فاطمه ابتکار، مدير بنياد زينب از 30 سال تجربه سخن میگوید
اگر خانواده ندارند باید در شبهخانواده رشد کنند
سولماز ایکدر / عکسها: مهدی حسنی، شرق
ساختمانی خاکستری و تاریک. راهروهایی بدون پنجره و طولانی که به سالنهای خوابگاه ختم میشوند. ردیفهای تختخواب که با ملافههای مندرس پوشیده شدهاند. کودکانی سرگشته و ضعیف. معمولا این تصویری است که پس از شنیدن نام مراکز نگهداری از کودکان یتیم در ذهن مخاطب شکل میگیرد. اما مدتهاست که این مراکز به شکل دیگری درآمدهاند. اتاقهایی کوچک که حداکثر 4 یا 5 نفر در آن زندگی میکنند با دیوارهایی به رنگهای شاد، بچههای بدون لباس فرم در حال بازی با اسباب بازیهای گوناگون و مربیهایی که سعی میکنند اگرنه نقش مادر که حداقل نقش خاله یا عمه را به خوبی ایفا کنند تا کودکان بیسرپرست یا بدسرپرست در محیطی شبیه خانواده رشد کنند. با فاطمه ابتکار کسی که برای اولین بار در ایران ایده شبهخانوادهها را مطرح کرد، در مورد مزایای این طرح گفتوگو کردیم.
از چه سالی کار کردن با بچههای بدسرپرست یا بیسرپرست را آغاز کردید؟
پس از پیروزی انقلاب من مسوول اداره نهادی شدم که پس از تغییر و تبدیلهای فراوان، تبدیل به سازمان بهزیستی فعلی شد. تا آن زمان بچههای بیسرپرست تحت پوشش سازمان فرهنگی شهرداری در شبانهروزیها نگهداری میشدند. در آن دوران مربیها بیشتر از بچهها برای ما ایجاد دردسر میکردند زیرا از حداقل صلاحیتهای لازم برای برعهده گرفتن تربیت کودکان بیسرپرست برخوردار نبودند. حدود دوهزار کودک بیسرپرست و مربی ناآگاه در چند شبانهروزی محدود با یکدیگر زندگی میکردند و از هم الگو میگرفتند. در ابتدای امر تصمیم گرفتیم که بچهها را بر حسب سن، جنس و سابقه از یکدیگر تفکیک کنیم و در خانههای مختلف، به جای ساختمانهای اداری که از آنها برای نگهداری شبانه روزی بچهها استفاده میشد، اسکان دهیم.
اما به نتیجه دلخواه نرسیدیم زیرا اکثر مربیها برای کار با بچههای بیسرپرست آموزش ندیده بودند. طی یک سال اول مجبور شدم بیش از 70 نفر از پرسنل قدیمی را که به هیچوجه حاضر به پذیرفتن شرایط جدید نبودند اخراج کنم. زیرا با وجود آنکه ما در طول روز سعی میکردیم با بچهها دوست باشیم، نسبت به آنها ترحم نداشته باشیم، به آنها دروغ نگوییم، از لغات زشت یا دشنام استفاده نکنیم، طی شب مربیهای کارنابلد همه رشتهها را پنبه میکردند. برای مثال اکثر روزها میدیدم که تعدادی از بچهها فرار کردهاند یا لوستر و شیشهها را شکستهاند. زمانی که موضوع را پیگیری میکردیم متوجه میشدیم در طول شب مربی به بچهها دشنام داده یا احیانا آنها را مورد تنبیه فیزیکی قرار داده و در مقابل بچهها واکنشهای خشونتبار نشان دادهاند. در آن زمان پیشنهاد دادم که پرسنل کارنابلد را بازنشسته کنیم زیرا آنطور که از ظواهر امر پیدا بود ضرر آنها بیش از منفعتشان بود. اما متاسفانه این تقاضای من با موافقت مسوولان وقت مواجه نشد. پس از آن بود که من از مدیریت شبانهروزیها استعفا دادم و تنها با 30 نفر از دختران بیسرپرست و بزهکار شش تا 9ساله که گمان میرفت شخصیتشان شکل گرفته باشد و دیگر قابل اصلاح نیستند، ایده شبهخانواده را برای اولین بار اجرا کردیم.
منظور از شبهخانواده چیست؟
مفهوم کلی آن نزدیکترین تصویری از یک خانواده معمولی است که میتوان در مراکز نگهداری از کودکان بیسرپرست به اجرا درآورد. اما با ذکر مثالهایی میتوانم دقیقتر توضیح دهم. پس از آنکه موفق شدم مرکزی با استانداردهای لازم برای نگهداری 30 نفر دختر بچهای که نگهداری از آنان را برعهده گرفته بودم، تاسیس کنم، خانهای واقعی ساختم. خانهای که درش قفل نبود و دربان نداشت. بچهها میتوانستند به راحتی به آشپزخانه رفت و آمد کنند. اگر چیزی میخواستند میتوانستند از یخچال بردارند و نیاز به اجازه گرفتن نداشتند. دیگر در کمدها را قفل نمیکردیم.
