرپرستی دایم نداریم. بلکه مسالهای با عنوان «امین موقت» داریم. بچههایی شامل امین موقت میشوند که بدسرپرست هستند و والدین آنها نمیتوانند از این کودکان نگهداری کنند. به این صورت که مثلا ممکن است خانواده آنها در زندان باشند و 20 سال محکومیت داشته باشند یا نشانهای از خانواده آنها وجود دارد، اما هرچه جستوجو کردهایم، چیزی پیدا نکردیم. این بچهها به فردی سپرده میشوند که امین موقت نام دارد. یعنی خانوادههایی که خودشان فرزند دارند، اما تمایل دارند سرپرستی کودک دیگری را نیز بر عهده گیرند. به صورت موقت با حکم دادگاه آن خانوادهها میتوانند کودکان را به سرپرستی بپذیرند. برای هر چند سال تا زمانی که خانواده واقعی آن کودک مراجعه کنند. ممکن است خانواده واقعی این کودکان مراجعه نکنند، پس از آن این کودکان به صورت دایم به همان خانوادهای واگذار میشوند که سرپرستیشان را به صورت موقت برعهده گرفتهاند. در واقع کودکان بدسرپرست فقط با این عنوان امین موقت به خانوادهها واگذار میشوند و نه به عنوان فرزندخوانده. ما حتی خانوادههایی داریم که کودکان بیمار و کودکانی که اچآیوی مثبت یا صرع یا بیماریهایی از این قبیل دارند را به امین موقت خود پذیرفتهاند. خوشبختانه سطح آگاهی خانوادهها آنقدر افزایش یافته که حتی با وجود تصورات نامناسب در مورد بیماری ایدز، اما آنها با این مساله بهراحتی کنار میآیند چون بچه در به وجود آمدن این بیماری نقشی نداشته و پس از آن هم مراحل درمان این کودکان را پیگیری میکنند. حتی آگاهی آنها در حدی است که میدانند ممکن است کودک درمان قطعی نشود و اتفاقات بدی رخ دهد. این نکته هم باید عنوان شود که چنانچه کودکی به خانوادهای برای امین موقت تحویل داده نشود، باید تا همیشه در مراکز بهزیستی بماند.
این شرایط امین موقت شامل چه مواردی است؟
چون خود خانوادههایی که برای امین موقت مراجعه میکنند، فرزند دارند، نیازی نیست گواهی نازایی داشته باشند. حداکثر سن برای امین موقت شدن هم 50 سال است. البته باز هم بستگی به دادگاهها دارد که در این زمینه کمی سخت میگیرند.
این مساله امین موقت بهتازگی در مورد کودکان بدسرپرست اجرا میشود یا از ابتدا چنین قانونی در بهزیستی وجود داشته است؟
نمیتوان گفت به صورت قانونی مساله امین موقت وجود داشته است اما در دستورالعمل بهزیستی هست و با توجه به شرایط کودکان هماندیشی کرده و به این نتیجه رسیدهاند که برای مشخص شدن وضعیت کودکان بدسرپرست هم باید چارهای بیندیشند تا آنها هم از نعمت خانواده برخوردار شوند.
آیا به خانمهای مجرد هم تحت شرایطی کودکی به عنوان فرزندخوانده داده میشود؟
به خانمهای مجرد کودک تحت عنوان امین موقت و نه فرزندخوانده داده میشود. مثلا موردی داشتیم که خانمی مجرد بوده و شرایط بسیار خوبی داشته و تا زمانی که خانوادهای پیدا نشود یا عدم صلاحیت والدین کودکی عنوان نشود، کودک میتواند پیش خانم مجرد بماند. این خانمها هم مدارک لازم همانند فرزندخواندگی را باید ارایه دهند و فقط مواردی که مربوط به زوجین میشود، نیازی به اجرایش نیست. نکته دیگر اینکه به این خانمها عمدتا پس از بررسیهای لازم، کودک دختر داده میشود نه پسر.
