مادر جایگزین؛ راهحلی برای ناباروری
اجاره رحم 2 تا 9 ميليون تومان
هامون دومان / عکس:Reuters
در محوطه ورودی یکی از مراکز درمان ناباروری ایستادهام، در فضای حیاط به ردیف صندلی چیدهاند. تلویزیون فیلمی آموزشی نشان میدهد؛ تصاویری درهم و تپنده. لقاح صورت میگیرد. تخمک بارور شده را به رحم زنی انتقال میدهند که تنها قرار است ۹ ماه مادر باشد؛ زنی با رحم اجارهای.
این مرکز یکی از دهها مرکزی است که در ایران و بهخصوص شهر تهران در زمینه کمک به حل مشکل ناباروری زوجها فعالیت میکنند. اگرچه راههای دیگر درمان ناباروری مانند لقاح مصنوعی، برای زوجهای ایرانی شناختهشدهتر هستند اما این روزها شمار خانوادههایی که برای بچهدار شدن به سراغ مادر جایگزین یا مادر واسط میروند، افزایش پیدا کرده است.
اگر زوج نابارور همه راههای ممکن را بدون موفقیت طی کرده باشند به سراغ راهی که متخصصان از آن به عنوان آخرین راه یاد میکنند، میروند؛ اجاره رحم یک زن دیگر. کمک گرفتن از مادرهای جایگزین امروز در بسیاری از کشورهای دنیا راهی است برای بچهدار شدن خانوادههایی که رحم مادر خانواده به دلایل مختلف نمیتواند در ۹ ماه بارداری میزبان کودک خود باشد. درحال حاضر ۱۰درصد زوجهای ایرانی نابارور هستند که آخرین راهکار درمانی برای تنها یک تا دودرصد از آنها استفاده از روش «رحم جایگزین» است.
سالن انتظار کلینیک از محوطه آن شلوغتر است. بیش از ۵۰۰ زن و مرد منتظر ایستادهاند تا برای معاینه اسمشان خوانده شود.
زنی ۳۵ ساله کنارم مینشیند. سر صحبت را که بازمی کنم میفهمم ۱۵ سال است ازدواج کرده و یک فرزند دختر دارد اما دیگر بچهدار نمیشود. میگوید: «دکترها گفتند رحمام چسبندگی داده است و دیگر نمیتوانم بچهدار شوم.» ادامه میدهد: «به بچههای پرورشگاهها اعتماد ندارم، معلوم نیست از چه درست شدهاند. پدر و مادرشان کیست و چرا سر راه گذاشته شدهاند. غریبهها را به خانه نمیبرم. آمدهایم اینجا تا یک مورد مناسب برای اجاره پیدا کنیم؛ زنی که بتواند بچه من و شوهرم را در رحمش نگه دارد.»
شرایط سخت به فرزند گرفتن کودکان از بهزیستی و عدم اطمینان از سلامت ژنتیکی و روانی کودکان بیسرپرستی که در مراکز وابسته به بهزیستی نگهداری میشوند به تمایل خانوادهها برای اینکه با استفاده از پیشرفتهای علمی بتوانند خودشان بچهدار شوند، دامن زده است.
دکتر حسن طایی، متخصص زنان، زایمان و نازایی که در مورد رحم جایگزین تحقیقهای زیادی را به عمل آورده است، میگوید: «اولین نوزاد به این روش در سال ۱۹۹۰ در آمریکا متولد شد. پس از آن و طی 20سالی که از تولد اولین نوزاد به این روش میگذرد، امکانات پزشکی برای لقاح مصنوعی و قرار دادن جنین در رحم مادر موقت پیشرفت چشمگیری داشته است. تقریبا از هر سه جنین با این روش تنها یکی از آنها را از دست میدهیم.»
پزشکان ایرانی در زمینه استفاده از مادر میانجی تاکنون موفق عمل کرده به صورتی که تنها در شهر اصفهان صد زوج از این طریق بچهدار شدهاند و روز بهروز بر تعداد کسانی که از این روش استفاده میکنند، افزوده میشود.
چند اسم جدید خوانده میشود. زنی میانسال با خوشحالی از اتاق معاینه خارج میشود. میگوید: «استاد دانشگاه هستم و دو دختر دارم. به یک دلیل پزشکی چند سال پیش مجبور شدم رحمام را بردارم. اما تازگیها شوهرم بهانهگیر شده است. میگوید پسر میخواهد و به این بهانه من را تحت فشار گذاشته تا با ازدواج مجددش موافقت کنم. اما من به خاطر آبروی دخترانم راضی به ازدواج مجدد شوهرم نیستم. آمدهام اینجا تا مادر جایگزین پیدا کنم؛ زنی که بچه من و شوهرم را برای ما نگه دارد و بزاید. اگرچه باز هم نمیتوانم مطمئن باشم که پسر میزاید.»
مادر جایگزین
استفاده از «مادر جایگزین» به معنی انتقال یک یا تعداد بیشتری از جنینهای حاصل از لقاح تخمک و اسپرم زوج نابارور به رحم یک زن دیگر است. در این حالت فرد اجارهدهنده رحم، تنها یک میزبان برای جنین است و از نظر ژنتیکی هیچگونه مشارکتی با جنین ندارد. معمولا زنانی حاضر به اجاره دادن رحمشان میشوند که نیاز شدید مالی دارند. در غیراین صورت فرهنگ و سنتهای حاکم بر ایران اجازه چنین کاری را به افراد نمیدهد.