به مرور با این روش، بچهها شروع به تغییر کردند. برخلاف گذشته تمام بچهها را به یک مدرسه نمیفرستادیم. بلکه هر دو الی سه نفرشان را به یک مدرسه میفرستادیم و این فرصت را به بچهها میدادیم که در صورت تمایل بیسرپرست بودنشان را از همکلاسیهایشان پنهان کنند. اجازه رفت و آمد به مدرسه را به تنهایی به بچهها دادیم. تمام این تغییرات جزئی در کنار یکدیگر توانست به بچهها شخصیت و استقلال بدهد.
پس از آن شروع کردیم به قبول کردن کودکان دوساله و برداشتن قدمهای بعدی برای تکمیل طرح شبهخانواده و از آنجا بود که بنیاد زینب شکل گرفت. کار با بچههای کوچکتر سادهتر است زیرا نیاز کمتری به اصلاح نارساییهای شخصیتی آنها وجود داشت.
اینجا بچهها به صورت گروهی زندگی میکنند؟
نه. با وجود آنکه همگی در یک خانه زندگی میکنند اما هر چهار الی پنج نفرشان با یک مربی و در یک اتاق به صورت مجزا زندگی میکنند. جداگانه غذا میخورند. حمام و دستشویی خصوصی دارند. همانطور که گفتم ما حتی همه بچهها را به یک مدرسه نمیفرستیم. هر دو الی سه نفر از بچههای ما به یک مدرسه میروند و تنها مدیر مدرسه را در جریان وضعیت آنها قرار میدهیم.
چرا از بچهها در گروههای کوچک نگهداری میکنید؟
ما میخواهیم روش زندگی بچهها به آنچه در یک خانواده معمولی میگذرد، شبیه باشد. در یک خانواده 30 نفر بچه با همدیگر زندگی نمیکنند. خانوادههای معمولی حداکثر سه الی چهار بچه دارند و ما هم سعی میکنیم در هر واحدمان تنها از همین تعداد بچه نگهداری کنیم. از سوی دیگر در واحدهای کم جمعیت، بچهها میتوانند تمرکز بیشتری برای یادگیری داشته باشند و مربیها فرصت بیشتری برای رسیدگی به آنان دارند. بچههای معمولی که در خانوادههای معمولی زندگی میکنند خیلی از مسایل را به صورت ناخودآگاه از روابط حاکم بر خانواده میآموزند. ما برای پر کردن خلأ بچههایی که در این مرکز از آنها نگهداری میکنیم، باید تلاش مضاعف داشته باشیم. ما در کنار مربیها سعی میکنیم جایگزینی برای روابط خانوادگی باشیم.
اگر کودکی دست به دزدی بزند یا دروغ بگوید چطور تنبیه میشود یا آموزش میبیند که این رفتار قبیح است؟
بپذیریم که اگر کودکی دزدی میکند یا دروغ میگوید در ابتدای امر از قبح عملش آگاهی ندارد و به صورت کاملا ناآگاهانه دست به این عمل میزند. مثلا اگر یکی از بچههای ما از مدرسه برگردد و مربیاش متوجه شود وسایل یکی از همکلاسیهایش را به همراه دارد، با او بدون اینکه از لغت «دزدی» استفاده کنیم صحبت میکنیم و تشویقش میکنیم که آن وسیله را به صاحبش بازگرداند. در اکثر مواقع بچهها خیلی ساده از وسیلهای خوششان میآید و چون با مفهوم «مالکیت» آشنا نیستند، آن را برمیدارند. اما اگر این عمل تکرار شود ما به دنبال ریشه این مشکل میرویم. رفتارهایی از این دست بیشتر ناشی از کمبود عاطفی بچههاست. به همین دلیل ما سعی میکنیم رفتارهای ناپسند بچهها را با توجه بیشتر به آنان درمان کنیم نه با تنبیه.
در حال حاضر چند روانشناس کودک در مرکز ما مشغول به کار هستند که از طریق بازی یا با قصه گفتن بچهها را نسبت به قبح برخی اعمال آگاه میکنند و به آنها میآموزند که برای داشتن یک زندگی اجتماعی سالم باید از انجام چه اعمالی خودداری کنند.
معمولا بچههای بدسرپرست برخی رفتارهای ناپسند را در خانواده یا محیطهایی که قبل از آمدن به بنیاد در آن زندگی میکردند، آموختهاند. این بچهها روی دیگران تاثیر نمیگذارند؟
معمولا بچههایی که با سن بالاتر به مرکز ما میآیند یا بچههایی که بدسرپست هستند، برخی عادتهای بدرفتاری را با خود میآورند. در این شرایط مربیها با بچههای دیگر صحبت میکنند و برای آنان علت اشتباه بودن بعضی رفتارها را توضیح میدهند. حتی اگر لازم باشد به شرایط خانوادگی کودکان بدسرپرست اشاره میکنند تا بتوانند آسیبهای وارده از سوی بچههای شکل گرفته را به کمترین حد خود برسانند.