در مورد کودکانی که مشکلات جنسیتی دارند یا دوجنسه هستند و پس از مدتی وضعیت و حالتهای آنها مشخص میشود، چه اقداماتی انجام میشود؟
مشکلات آنها را درمان میکنیم. آنها هم همانند کودکان دیگر هستند و هیچ تفاوتی بین آنها با سایر کودکان وجود ندارد. اما مسالهای که در این میان وجود دارد این است که تاکنون پیش نیامده کودک دوجنسه یا مشکلدار به لحاظ جنسیتی را درمان کرده باشیم و بخواهیم به خانوادهای به عنوان فرزندخوانده بدهیم. ممکن است خانوادهای داشته و بعدها مراجعه کرده و فرزند خود را تحویل گرفته است. در غیر این صورت در مراکز مانده است.
محرم کردن خانوادهها و کودکان چگونه انجام میشود؟
من کارشناس مذهبی نیستم بتوانم در این زمینه نظر دقیق ارایه دهم اما محرم کردن را بر عهده خانوادهها میگذاریم و به آنها میگوییم که خودتان پیش مراجع تقلید خود بروید و در این زمینه نظرات آنان را جویا شوید. البته کودکان شیرخوار بسیار راحت هستند در این زمینه.
پس شرط لازمالاجرایی در این زمینه وجود ندارد که حتما توسط شما محرم شوند و سپس کودک به آنها تحویل داده شود؟
برای آنها توضیح داده میشود که شما باید به فکر این باشید که دختر را چگونه به آقا و پسر را چگونه به خانم محرم کنید. در جلسات کمیتهها از آنها پرسیده میشود که آیا از مرجع تقلید خود در این خصوص پرسیدهاند و آنها چه پاسخی دادهاند. خوشبختانه خانوادهها خودشان روی این مساله حساس هستند و متقاضیان خارجی ما هم که به اینجا مراجعه میکنند، همینطور رفتار میکنند، چون یکی از آنها ایرانی هستند، به هر حال این موضوع برایشان اهمیت دارد.
در ابتدای گفتوگو عنوان کردید ممکن است خانوادهای پس از 20 سال کودکی را رها کنند و بر این اساس باید پشتوانه مالی درستی داشته باشند. آیا مواردی از این دست داشتهاید یا برعکس آن، خانواده واقعی کودکی که به عنوان فرزندخوانده به خانواده دیگری سپرده شده است، پس از چند سال پیدا شوند و فرزند خود را بخواهند؟
تاکنون من به عنوان مددکار چنین مواردی را نداشتهام. اما چنانچه چنین مواردی پیش بیاید، آن خانواده باید به دادگاه مراجعه کنند و اینگونه نیست که اگر خانواده واقعی کودکی پس از به سرپرستی گذاشته شدن پیدا شدند، به آنها عنوان شود که کودکتان به فلان خانواده واگذار شده و بروید کودکتان را از آنها بگیرید. چنین چیزی وجود ندارد. آنها پس از مکاتبه ما به دادگاه فرستاده میشوند. دادگاه مسایل آنها را بررسی میکند، چنانچه صلاحیت خانواده واقعی تایید شد، با رای دادگاه کودک به خانواده خود باز میگردد. البته به سن کودک هم بستگی دارد. به این صورت که اگر بچه در سنی باشد که بتواند تشخیص دهد که میخواهد پیش والدین خود بماند یا پیش خانوادهای که او را به سرپرستی پذیرفتهاند، باید به نظر کودک عمل کرد.
خب اگر کودک پس از سالها حضور در خانوادهای که او را به سرپرستی قبول کردهاند و پس از ایجاد وابستگیها، با رای دادگاه به خانواده خود بازگردد، تکلیف آن خانواده سرپرست چه میشود؟
ما در ابتدا همه این موارد و استثنائات را به خانوادههایی که به دنبال فرزندخواندگی هستند، توضیح میدهیم و به آنها میگوییم تمام تلاشمان را کردهایم که خانوادهای پیدا نشود تا برای شما مشکلی ایجاد شود، اما چنانچه یکدرصد این اتفاق بیفتد، آنها را از قبل آگاه کردهایم.