پیش از قرار دادن جنین در رحم مادر جایگزین باید اطمینان حاصل کرد که او از نظر جسمی در سلامت کامل باشد و به هیچ کدام از بیماریهای قابل انتقال از مادر به جنین مانند ایدز و هپاتیت مبتلا نباشد. از سوی دیگر نباید بارداری برای «مادر واسط» خطری در پی داشته باشد و «مادر واسط» باید حداقل یکبار تجربه به آخر رسیدن حاملگی را داشته باشد. از همه مهمتر باید حداقل یک بچه به دنیا آورده باشد و در حال حاضر نیز سرپرست او محسوب شود زیرا در غیراین صورت معمولا پس از به دنیا آمدن کودک حاضر به چشمپوشی از آن نخواهد شد. بحرانهای روحی زنی که به دلیل فقر مالی حاضر به ایفای نقش «مادر جایگزین» میشود، معمولا نادیده گرفته میشود. اکثر تحقیقهایی که تاکنون درباره این پروژه صورت گرفته است به خانوادههای نابارور و شرایط روحی آنان پرداخته و کمتر مشکلات زنی را در نظر گرفتهاند که برای ۹ ماه بدنش پذیرای میهمانی موقت بوده است.
در مراکز ناباروری، مسوولان و پزشکان معمولا درباره روش درمان ناباروری با شیوه «رحم اجارهای» حرف میزنند ولی از زنان اجارهدهنده، مسایل و مشکلات آنها سخنی به میان نمیآید. میگویند اجاره رحم یکی از بهترین شیوههای درمان ناباروری است و خانوادههای بسیاری را صاحب بچه کرده و استقبال از آن زیاد است. اما بر سر زنی که 9ماه تمام سختیهای بارداری را تحمل میکند، بچهای را به دنیا میآورد و مجبور است از آن دست بکشد چه خواهد آمد؟
معمولا ادعا میکنند که تبعات پزشکی-فیزیکی این شیوه را در «مادران جایگزین» بررسی کردهاند و مطمئن هستند که مشکلی برای زنان واسط پیش نخواهد آمد. از سوی دیگر وعده میدهند مادران جایگزین در طول دوران بارداری تحت مراقبتهای پزشکی قرار میگیرند. اما عدم شناخت کافی از روش «مادر واسط» برای درمان ناباروری باعث شده تا پای دلالها و واسطهها به میان آید و زوجهای نابارور مجبور شوند برای یافتن مادر جایگزین سری به بازارهای سیاه بزنند. بازارهایی که در خفا رحم «مادران واسط» را بین دو تا ۹میلیون برای ۹ ماه به اجاره میدهند. البته وقتی پای متقاضی خارجی به میان میآید واسطه قیمت را به ۲۵میلیون هم میکشاند.
توصیه میشود که خانوادهها و زنان اجارهدهنده رحم نباید با هم تماس داشته باشند. در تمام دوران بارداری خانواده و «مادر واسط» نباید یکدیگر را ببینند تا بعدها هیچ سرنخی از اسم و محل زندگی یکدیگر نداشته باشند. دلالها معمولا برای محکمکاری قولنامهای را بین خانواده متقاضی و «مادر جایگزین» مینویسند تا در دوران حاملگی و پس از زایمان هیچ کدام از طرفین قول و قرار اولیه را فراموش نکنند. اما با کمی پرس و جو در کلینیکهایی که با روش «مادر واسط» به درمان ناباروری میپردازند، معلوم میشود که تعداد زیادی از «مادران جایگزین» پس از تولد بچه آنچنان نسبت به او احساس دلبستگی میکنند که حاضر نمیشوند از بچه چشم بپوشند. اگرچه اکثر این زنان به دلیل ناآشنایی نسبت به قوانین، دست به فرار و تغییر محل زندگی خود میزنند اما طبق قانون ایران، زنی که رحمش را اجاره داده، میتواند کودک تازه متولدشده را به پدر و مادر ژنتیکیاش تحویل ندهد. براساس مقررات جاری کشور ایران، حضانت فرزند تا هفت سال متعلق به مادر است و زنی که بچه در رحمش رشد پیدا کرده است مادر محسوب میشود. در نتیجه مادر میتواند حضانت طفل را تا موعد قانونی بر عهده بگیرد حتی اگر قراردادی مبنی بر الزام مادر به رد فرزند تنظیم شده باشد. اما حتی اگر قرارداد فیمابین رسمی نباشد، رضایت شوهر زن حامل در پروژه «رحم جایگزین» براساس قانون مجازات اسلامی، برای انجام اعمال جراحی یا طبی لازم است و عدم اخذ رضایت شوهر میتواند موجب مسوولیت کیفری، مدنی یا انتظامی پزشک شود. معمولا مردان از اینکه زنانشان را وارد این پروسه کنند سر باز میزنند. تنها در صورتی که خانواده از فقر شدید رنج ببرد مردان به انجام این عمل رضایت میدهند. اگرچه به رغم نیاز، شنیده میشود که «مادران جایگزین» در دوران بارداری از سوی شوهرانشان مورد آزاد و اذیت کلامی و رفتاری قرار میگیرند. به اعتقاد محمود ابهری، مشاور خانواده و روانشناس، مادران اجارهای هر چقدر به این کار به عنوان یک شغل و وظیفه نگاه کنند باز هم از نظر روانی و رفتاری درگیر آن میشوند چراکه در ضمن پروراندن یک جنین در شکم گذشته از ارتباط خونی با آن، در طول ۹ ماه از نظر عاطفی نیز بین مادر و جنین ارتباط برقرار میشود. به گفته ابهری درگیری فکری «مادر اجارهای» در بسیاری از اوقات با تولد فرزند تمام نمیشود و در پارهای مواقع این ارتباط آنقدر عمیق میشود که باعث فرار مادر حامل همراه فرزند نوزاد یا انکار وی و به قول معروف «دبه کردن» او میرسد چراکه مادر حامل احساس میکند از وجودش سوءاستفاده شده و هرچند در قبال این کار پول گرفته اما خلأ عاطفی ناشی از اجاره دادن همیشه بخشی از جسم او را آزار خواهد داد.