یعنی بدون پرده در مورد خانواده بچههای بدسرپرست صحبت میکنید؟
بله. بچههای بدسرپرست باید بدانند که خانوادههایشان جزو غیرقابل تغییر زندگی آنان هستند و نباید از آن خجالت بکشند. اما باید بیاموزند که رفتارها یا نوع زندگی پدر و مادرشان چه هزینه سنگینی در بر خواهد داشت. برای مثال از آسیبهای مصرف موادمخدر آگاه شوند تا قبیح بودن استفاده از این مواد ملکه ذهنشان شود.
کودکان بدسرپرست را نمیتوانید به فرزندخواندگی بدهید. تا چه زمانی از آنها مراقبت میکنید؟
تا وقتی که ازدواج کنند یا بتوانند به صورت مستقل زندگی کنند. الان پنج نفر از دختران بدسرپرست ما که تحصیلات دانشگاهیشان به پایان رسیده است، در یک آپارتمان به صورت مستقل زیرنظر ما زندگی میکنند. از نظر ما آنها هنوز بچههای بنیاد زینب هستند.
اینکه بچههای بدسرپرست شانس فرزندخوانده شدن را از دست میدهند کمی بیانصافی نیست؟ این بچهها به دلیل نابسامان بودن شرایط خانواده خونیشان، امکان رشد در یک خانواده بسامان را از دست میدهند.
من هم با این قانون موافق نیستم. تا پیش از دخالت بهزیستی خیلی از بچههای بدسرپرست ما میتوانستند از سوی خانوادهها برای سرپرستی موقت انتخاب شوند. مددکاران ما با دقت و سختگیری مضاعفی برای این بچهها از بین خانوادههای داوطلب، قیمهایی انتخاب و برای بچهها شرایط زندگی نرمال را فراهم میکردند. برای مثال زنان تنهایی بودند که به عنوان قیم کودکان بدسرپرست انتخاب میشدند و شرایط زندگی عادی را برای بچه فراهم میکردند. تا این کودکان بتوانند در مدرسه و بین دوستانشان از «مادر»شان صحبت کنند و کمتر احساس تفاوت با بچههای عادی را داشته باشند. حتی در برخی موارد مخارج زندگی بچهها و قیمها از سوی ما پرداخت میشد تا کودکان در شرایط بهینه رشد کنند. از ابتدای امر بنای بنیاد زینب بر این بود که حتی در بدترین شرایط بچهها را بیشتر از یک سال نگه ندارد و خیلی سریع خانوادهای برای آنان پیدا کند. اما با تغییر سیاستهای بهزیستی، اکنون ما تنها میتوانیم در مورد مسایل تربیتی بچهها اظهارنظر کنیم. اکنون تمام مراحل به فرزندخواندگی دادن بچهها زیر نظر یک کمیته خاص در بهزیستی صورت میگیرد.
از نظر تربیتی زندگی بچه در چارچوب خانواده آنقدر برای ما اهمیت دارد که در مواردی ما از خانواده حمایت مالی میکنیم تا بتوانند از بچههایشان نگهداری کنند و آنان را به بهزیستی واگذار نکنند.
تا آن زمانی که قانون جدید به تصویب نرسیده بود، برای به فرزندخواندگی دادن بچهها چه برنامهای داشتید؟
اگر کودکی بدون سرپرست بود، زیر نظر دادستانی سعی میکردیم هرچه زودتر برای او خانواده مناسب پیدا کنیم. اگرچه در انتخاب خانوادهها سختگیری بیشتری میکردیم، اما اجازه نمیدادیم بچهها برای مدت زمان طولانی در بنیاد نگهداری شوند. و هرچه زودتر آنها را به خانوادهها میدادیم. زیرا هرچه سن کودکان بیشتر میشود احتمال به فرزندخواندگی پذیرفته شدنش از سوی خانوادهها کمتر میشود. حتی بچههایی که از بیماریهای خاص جسمی یا روحی برخوردار بودند را به خانوادههایی دادیم که از آنها با طیب خاطر نگهداری میکردند.
گفتید در انتخاب خانوادهها سختگیر بودید. یک خانواده باید چه شرایطی داشته باشد تا بتواند از بنیاد زینب کودکی را برای فرزندخواندگی بگیرد؟
یکسری شرایط برای پدر و مادر خوانده شدن در قانون پیشبینی شده است که هر خانوادهای که به دنبال فرزندخوانده است باید از آنها برخوردار باشد. اما ما خانوادههایی را انتخاب میکردیم که از تحصیلات و سطح فرهنگی بالاتری نسبت به عرف جامعه برخوردار باشند. خانوادههایی که میخواهند از بنیاد ما بچهای را برای فرزندخواندگی بپذیرند باید وصیتنامه محضری تنظیم کنند که پس از فوت هرکدام از والدین یک سوم اموال او به فرزندخواندهاش برسد.
خوشبختانه بیش از 70درصد خانوادههایی که از ما بچهای را برای فرزندخواندگی برده بودند، پس از گذشت مدت زمان کوتاهی هر آنچه را که داشتند، به نام او میکردند.