در مراکز نگهداری بهزیستی، کودکان تا 18 سال نگهداری میشوند. پس از 18سالگی وضعیت این کودکان چه میشود؟
بله تا 18 سال نگهداری میشوند، اما باز هم بستگی به شرایط کودکان دارد. در واقع تا 18 سال فیکس نیست و نمیتوان نسخه یکسانی برای همه کودکان پیچید و این طور نیست که تا 18 سال تمام شد، باید از مرکز بروند. ما بچههایی داریم که 20 ساله هستند و هنوز در این مراکز نگهداری میشوند. زیرا هنوز شرایط زندگی مستقل را به دست نیاوردهاند. در این صورت بچههایی که شرایط زندگی مستقل را دارند، پس از 18سالگی از مرکز میروند یعنی مددکار تشخیص میدهد که این کودک میتواند زندگی مستقلی را در بیرون از سازمان داشته باشد. به عنوان مثال یا دانشجو است یا شاغل است و خودش هم علاقهمند است که وارد جامعه شود. در این صورت اقدامی که سازمان انجام میدهد، این است که حق ترخیص به آنها میدهد به مبلغ پنجمیلیون تومان. اکثر بچهها دو سه نفری با یکدیگر همراه میشوند تا بتوانند برای خود خانهای اجاره کنند، تا زمانی که تحصیل میکنند و تا زمانی که سرپا شوند و بتوانند منبع درآمدی برای خود داشته باشند، امداد ماهانه دریافت میکنند. در واقع باید درآمدی داشته باشند و بتوانند خود را حمایت کنند تا بتوانند از مراکز خارج شوند. پس از اینکه برای خود منبع درآمد داشتند، امداد ماهانه برای آنها قطع میشود. اما چنانچه کمکهای جانبی یا به لحاظ ارزاق و... هم نیاز داشته باشند، مراکز بهزیستی به آنها کمک میکنند. در واقع همیشه با ما در ارتباطاند. ما بچههایی هم داریم که بعد از 10 سال مستقل شدن هنوز در مراکز رفت و آمد دارند زیرا هنوز نتوانستهاند وابستگیها را رها کنند. ما حتی خانوادههایی داریم که فرزند به سرپرستی قبول کردهاند و سالها گذشته و فرزندانشان دانشجو شدهاند، اما هنوز هم به ما مراجعه میکنند. نه برای دریافت کمک مالی بلکه برای مشاوره و خدمات دیگر. در واقع بهزیستی تمام تلاش خود را میکند که این کودکان سرپا باشند.
در مورد طرحی که از بیرون کودکانی را به صورت مالی تحت سرپرستی خودشان قرار میدهند، بدون آنکه کودک را با خود ببرند، این طرح چگونه است؟
این طرح، حامی نام دارد. به این صورت که افرادی اعلام آمادگی میکنند که کودکی را به لحاظ مادی چه برای تحصیل و چه برای درمان و سایر موارد حمایت کنند. یا خودشان نحوه حمایت و شرایطشان را عنوان میکنند یا بر عهده مراکز بهزیستی میگذارند که آنها نحوه حمایت را تعیین کنند. در این میان سن بچهها هم مطرح است که میخواهند هزینههای یک نوزاد را تقبل کنند یا یک دانشجو را. ما بچههایی را به آنها معرفی میکنیم و خودشان در میان آنها یک نفر را انتخاب میکنند. البته نه به این صورت که بچهها را بیاوریم و بگوییم یکی را انتخاب کنید، بلکه به حامیان توضیح میدهیم که مثلا فلان بچه نیاز به درمان دارد و شما میتوانید هزینههای درمان او را تامین کنید. میزان مبلغی را هم که قرار است ماه به ماه به بچهها تعلق بگیرد، خود حامیان مشخص میکنند نه بهزیستی. البته دفترچه حساب بیمه عمر برای کودکان افتتاح شده است و خانوادهها را تشویق میکنیم به این سمت که ماه به ماه به آن دفترچه پول ریخته شود. اما به دلخواه خودشان است. آن حامی هم میتواند بچهای را که تحت سرپرستی مالی خودش است، هر گاه که خواست ببیند، اما به هیچ عنوان نمیتواند با خود به بیرون از مراکز ببرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.