پدر و مادر ژنتیکی
زوجهایی برای بچهدار شدن به دنبال «مادر جایگزین» میروند که زنان آن بدون رحم متولد شدند یا به دلایلی رحمشان با جراحی برداشته شده است یا اینکه به دلیل بیماریهای مختلف مثل دیابت، بیماری قلبی، فشار خون یا بیماریهای بدخیم قادر به حمل جنین نیستند.
در واقع در فرآیند «اجاره رحم»، اسپرم پدر با تخمک مادر در محیط آزمایشگاهی لقاح داده میشود و جنین حاصله در رحم زن دیگری که قابلیت بچهدار شدن را داشته باشد جایگزین میشود. نوزاد متولدشده خصوصیات ژنتیکی پدر و مادر خود را به ارث میبرد.
به گفته پزشکان، اگرچه فرد حامل جنین از لحاظ چهره و به لحاظ فیزیکی و ژنتیکی تاثیری روی جنین نمیگذارد، از لحاظ روحی و روانی تا حدی میتواند بر جنین تاثیرگذار باشد.
زوجهایی که خواهان اجاره کردن رحم زنی برای جنینشان هستند از لحاظ پزشکی باید نسبت به وضعیت بیماری اچآیوی، بیماریهای ویروسی، ژنتیکی و سلامتی جسمانی مورد بررسی قرار گیرند تا از سلامتشان اطمینان حاصل شود.
به گفته مرتضی اسماعیلی، آسیبشناس و روانشناس خانواده، مطالعه آمارهای سالانه در کشور نشان میدهد که هر سال صدهزار نفر به جمعیت نابارور ایرانی اضافه میشود و سازمان بهداشت جهانی سهم نازایی در ایران را در میان جمعیت بارور ۱۲درصد اعلام کرده است. به گفته او براساس این دو آمار ناباروری در فهرست آمارهای طلاق در کشور ما جایگاه خاصی را به خود اختصاص داده. به گفته اسماعیلی، برای درمان ناباروری امروز روشهایی انتخاب میشود که خالی از ابعاد روانی و اجتماعی نیست.
یک طرف این ماجرا به گشودن گره از زندگی زن و شوهری منجر میشود که سالهاست در حسرت پدر و مادر شدن ماندهاند و در سمت دیگر فقر پای زنی ناچار را به بازی «مادر واسط» باز میکند؛ زنی که برای برطرف کردن نیازهای مالیاش قبول میکند جنین زن و شوهر دیگری را در رحم خود پرورش دهد؛ جنینی که قرار است فرزند او نباشد.
انعقاد قرارداد
به گفته ابهری میان زوجی که قصد «اجاره رحم» دارند و زنی که رحم خود را اجازه میدهد قراردادی بسته میشود. مهمترین بند این قرارداد پس از بندی که حق اجاره ۹ ماه رحم را مشخص میکند، ماده است که داور قرارداد را معلوم میکند. این داور کسی است که معمولا وظیفه معرفی «مادر جایگزین» را بر عهده دارد و تنها رابط بین خانواده و «مادر جایگزین» است.
ابهری اعتقاد دارد که باید سازمانی مسوولیت اصلی این ماجرا را در یک بیمارستان بر عهده بگیرد. به اعتقاد ابهری سازمان بهزیستی میتواند یک انتخاب خوب باشد. او اعتقاد دارد وقتی این موضوع در قالبی کاملا قانونی صورت گیرد جلو سوءاستفادههای بعدی گرفته میشود.
برخلاف کشورهای دیگر که حتی ممکن است مادر حامل را از اعضای فامیل یا خانواده انتخاب کنند، استفاده از این روش، از سوی بسیاری از خانوادههای ایرانی کتمان میشود. زوج نابارور حتی ممکن است به مسافرتهای طولانی بروند و پس از تولد بچه به شهر خود برگردند. به گفته ابهری در برخی موارد «مادران حامل» پس از زایمان با تهدید خانواده نابارور به افشای موضوع برای فامیل آنها و چگونگی بچهدار شدنشان، اقدام به باجگیری میکنند.
مشکلات استفاده از «مادر جایگزین» برای بچهدار شدن به همین جا ختم نمیشود. اداره ثبت احوال ایران برای کودکان تازه متولدشده طبق گواهی بیمارستان شناسنامه صادر میکند؛ گواهیای که در آن در مقابل گزینه نام مادر، نام زنی نوشته خواهد شد که کودک را به دنیا آورده است. گرفتن شناسنامهای که در آن نام پدر و مادر ژنتیکی بچه به عنوان والدین او درج شده باشد به یکی از مشکلات بزرگ خانوادههای ناباروری تبدیل شده است که بهجای اقدام قانونی از طریق دلالها به دنبال «مادر واسط» برای کودک خود میگردند و در کلینیکهایی اقدام به جایگزینی جنین میکنند که چندان پایبند به قانون نیستند.