بر «انتخاب» کردن خانوادهها تاکید دارید. مگر این خانوادهها نیستند که بچه مورد نظرشان را انتخاب میکنند؟
در موسسه ما نه. خوشبختانه طی سالهای اخیر از تعداد بچههای بیسرپرست یا بدسرپرست به نحو قابل توجهی کاسته شده و دست ما در انتخاب خانواده مناسب بازتر از گذشته است اما در سالهای دهههای 60 و 70 هم ما به هرخانوادهای بچه نمیدادیم. ما در بنیاد زینب برای تربیت بچهها بسیار زحمت میکشیم و به هیچ عنوان حاضر نمیشویم که سرپرستی بچهها را به هر خانوادهای واگذار کنیم.
پس از آنکه خانوادهای را برای سرپرستی یکی از بچهها انتخاب کردید، ارتباط خودتان را با بچه و خانواده جدید او ادامه میدهید؟
بهخصوص با خانوادههایی که از ما بچه به فرزندی قبول کردند در ارتباط باقی میمانیم اما معمولا برای سرکشی يا بررسی موقعیت بچه اقدام نمیکنیم. زیرا ترجیح میدهیم در باور بچه و خانواده جدیدش، زندگی به صورت عادی پیش برود. سرکشی دایمی مددکاران چندان خوشایند نیست اما ما ارتباطمان را با خانواده قطع نمیکنیم. بهویژه آنکه در بسیاری موارد برای بچه یا خانواده او مسایلی پیش میآید که برای حل آنان به کمک ما احتیاج دارند. مانند زمانی که بچه بزرگتر میشود و شروع به سوال پرسیدن در مورد نحوه تولدش میکند.
توصیه شما در مواجهه با سوالهای فرزندخواندهها در مورد واقعیتهای زندگی و نحوه تولدشان چیست؟
باید حقیقت به کودک گفته شود. بهتر است از همان دوران کودکی و پیش از آنکه سوال برای او ایجاد شود، موضوع فرزندخوانده بودن در لفافه داستان برای کودک گفته شود.
مواجه شدن با واقعیت برای کودکان، بهخصوص در سنین پایینتر آسیبهای جبرانناپذیری به آنان وارد نمیکند؟
نه. اگر کودکان از دوران طفولیت با واقعیت مواجه شوند، آسیبهای به مراتب کمتری به نسبت آنکه در بزرگسالی از واقعیت آگاه شوند، خواهند دید. تجربه به ما نشان داده که اگر بچهها در دوران بلوغ با واقعیت فرزندخوانده بودن آگاه شوند، اعتمادشان را به پدر و مادرخوانده از دست میدهند و ضربه سختتری خواهند خورد.
آیا مواردی وجود داشته که بچهها پس از آگاهی از اینکه فرزندخوانده هستند، به بنیاد زینب برای یافتن خانواده حقیقیشان مراجعه کنند؟
چند نمونه را به خاطر میآورم که بچهها پس از آنکه بزرگ شدند به ما مراجعه کردند و از ما برای یافتن خانواده خونیشان کمک خواستند. البته اکثر آنها پس از آگاهی از واقعیت با رغبت بیشتری نزد خانواده دومشان بازمیگردند. زیرا منطقا به این نتیجه میرسند که خانوادهای که آنها را به سرپرستی پذیرفتهاند بیشتر از خانواده خونیشان، به آنها علاقه داشته و دارند.
مربیها را چطور انتخاب میکنید؟
مهمترین ملاک ما برای انتخاب مربیها، علاقه آنها به بچههاست. در بنیاد زینب ترجیح میدهیم از مربیان جوان استفاده کنیم. اکثر مربیان ما تحصیلات مرتبط دارند و بسیار جوان هستند. از سوی دیگر تغییر روحیه بچهها خیلی زود به ما نشان میدهد که آیا از مربیشان راضی هستند یا خیر. برای مثال شب ادراری بچهها بیانگر ناسازگار بودن مربیهاست. در برخی مراکز بیش از 40درصد بچهها درگیر شبادراری هستند. اما خوشبختانه در بنیاد زینب کمترین موارد شب ادراری را داریم.
درصورتی که نتوانید برای بچهای خانواده مناسب پیدا کنید، تا چند سالگی از او نگهداری میکنید؟
ما معمولا تا زمانی که بچهها استقلال پیدا کنند از آنها نگهداری میکنیم. در حال حاضر بنیاد زینب چند دختر دانشگاهی دارد. طولانیمدت از بچهها نگهداری میکنیم زیرا رها کردن بچهها به آنها آسیبهای روحی میرساند. این کودکان بارها به دلیل رها شدن توسط خانواده و سرگردان شدن بین مراکز مختلف نگهداری از کودکان بیسرپرست، از نظر روحی آسیب دیدهاند. ما نمیخواهیم آسیبهای جدیدی به آنها وارد کنیم. سالها پیش ما کودکان پسر را هم پذیرش میکردیم.
الان هم از چند پسربچه نگهداری میکنیم. اما تصمیم گرفتهایم که دیگر پسربچه را پذیرش نکنیم. زیرا به دلیل دخترانه بودن مرکزمان، پس از چند سال پسرها باید به مراکز دیگر بروند و این تغییر محل زندگی میتواند برایشان آسیبزا باشد.