مهدی تدینرودکی، مدیر روابط عمومی و همکاریهای بینالملل سازمان ثبت احوال در مورد نحوه صدور شناسنامه برای کودکانی که از طریق «مادر جایگزین» به دنیا آمدهاند، میگوید: «شناسایی این کودکان در قالب نام خانوادگی مربوط به منشاء کودک یعنی نام خانوادگی پدر رسمیت یافته است. این حق در روش بارداری به شیوه رحم جایگزین در قوانین و مقررات نه تنها تاکنون به صراحت شناسایی نشده بلکه با ادامه سکوت بستر ارایه اطلاعات غیرواقعی، تضییع حقوق اشخاص ثالت، صدور گزارشهای خلاف واقع، جعل عنوان، تقابل هویت واقعی و ظاهری، اعلام گواهی ولادت دروغ، تدافع امر به مراجع قضایی و مشکلات ناشی از آن فراهم شده است.» سکوت قانون در مورد فرزندان بهدنیاآمده با روش «مادر جایگزین» تنها به شناسنامه آنها ختم نمیشود، موضوع ارث این کودکان نیز با مشکل مواجه است و هنوز در این زمینه قانون وارد جزییات نشده و موضوع را به صورت روشن و صریح تدوین نکرده است.
دلالها در کمین
زنان نابارور به طور متوسط بیش از چهارمیلیون تومان برای رحم جایگزین پرداخت میکنند. براساس شنیدهها این رقم از دومیلیون تومان آغاز و تا ۹میلیون در نوسان است.
یک متخصص زنان و زایمان در مورد بازار سیاه جدیدی که برای داد و ستد رحم اجارهای به وجود آمده است، میگوید: «با توجه به اینکه اکثر زنانی که جنین را دریافت میکنند از طبقه محروم جامعه هستند و برای این کار رقم قابل توجهی دریافت میکنند، توسط شوهرانشان مجبور به انجام هرساله این کار میشوند.» این زنان به مرور زمان به بیماریهایی مانند: کمخونی، پوکی استخوان، عفونتهای رحم و لگن، فشار خونهای حاملگی و دیابت که از عوارض میزبانی هرساله جنین است مبتلا میشوند. در نهایت در اثر استمرار این امر امکان مرگ زنان نیز وجود دارد.
محمدرضا نوروزی، رییس انجمن علمی تخصصی باروری و ناباروری، با بیان اینکه درحال حاضر در کشور ما مرکزی که به صورت کنترلشده در زمینه رحم جایگزین فعالیت کند وجود ندارد، گفت: «یکی از مسایلی که در مقوله رحم جایگزین مطرح است، عوارض جامعهشناختی و سوءاستفاده از افراد نیازمند و به وجود آمدن یک تجارت جدید در این زمینه است. در مساله رحم جایگزین امکان سوءاستفاده از زنان به علت مشکلات مادی وجود دارد.»
قانون اهدای جنین یا اهدای گامت از زن و شوهر نابارور به «مادر واسط» در ۲۹ تیر ۸۲ توسط مجلس شورای اسلامی تصویب شد و در هشتم مرداد ۸۳ به تایید شورای نگهبان رسید.
اگرچه تصویب این قانون برداشتن یک گام رو به جلو بود اما مسلما تا زمانی که تمام خلأهای قانونی پیرامون این روش درمان ناباروری برطرف شود راه درازی باقی مانده است.
کودکان سردرگم
کودکی که از رحم جایگزین متولد میشود، از بدو تولد با مشکلات ریز و درشتی دست به گریبان است. دکتر شیوا، استادیار پژوهشکده رویان با اشاره به اینکه در روش «رحم جایگزین» پس از تولد نوزاد، شیر او در پستان زن میزبان قرار دارد، گفت: «شیردهی زنانی که با این روش مادر میشوند با مداخلات دارویی امکانپذیر است.» وی در اینباره توضیح داد: «در بسیاری از موارد زوجین میخواهند که ارتباط با «زن میزبان» قطع شود. در این شرایط از ۲۸هفتگی زنی که بچه در رحمش رشد میکند، به زنی که مادر ژنتیکی است داروهایی داده میشود که بتواند خودش به کودک شیر بدهد و در این زمینه تاکنون بسیار موفق بودهایم و موردی نبوده است که با شکست مواجه شود.»
اما کودکان همیشه نوزاد باقی نمیمانند. به دلیل اینکه استفاده از روش «مادر جایگزین» سابقه تاریخی چندانی ندارد، نمیتوان به قوت در مورد مسایل روحی کودکانی که با این روش به دنیا میآیند، سخن گفت. اما به توصیه کسانی که در زمینه دیگر روشهای فرزندخواندگی تجربه دارند، بهتر است والدین ژنتیکی پیش از پایان دوران کودکی واقعیت را با کلمات ساده و با زبان شعر و قصه با کودک در میان بگذارند تا او را از آسیبهای روحی آینده مصون بدارند.
از کلینیک که خارج میشوم زنی یک برگ تبلیغاتی به دستم میدهد. نگاهی سرسری به آن میاندازم. تبلیغی است برای «اجاره رحم»: «شما هم میتوانید صاحب فرزند شوید.»
بچه شما در رحم ما - با تضمین و رفتن به محضر - بعد از 9ماه فرزند خود را تحویل بگیرید - یعنی مادر اجارهای ما باشیم - پدر و مادر شما.
در محوطه ورودی یکی از مراکز درمان ناباروری ایستادهام، در فضای حیاط به ردیف صندلی چیدهاند. تلویزیون فیلمی آموزشی نشان میدهد؛ تصاویری درهم و تپنده. لقاح صورت میگیرد. تخمک بارور شده را به رحم زنی انتقال میدهند که تنها قرار است ۹ ماه مادر باشد؛ زنی با رحم اجارهای.
این مرکز یکی از دهها مرکزی است که در ایران و بهخصوص شهر تهران در زمینه کمک به حل مشکل ناباروری زوجها فعالیت میکنند. اگرچه راههای دیگر درمان ناباروری مانند لقاح مصنوعی، برای زوجهای ایرانی شناختهشدهتر هستند اما این روزها شمار خانوادههایی که برای بچهدار شدن به سراغ مادر جایگزین یا مادر واسط میروند، افزایش پیدا کرده است.
اگر زوج نابارور همه راههای ممکن را بدون موفقیت طی کرده باشند به سراغ راهی که متخصصان از آن به عنوان آخرین راه یاد میکنند، میروند؛ اجاره رحم یک زن دیگر. کمک گرفتن از مادرهای جایگزین امروز در بسیاری از کشورهای دنیا راهی است برای بچهدار شدن خانوادههایی که رحم مادر خانواده به دلایل مختلف نمیتواند در ۹ ماه بارداری میزبان کودک خود باشد. درحال حاضر ۱۰درصد زوجهای ایرانی نابارور هستند که آخرین راهکار درمانی برای تنها یک تا دودرصد از آنها استفاده از روش «رحم جایگزین» است.
سالن انتظار کلینیک از محوطه آن شلوغتر است. بیش از ۵۰۰ زن و مرد منتظر ایستادهاند تا برای معاینه اسمشان خوانده شود.
زنی ۳۵ ساله کنارم مینشیند. سر صحبت را که بازمی کنم میفهمم ۱۵ سال است ازدواج کرده و یک فرزند دختر دارد اما دیگر بچهدار نمیشود. میگوید: «دکترها گفتند رحمام چسبندگی داده است و دیگر نمیتوانم بچهدار شوم.» ادامه میدهد: «به بچههای پرورشگاهها اعتماد ندارم، معلوم نیست از چه درست شدهاند. پدر و مادرشان کیست و چرا سر راه گذاشته شدهاند. غریبهها را به خانه نمیبرم. آمدهایم اینجا تا یک مورد مناسب برای اجاره پیدا کنیم؛ زنی که بتواند بچه من و شوهرم را در رحمش نگه دارد.»
شرایط سخت به فرزند گرفتن کودکان از بهزیستی و عدم اطمینان از سلامت ژنتیکی و روانی کودکان بیسرپرستی که در مراکز وابسته به بهزیستی نگهداری میشوند به تمایل خانوادهها برای اینکه با استفاده از پیشرفتهای علمی بتوانند خودشان بچهدار شوند، دامن زده است.
دکتر حسن طایی، متخصص زنان، زایمان و نازایی که در مورد رحم جایگزین تحقیقهای زیادی را به عمل آورده است، میگوید: «اولین نوزاد به این روش در سال ۱۹۹۰ در آمریکا متولد شد. پس از آن و طی 20سالی که از تولد اولین نوزاد به این روش میگذرد، امکانات پزشکی برای لقاح مصنوعی و قرار دادن جنین در رحم مادر موقت پیشرفت چشمگیری داشته است. تقریبا از هر سه جنین با این روش تنها یکی از آنها را از دست میدهیم.»
پزشکان ایرانی در زمینه استفاده از مادر میانجی تاکنون موفق عمل کرده به صورتی که تنها در شهر اصفهان صد زوج از این طریق بچهدار شدهاند و روز بهروز بر تعداد کسانی که از این روش استفاده میکنند، افزوده میشود.
چند اسم جدید خوانده میشود. زنی میانسال با خوشحالی از اتاق معاینه خارج میشود. میگوید: «استاد دانشگاه هستم و دو دختر دارم. به یک دلیل پزشکی چند سال پیش مجبور شدم رحمام را بردارم. اما تازگیها شوهرم بهانهگیر شده است. میگوید پسر میخواهد و به این بهانه من را تحت فشار گذاشته تا با ازدواج مجددش موافقت کنم. اما من به خاطر آبروی دخترانم راضی به ازدواج مجدد شوهرم نیستم. آمدهام اینجا تا مادر جایگزین پیدا کنم؛ زنی که بچه من و شوهرم را برای ما نگه دارد و بزاید. اگرچه باز هم نمیتوانم مطمئن باشم که پسر میزاید.»
مادر جایگزین
استفاده از «مادر جایگزین» به معنی انتقال یک یا تعداد بیشتری از جنینهای حاصل از لقاح تخمک و اسپرم زوج نابارور به رحم یک زن دیگر است. در این حالت فرد اجارهدهنده رحم، تنها یک میزبان برای جنین است و از نظر ژنتیکی هیچگونه مشارکتی با جنین ندارد. معمولا زنانی حاضر به اجاره دادن رحمشان میشوند که نیاز شدید مالی دارند. در غیراین صورت فرهنگ و سنتهای حاکم بر ایران اجازه چنین کاری را به افراد نمیدهد.