با بچههایی که پس از ازدواج یا کسب استقلال از بنیاد رفتهاند، هنوز ارتباط دارید؟
بله. هنوز حتی با کسانی که اولین سری بچههای بنیاد بودند، در ارتباط هستیم. اکثرشان ازدواج کردهاند و با همسر و بچههایشان برای دیدار ما به اینجا میآیند.
ساختمانی خاکستری و تاریک. راهروهایی بدون پنجره و طولانی که به سالنهای خوابگاه ختم میشوند. ردیفهای تختخواب که با ملافههای مندرس پوشیده شدهاند. کودکانی سرگشته و ضعیف. معمولا این تصویری است که پس از شنیدن نام مراکز نگهداری از کودکان یتیم در ذهن مخاطب شکل میگیرد. اما مدتهاست که این مراکز به شکل دیگری درآمدهاند. اتاقهایی کوچک که حداکثر 4 یا 5 نفر در آن زندگی میکنند با دیوارهایی به رنگهای شاد، بچههای بدون لباس فرم در حال بازی با اسباب بازیهای گوناگون و مربیهایی که سعی میکنند اگرنه نقش مادر که حداقل نقش خاله یا عمه را به خوبی ایفا کنند تا کودکان بیسرپرست یا بدسرپرست در محیطی شبیه خانواده رشد کنند. با فاطمه ابتکار کسی که برای اولین بار در ایران ایده شبهخانوادهها را مطرح کرد، در مورد مزایای این طرح گفتوگو کردیم.
از چه سالی کار کردن با بچههای بدسرپرست یا بیسرپرست را آغاز کردید؟
پس از پیروزی انقلاب من مسوول اداره نهادی شدم که پس از تغییر و تبدیلهای فراوان، تبدیل به سازمان بهزیستی فعلی شد. تا آن زمان بچههای بیسرپرست تحت پوشش سازمان فرهنگی شهرداری در شبانهروزیها نگهداری میشدند. در آن دوران مربیها بیشتر از بچهها برای ما ایجاد دردسر میکردند زیرا از حداقل صلاحیتهای لازم برای برعهده گرفتن تربیت کودکان بیسرپرست برخوردار نبودند. حدود دوهزار کودک بیسرپرست و مربی ناآگاه در چند شبانهروزی محدود با یکدیگر زندگی میکردند و از هم الگو میگرفتند. در ابتدای امر تصمیم گرفتیم که بچهها را بر حسب سن، جنس و سابقه از یکدیگر تفکیک کنیم و در خانههای مختلف، به جای ساختمانهای اداری که از آنها برای نگهداری شبانه روزی بچهها استفاده میشد، اسکان دهیم.
اما به نتیجه دلخواه نرسیدیم زیرا اکثر مربیها برای کار با بچههای بیسرپرست آموزش ندیده بودند. طی یک سال اول مجبور شدم بیش از 70 نفر از پرسنل قدیمی را که به هیچوجه حاضر به پذیرفتن شرایط جدید نبودند اخراج کنم. زیرا با وجود آنکه ما در طول روز سعی میکردیم با بچهها دوست باشیم، نسبت به آنها ترحم نداشته باشیم، به آنها دروغ نگوییم، از لغات زشت یا دشنام استفاده نکنیم، طی شب مربیهای کارنابلد همه رشتهها را پنبه میکردند. برای مثال اکثر روزها میدیدم که تعدادی از بچهها فرار کردهاند یا لوستر و شیشهها را شکستهاند. زمانی که موضوع را پیگیری میکردیم متوجه میشدیم در طول شب مربی به بچهها دشنام داده یا احیانا آنها را مورد تنبیه فیزیکی قرار داده و در مقابل بچهها واکنشهای خشونتبار نشان دادهاند. در آن زمان پیشنهاد دادم که پرسنل کارنابلد را بازنشسته کنیم زیرا آنطور که از ظواهر امر پیدا بود ضرر آنها بیش از منفعتشان بود. اما متاسفانه این تقاضای من با موافقت مسوولان وقت مواجه نشد. پس از آن بود که من از مدیریت شبانهروزیها استعفا دادم و تنها با 30 نفر از دختران بیسرپرست و بزهکار شش تا 9ساله که گمان میرفت شخصیتشان شکل گرفته باشد و دیگر قابل اصلاح نیستند، ایده شبهخانواده را برای اولین بار اجرا کردیم.
منظور از شبهخانواده چیست؟
مفهوم کلی آن نزدیکترین تصویری از یک خانواده معمولی است که میتوان در مراکز نگهداری از کودکان بیسرپرست به اجرا درآورد. اما با ذکر مثالهایی میتوانم دقیقتر توضیح دهم. پس از آنکه موفق شدم مرکزی با استانداردهای لازم برای نگهداری 30 نفر دختر بچهای که نگهداری از آنان را برعهده گرفته بودم، تاسیس کنم، خانهای واقعی ساختم. خانهای که درش قفل نبود و دربان نداشت. بچهها میتوانستند به راحتی به آشپزخانه رفت و آمد کنند. اگر چیزی میخواستند میتوانستند از یخچال بردارند و نیاز به اجازه گرفتن نداشتند. دیگر در کمدها را قفل نمیکردیم.