پیش از قرار دادن جنین در رحم مادر جایگزین باید اطمینان حاصل کرد که او از نظر جسمی در سلامت کامل باشد و به هیچ کدام از بیماریهای قابل انتقال از مادر به جنین مانند ایدز و هپاتیت مبتلا نباشد. از سوی دیگر نباید بارداری برای «مادر واسط» خطری در پی داشته باشد و «مادر واسط» باید حداقل یکبار تجربه به آخر رسیدن حاملگی را داشته باشد. از همه مهمتر باید حداقل یک بچه به دنیا آورده باشد و در حال حاضر نیز سرپرست او محسوب شود زیرا در غیراین صورت معمولا پس از به دنیا آمدن کودک حاضر به چشمپوشی از آن نخواهد شد. بحرانهای روحی زنی که به دلیل فقر مالی حاضر به ایفای نقش «مادر جایگزین» میشود، معمولا نادیده گرفته میشود. اکثر تحقیقهایی که تاکنون درباره این پروژه صورت گرفته است به خانوادههای نابارور و شرایط روحی آنان پرداخته و کمتر مشکلات زنی را در نظر گرفتهاند که برای ۹ ماه بدنش پذیرای میهمانی موقت بوده است.
در مراکز ناباروری، مسوولان و پزشکان معمولا درباره روش درمان ناباروری با شیوه «رحم اجارهای» حرف میزنند ولی از زنان اجارهدهنده، مسایل و مشکلات آنها سخنی به میان نمیآید. میگویند اجاره رحم یکی از بهترین شیوههای درمان ناباروری است و خانوادههای بسیاری را صاحب بچه کرده و استقبال از آن زیاد است. اما بر سر زنی که 9ماه تمام سختیهای بارداری را تحمل میکند، بچهای را به دنیا میآورد و مجبور است از آن دست بکشد چه خواهد آمد؟
معمولا ادعا میکنند که تبعات پزشکی-فیزیکی این شیوه را در «مادران جایگزین» بررسی کردهاند و مطمئن هستند که مشکلی برای زنان واسط پیش نخواهد آمد. از سوی دیگر وعده میدهند مادران جایگزین در طول دوران بارداری تحت مراقبتهای پزشکی قرار میگیرند. اما عدم شناخت کافی از روش «مادر واسط» برای درمان ناباروری باعث شده تا پای دلالها و واسطهها به میان آید و زوجهای نابارور مجبور شوند برای یافتن مادر جایگزین سری به بازارهای سیاه بزنند. بازارهایی که در خفا رحم «مادران واسط» را بین دو تا ۹میلیون برای ۹ ماه به اجاره میدهند. البته وقتی پای متقاضی خارجی به میان میآید واسطه قیمت را به ۲۵میلیون هم میکشاند.
توصیه میشود که خانوادهها و زنان اجارهدهنده رحم نباید با هم تماس داشته باشند. در تمام دوران بارداری خانواده و «مادر واسط» نباید یکدیگر را ببینند تا بعدها هیچ سرنخی از اسم و محل زندگی یکدیگر نداشته باشند. دلالها معمولا برای محکمکاری قولنامهای را بین خانواده متقاضی و «مادر جایگزین» مینویسند تا در دوران حاملگی و پس از زایمان هیچ کدام از طرفین قول و قرار اولیه را فراموش نکنند. اما با کمی پرس و جو در کلینیکهایی که با روش «مادر واسط» به درمان ناباروری میپردازند، معلوم میشود که تعداد زیادی از «مادران جایگزین» پس از تولد بچه آنچنان نسبت به او احساس دلبستگی میکنند که حاضر نمیشوند از بچه چشم بپوشند. اگرچه اکثر این زنان به دلیل ناآشنایی نسبت به قوانین، دست به فرار و تغییر محل زندگی خود میزنند اما طبق قانون ایران، زنی که رحمش را اجاره داده، میتواند کودک تازه متولدشده را به پدر و مادر ژنتیکیاش تحویل ندهد. براساس مقررات جاری کشور ایران، حضانت فرزند تا هفت سال متعلق به مادر است و زنی که بچه در رحمش رشد پیدا کرده است مادر محسوب میشود. در نتیجه مادر میتواند حضانت طفل را تا موعد قانونی بر عهده بگیرد حتی اگر قراردادی مبنی بر الزام مادر به رد فرزند تنظیم شده باشد. اما حتی اگر قرارداد فیمابین رسمی نباشد، رضایت شوهر زن حامل در پروژه «رحم جایگزین» براساس قانون مجازات اسلامی، برای انجام اعمال جراحی یا طبی لازم است و عدم اخذ رضایت شوهر میتواند موجب مسوولیت کیفری، مدنی یا انتظامی پزشک شود. معمولا مردان از اینکه زنانشان را وارد این پروسه کنند سر باز میزنند. تنها در صورتی که خانواده از فقر شدید رنج ببرد مردان به انجام این عمل رضایت میدهند. اگرچه به رغم نیاز، شنیده میشود که «مادران جایگزین» در دوران بارداری از سوی شوهرانشان مورد آزاد و اذیت کلامی و رفتاری قرار میگیرند. به اعتقاد محمود ابهری، مشاور خانواده و روانشناس، مادران اجارهای هر چقدر به این کار به عنوان یک شغل و وظیفه نگاه کنند باز هم از نظر روانی و رفتاری درگیر آن میشوند چراکه در ضمن پروراندن یک جنین در شکم گذشته از ارتباط خونی با آن، در طول ۹ ماه از نظر عاطفی نیز بین مادر و جنین ارتباط برقرار میشود. به گفته ابهری درگیری فکری «مادر اجارهای» در بسیاری از اوقات با تولد فرزند تمام نمیشود و در پارهای مواقع این ارتباط آنقدر عمیق میشود که باعث فرار مادر حامل همراه فرزند نوزاد یا انکار وی و به قول معروف «دبه کردن» او میرسد چراکه مادر حامل احساس میکند از وجودش سوءاستفاده شده و هرچند در قبال این کار پول گرفته اما خلأ عاطفی ناشی از اجاره دادن همیشه بخشی از جسم او را آزار خواهد داد.
پدر و مادر ژنتیکی
زوجهایی برای بچهدار شدن به دنبال «مادر جایگزین» میروند که زنان آن بدون رحم متولد شدند یا به دلایلی رحمشان با جراحی برداشته شده است یا اینکه به دلیل بیماریهای مختلف مثل دیابت، بیماری قلبی، فشار خون یا بیماریهای بدخیم قادر به حمل جنین نیستند.
در واقع در فرآیند «اجاره رحم»، اسپرم پدر با تخمک مادر در محیط آزمایشگاهی لقاح داده میشود و جنین حاصله در رحم زن دیگری که قابلیت بچهدار شدن را داشته باشد جایگزین میشود. نوزاد متولدشده خصوصیات ژنتیکی پدر و مادر خود را به ارث میبرد.
به گفته پزشکان، اگرچه فرد حامل جنین از لحاظ چهره و به لحاظ فیزیکی و ژنتیکی تاثیری روی جنین نمیگذارد، از لحاظ روحی و روانی تا حدی میتواند بر جنین تاثیرگذار باشد.
زوجهایی که خواهان اجاره کردن رحم زنی برای جنینشان هستند از لحاظ پزشکی باید نسبت به وضعیت بیماری اچآیوی، بیماریهای ویروسی، ژنتیکی و سلامتی جسمانی مورد بررسی قرار گیرند تا از سلامتشان اطمینان حاصل شود.
به گفته مرتضی اسماعیلی، آسیبشناس و روانشناس خانواده، مطالعه آمارهای سالانه در کشور نشان میدهد که هر سال صدهزار نفر به جمعیت نابارور ایرانی اضافه میشود و سازمان بهداشت جهانی سهم نازایی در ایران را در میان جمعیت بارور ۱۲درصد اعلام کرده است. به گفته او براساس این دو آمار ناباروری در فهرست آمارهای طلاق در کشور ما جایگاه خاصی را به خود اختصاص داده. به گفته اسماعیلی، برای درمان ناباروری امروز روشهایی انتخاب میشود که خالی از ابعاد روانی و اجتماعی نیست.
یک طرف این ماجرا به گشودن گره از زندگی زن و شوهری منجر میشود که سالهاست در حسرت پدر و مادر شدن ماندهاند و در سمت دیگر فقر پای زنی ناچار را به بازی «مادر واسط» باز میکند؛ زنی که برای برطرف کردن نیازهای مالیاش قبول میکند جنین زن و شوهر دیگری را در رحم خود پرورش دهد؛ جنینی که قرار است فرزند او نباشد.
انعقاد قرارداد
به گفته ابهری میان زوجی که قصد «اجاره رحم» دارند و زنی که رحم خود را اجازه میدهد قراردادی بسته میشود. مهمترین بند این قرارداد پس از بندی که حق اجاره ۹ ماه رحم را مشخص میکند، ماده است که داور قرارداد را معلوم میکند. این داور کسی است که معمولا وظیفه معرفی «مادر جایگزین» را بر عهده دارد و تنها رابط بین خانواده و «مادر جایگزین» است.
ابهری اعتقاد دارد که باید سازمانی مسوولیت اصلی این ماجرا را در یک بیمارستان بر عهده بگیرد. به اعتقاد ابهری سازمان بهزیستی میتواند یک انتخاب خوب باشد. او اعتقاد دارد وقتی این موضوع در قالبی کاملا قانونی صورت گیرد جلو سوءاستفادههای بعدی گرفته میشود.
برخلاف کشورهای دیگر که حتی ممکن است مادر حامل را از اعضای فامیل یا خانواده انتخاب کنند، استفاده از این روش، از سوی بسیاری از خانوادههای ایرانی کتمان میشود. زوج نابارور حتی ممکن است به مسافرتهای طولانی بروند و پس از تولد بچه به شهر خود برگردند. به گفته ابهری در برخی موارد «مادران حامل» پس از زایمان با تهدید خانواده نابارور به افشای موضوع برای فامیل آنها و چگونگی بچهدار شدنشان، اقدام به باجگیری میکنند.
مشکلات استفاده از «مادر جایگزین» برای بچهدار شدن به همین جا ختم نمیشود. اداره ثبت احوال ایران برای کودکان تازه متولدشده طبق گواهی بیمارستان شناسنامه صادر میکند؛ گواهیای که در آن در مقابل گزینه نام مادر، نام زنی نوشته خواهد شد که کودک را به دنیا آورده است. گرفتن شناسنامهای که در آن نام پدر و مادر ژنتیکی بچه به عنوان والدین او درج شده باشد به یکی از مشکلات بزرگ خانوادههای ناباروری تبدیل شده است که بهجای اقدام قانونی از طریق دلالها به دنبال «مادر واسط» برای کودک خود میگردند و در کلینیکهایی اقدام به جایگزینی جنین میکنند که چندان پایبند به قانون نیستند.