به مرور با این روش، بچهها شروع به تغییر کردند. برخلاف گذشته تمام بچهها را به یک مدرسه نمیفرستادیم. بلکه هر دو الی سه نفرشان را به یک مدرسه میفرستادیم و این فرصت را به بچهها میدادیم که در صورت تمایل بیسرپرست بودنشان را از همکلاسیهایشان پنهان کنند. اجازه رفت و آمد به مدرسه را به تنهایی به بچهها دادیم. تمام این تغییرات جزئی در کنار یکدیگر توانست به بچهها شخصیت و استقلال بدهد.
پس از آن شروع کردیم به قبول کردن کودکان دوساله و برداشتن قدمهای بعدی برای تکمیل طرح شبهخانواده و از آنجا بود که بنیاد زینب شکل گرفت. کار با بچههای کوچکتر سادهتر است زیرا نیاز کمتری به اصلاح نارساییهای شخصیتی آنها وجود داشت.
اینجا بچهها به صورت گروهی زندگی میکنند؟
نه. با وجود آنکه همگی در یک خانه زندگی میکنند اما هر چهار الی پنج نفرشان با یک مربی و در یک اتاق به صورت مجزا زندگی میکنند. جداگانه غذا میخورند. حمام و دستشویی خصوصی دارند. همانطور که گفتم ما حتی همه بچهها را به یک مدرسه نمیفرستیم. هر دو الی سه نفر از بچههای ما به یک مدرسه میروند و تنها مدیر مدرسه را در جریان وضعیت آنها قرار میدهیم.
چرا از بچهها در گروههای کوچک نگهداری میکنید؟
ما میخواهیم روش زندگی بچهها به آنچه در یک خانواده معمولی میگذرد، شبیه باشد. در یک خانواده 30 نفر بچه با همدیگر زندگی نمیکنند. خانوادههای معمولی حداکثر سه الی چهار بچه دارند و ما هم سعی میکنیم در هر واحدمان تنها از همین تعداد بچه نگهداری کنیم. از سوی دیگر در واحدهای کم جمعیت، بچهها میتوانند تمرکز بیشتری برای یادگیری داشته باشند و مربیها فرصت بیشتری برای رسیدگی به آنان دارند. بچههای معمولی که در خانوادههای معمولی زندگی میکنند خیلی از مسایل را به صورت ناخودآگاه از روابط حاکم بر خانواده میآموزند. ما برای پر کردن خلأ بچههایی که در این مرکز از آنها نگهداری میکنیم، باید تلاش مضاعف داشته باشیم. ما در کنار مربیها سعی میکنیم جایگزینی برای روابط خانوادگی باشیم.
اگر کودکی دست به دزدی بزند یا دروغ بگوید چطور تنبیه میشود یا آموزش میبیند که این رفتار قبیح است؟
بپذیریم که اگر کودکی دزدی میکند یا دروغ میگوید در ابتدای امر از قبح عملش آگاهی ندارد و به صورت کاملا ناآگاهانه دست به این عمل میزند. مثلا اگر یکی از بچههای ما از مدرسه برگردد و مربیاش متوجه شود وسایل یکی از همکلاسیهایش را به همراه دارد، با او بدون اینکه از لغت «دزدی» استفاده کنیم صحبت میکنیم و تشویقش میکنیم که آن وسیله را به صاحبش بازگرداند. در اکثر مواقع بچهها خیلی ساده از وسیلهای خوششان میآید و چون با مفهوم «مالکیت» آشنا نیستند، آن را برمیدارند. اما اگر این عمل تکرار شود ما به دنبال ریشه این مشکل میرویم. رفتارهایی از این دست بیشتر ناشی از کمبود عاطفی بچههاست. به همین دلیل ما سعی میکنیم رفتارهای ناپسند بچهها را با توجه بیشتر به آنان درمان کنیم نه با تنبیه.
در حال حاضر چند روانشناس کودک در مرکز ما مشغول به کار هستند که از طریق بازی یا با قصه گفتن بچهها را نسبت به قبح برخی اعمال آگاه میکنند و به آنها میآموزند که برای داشتن یک زندگی اجتماعی سالم باید از انجام چه اعمالی خودداری کنند.
معمولا بچههای بدسرپرست برخی رفتارهای ناپسند را در خانواده یا محیطهایی که قبل از آمدن به بنیاد در آن زندگی میکردند، آموختهاند. این بچهها روی دیگران تاثیر نمیگذارند؟
معمولا بچههایی که با سن بالاتر به مرکز ما میآیند یا بچههایی که بدسرپست هستند، برخی عادتهای بدرفتاری را با خود میآورند. در این شرایط مربیها با بچههای دیگر صحبت میکنند و برای آنان علت اشتباه بودن بعضی رفتارها را توضیح میدهند. حتی اگر لازم باشد به شرایط خانوادگی کودکان بدسرپرست اشاره میکنند تا بتوانند آسیبهای وارده از سوی بچههای شکل گرفته را به کمترین حد خود برسانند.
یعنی بدون پرده در مورد خانواده بچههای بدسرپرست صحبت میکنید؟
بله. بچههای بدسرپرست باید بدانند که خانوادههایشان جزو غیرقابل تغییر زندگی آنان هستند و نباید از آن خجالت بکشند. اما باید بیاموزند که رفتارها یا نوع زندگی پدر و مادرشان چه هزینه سنگینی در بر خواهد داشت. برای مثال از آسیبهای مصرف موادمخدر آگاه شوند تا قبیح بودن استفاده از این مواد ملکه ذهنشان شود.
کودکان بدسرپرست را نمیتوانید به فرزندخواندگی بدهید. تا چه زمانی از آنها مراقبت میکنید؟
تا وقتی که ازدواج کنند یا بتوانند به صورت مستقل زندگی کنند. الان پنج نفر از دختران بدسرپرست ما که تحصیلات دانشگاهیشان به پایان رسیده است، در یک آپارتمان به صورت مستقل زیرنظر ما زندگی میکنند. از نظر ما آنها هنوز بچههای بنیاد زینب هستند.
اینکه بچههای بدسرپرست شانس فرزندخوانده شدن را از دست میدهند کمی بیانصافی نیست؟ این بچهها به دلیل نابسامان بودن شرایط خانواده خونیشان، امکان رشد در یک خانواده بسامان را از دست میدهند.
من هم با این قانون موافق نیستم. تا پیش از دخالت بهزیستی خیلی از بچههای بدسرپرست ما میتوانستند از سوی خانوادهها برای سرپرستی موقت انتخاب شوند. مددکاران ما با دقت و سختگیری مضاعفی برای این بچهها از بین خانوادههای داوطلب، قیمهایی انتخاب و برای بچهها شرایط زندگی نرمال را فراهم میکردند. برای مثال زنان تنهایی بودند که به عنوان قیم کودکان بدسرپرست انتخاب میشدند و شرایط زندگی عادی را برای بچه فراهم میکردند. تا این کودکان بتوانند در مدرسه و بین دوستانشان از «مادر»شان صحبت کنند و کمتر احساس تفاوت با بچههای عادی را داشته باشند. حتی در برخی موارد مخارج زندگی بچهها و قیمها از سوی ما پرداخت میشد تا کودکان در شرایط بهینه رشد کنند. از ابتدای امر بنای بنیاد زینب بر این بود که حتی در بدترین شرایط بچهها را بیشتر از یک سال نگه ندارد و خیلی سریع خانوادهای برای آنان پیدا کند. اما با تغییر سیاستهای بهزیستی، اکنون ما تنها میتوانیم در مورد مسایل تربیتی بچهها اظهارنظر کنیم. اکنون تمام مراحل به فرزندخواندگی دادن بچهها زیر نظر یک کمیته خاص در بهزیستی صورت میگیرد.
از نظر تربیتی زندگی بچه در چارچوب خانواده آنقدر برای ما اهمیت دارد که در مواردی ما از خانواده حمایت مالی میکنیم تا بتوانند از بچههایشان نگهداری کنند و آنان را به بهزیستی واگذار نکنند.
تا آن زمانی که قانون جدید به تصویب نرسیده بود، برای به فرزندخواندگی دادن بچهها چه برنامهای داشتید؟
اگر کودکی بدون سرپرست بود، زیر نظر دادستانی سعی میکردیم هرچه زودتر برای او خانواده مناسب پیدا کنیم. اگرچه در انتخاب خانوادهها سختگیری بیشتری میکردیم، اما اجازه نمیدادیم بچهها برای مدت زمان طولانی در بنیاد نگهداری شوند. و هرچه زودتر آنها را به خانوادهها میدادیم. زیرا هرچه سن کودکان بیشتر میشود احتمال به فرزندخواندگی پذیرفته شدنش از سوی خانوادهها کمتر میشود. حتی بچههایی که از بیماریهای خاص جسمی یا روحی برخوردار بودند را به خانوادههایی دادیم که از آنها با طیب خاطر نگهداری میکردند.
گفتید در انتخاب خانوادهها سختگیر بودید. یک خانواده باید چه شرایطی داشته باشد تا بتواند از بنیاد زینب کودکی را برای فرزندخواندگی بگیرد؟
یکسری شرایط برای پدر و مادر خوانده شدن در قانون پیشبینی شده است که هر خانوادهای که به دنبال فرزندخوانده است باید از آنها برخوردار باشد. اما ما خانوادههایی را انتخاب میکردیم که از تحصیلات و سطح فرهنگی بالاتری نسبت به عرف جامعه برخوردار باشند. خانوادههایی که میخواهند از بنیاد ما بچهای را برای فرزندخواندگی بپذیرند باید وصیتنامه محضری تنظیم کنند که پس از فوت هرکدام از والدین یک سوم اموال او به فرزندخواندهاش برسد.
خوشبختانه بیش از 70درصد خانوادههایی که از ما بچهای را برای فرزندخواندگی برده بودند، پس از گذشت مدت زمان کوتاهی هر آنچه را که داشتند، به نام او میکردند.