مهدی تدینرودکی، مدیر روابط عمومی و همکاریهای بینالملل سازمان ثبت احوال در مورد نحوه صدور شناسنامه برای کودکانی که از طریق «مادر جایگزین» به دنیا آمدهاند، میگوید: «شناسایی این کودکان در قالب نام خانوادگی مربوط به منشاء کودک یعنی نام خانوادگی پدر رسمیت یافته است. این حق در روش بارداری به شیوه رحم جایگزین در قوانین و مقررات نه تنها تاکنون به صراحت شناسایی نشده بلکه با ادامه سکوت بستر ارایه اطلاعات غیرواقعی، تضییع حقوق اشخاص ثالت، صدور گزارشهای خلاف واقع، جعل عنوان، تقابل هویت واقعی و ظاهری، اعلام گواهی ولادت دروغ، تدافع امر به مراجع قضایی و مشکلات ناشی از آن فراهم شده است.» سکوت قانون در مورد فرزندان بهدنیاآمده با روش «مادر جایگزین» تنها به شناسنامه آنها ختم نمیشود، موضوع ارث این کودکان نیز با مشکل مواجه است و هنوز در این زمینه قانون وارد جزییات نشده و موضوع را به صورت روشن و صریح تدوین نکرده است.
دلالها در کمین
زنان نابارور به طور متوسط بیش از چهارمیلیون تومان برای رحم جایگزین پرداخت میکنند. براساس شنیدهها این رقم از دومیلیون تومان آغاز و تا ۹میلیون در نوسان است.
یک متخصص زنان و زایمان در مورد بازار سیاه جدیدی که برای داد و ستد رحم اجارهای به وجود آمده است، میگوید: «با توجه به اینکه اکثر زنانی که جنین را دریافت میکنند از طبقه محروم جامعه هستند و برای این کار رقم قابل توجهی دریافت میکنند، توسط شوهرانشان مجبور به انجام هرساله این کار میشوند.» این زنان به مرور زمان به بیماریهایی مانند: کمخونی، پوکی استخوان، عفونتهای رحم و لگن، فشار خونهای حاملگی و دیابت که از عوارض میزبانی هرساله جنین است مبتلا میشوند. در نهایت در اثر استمرار این امر امکان مرگ زنان نیز وجود دارد.
محمدرضا نوروزی، رییس انجمن علمی تخصصی باروری و ناباروری، با بیان اینکه درحال حاضر در کشور ما مرکزی که به صورت کنترلشده در زمینه رحم جایگزین فعالیت کند وجود ندارد، گفت: «یکی از مسایلی که در مقوله رحم جایگزین مطرح است، عوارض جامعهشناختی و سوءاستفاده از افراد نیازمند و به وجود آمدن یک تجارت جدید در این زمینه است. در مساله رحم جایگزین امکان سوءاستفاده از زنان به علت مشکلات مادی وجود دارد.»
قانون اهدای جنین یا اهدای گامت از زن و شوهر نابارور به «مادر واسط» در ۲۹ تیر ۸۲ توسط مجلس شورای اسلامی تصویب شد و در هشتم مرداد ۸۳ به تایید شورای نگهبان رسید.
اگرچه تصویب این قانون برداشتن یک گام رو به جلو بود اما مسلما تا زمانی که تمام خلأهای قانونی پیرامون این روش درمان ناباروری برطرف شود راه درازی باقی مانده است.
کودکان سردرگم
کودکی که از رحم جایگزین متولد میشود، از بدو تولد با مشکلات ریز و درشتی دست به گریبان است. دکتر شیوا، استادیار پژوهشکده رویان با اشاره به اینکه در روش «رحم جایگزین» پس از تولد نوزاد، شیر او در پستان زن میزبان قرار دارد، گفت: «شیردهی زنانی که با این روش مادر میشوند با مداخلات دارویی امکانپذیر است.» وی در اینباره توضیح داد: «در بسیاری از موارد زوجین میخواهند که ارتباط با «زن میزبان» قطع شود. در این شرایط از ۲۸هفتگی زنی که بچه در رحمش رشد میکند، به زنی که مادر ژنتیکی است داروهایی داده میشود که بتواند خودش به کودک شیر بدهد و در این زمینه تاکنون بسیار موفق بودهایم و موردی نبوده است که با شکست مواجه شود.»
اما کودکان همیشه نوزاد باقی نمیمانند. به دلیل اینکه استفاده از روش «مادر جایگزین» سابقه تاریخی چندانی ندارد، نمیتوان به قوت در مورد مسایل روحی کودکانی که با این روش به دنیا میآیند، سخن گفت. اما به توصیه کسانی که در زمینه دیگر روشهای فرزندخواندگی تجربه دارند، بهتر است والدین ژنتیکی پیش از پایان دوران کودکی واقعیت را با کلمات ساده و با زبان شعر و قصه با کودک در میان بگذارند تا او را از آسیبهای روحی آینده مصون بدارند.
از کلینیک که خارج میشوم زنی یک برگ تبلیغاتی به دستم میدهد. نگاهی سرسری به آن میاندازم. تبلیغی است برای «اجاره رحم»: «شما هم میتوانید صاحب فرزند شوید.»
بچه شما در رحم ما - با تضمین و رفتن به محضر - بعد از 9ماه فرزند خود را تحویل بگیرید - یعنی مادر اجارهای ما باشیم - پدر و مادر شما.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.