بر «انتخاب» کردن خانوادهها تاکید دارید. مگر این خانوادهها نیستند که بچه مورد نظرشان را انتخاب میکنند؟
در موسسه ما نه. خوشبختانه طی سالهای اخیر از تعداد بچههای بیسرپرست یا بدسرپرست به نحو قابل توجهی کاسته شده و دست ما در انتخاب خانواده مناسب بازتر از گذشته است اما در سالهای دهههای 60 و 70 هم ما به هرخانوادهای بچه نمیدادیم. ما در بنیاد زینب برای تربیت بچهها بسیار زحمت میکشیم و به هیچ عنوان حاضر نمیشویم که سرپرستی بچهها را به هر خانوادهای واگذار کنیم.
پس از آنکه خانوادهای را برای سرپرستی یکی از بچهها انتخاب کردید، ارتباط خودتان را با بچه و خانواده جدید او ادامه میدهید؟
بهخصوص با خانوادههایی که از ما بچه به فرزندی قبول کردند در ارتباط باقی میمانیم اما معمولا برای سرکشی يا بررسی موقعیت بچه اقدام نمیکنیم. زیرا ترجیح میدهیم در باور بچه و خانواده جدیدش، زندگی به صورت عادی پیش برود. سرکشی دایمی مددکاران چندان خوشایند نیست اما ما ارتباطمان را با خانواده قطع نمیکنیم. بهویژه آنکه در بسیاری موارد برای بچه یا خانواده او مسایلی پیش میآید که برای حل آنان به کمک ما احتیاج دارند. مانند زمانی که بچه بزرگتر میشود و شروع به سوال پرسیدن در مورد نحوه تولدش میکند.
توصیه شما در مواجهه با سوالهای فرزندخواندهها در مورد واقعیتهای زندگی و نحوه تولدشان چیست؟
باید حقیقت به کودک گفته شود. بهتر است از همان دوران کودکی و پیش از آنکه سوال برای او ایجاد شود، موضوع فرزندخوانده بودن در لفافه داستان برای کودک گفته شود.
مواجه شدن با واقعیت برای کودکان، بهخصوص در سنین پایینتر آسیبهای جبرانناپذیری به آنان وارد نمیکند؟
نه. اگر کودکان از دوران طفولیت با واقعیت مواجه شوند، آسیبهای به مراتب کمتری به نسبت آنکه در بزرگسالی از واقعیت آگاه شوند، خواهند دید. تجربه به ما نشان داده که اگر بچهها در دوران بلوغ با واقعیت فرزندخوانده بودن آگاه شوند، اعتمادشان را به پدر و مادرخوانده از دست میدهند و ضربه سختتری خواهند خورد.
آیا مواردی وجود داشته که بچهها پس از آگاهی از اینکه فرزندخوانده هستند، به بنیاد زینب برای یافتن خانواده حقیقیشان مراجعه کنند؟
چند نمونه را به خاطر میآورم که بچهها پس از آنکه بزرگ شدند به ما مراجعه کردند و از ما برای یافتن خانواده خونیشان کمک خواستند. البته اکثر آنها پس از آگاهی از واقعیت با رغبت بیشتری نزد خانواده دومشان بازمیگردند. زیرا منطقا به این نتیجه میرسند که خانوادهای که آنها را به سرپرستی پذیرفتهاند بیشتر از خانواده خونیشان، به آنها علاقه داشته و دارند.
مربیها را چطور انتخاب میکنید؟
مهمترین ملاک ما برای انتخاب مربیها، علاقه آنها به بچههاست. در بنیاد زینب ترجیح میدهیم از مربیان جوان استفاده کنیم. اکثر مربیان ما تحصیلات مرتبط دارند و بسیار جوان هستند. از سوی دیگر تغییر روحیه بچهها خیلی زود به ما نشان میدهد که آیا از مربیشان راضی هستند یا خیر. برای مثال شب ادراری بچهها بیانگر ناسازگار بودن مربیهاست. در برخی مراکز بیش از 40درصد بچهها درگیر شبادراری هستند. اما خوشبختانه در بنیاد زینب کمترین موارد شب ادراری را داریم.
درصورتی که نتوانید برای بچهای خانواده مناسب پیدا کنید، تا چند سالگی از او نگهداری میکنید؟
ما معمولا تا زمانی که بچهها استقلال پیدا کنند از آنها نگهداری میکنیم. در حال حاضر بنیاد زینب چند دختر دانشگاهی دارد. طولانیمدت از بچهها نگهداری میکنیم زیرا رها کردن بچهها به آنها آسیبهای روحی میرساند. این کودکان بارها به دلیل رها شدن توسط خانواده و سرگردان شدن بین مراکز مختلف نگهداری از کودکان بیسرپرست، از نظر روحی آسیب دیدهاند. ما نمیخواهیم آسیبهای جدیدی به آنها وارد کنیم. سالها پیش ما کودکان پسر را هم پذیرش میکردیم.
الان هم از چند پسربچه نگهداری میکنیم. اما تصمیم گرفتهایم که دیگر پسربچه را پذیرش نکنیم. زیرا به دلیل دخترانه بودن مرکزمان، پس از چند سال پسرها باید به مراکز دیگر بروند و این تغییر محل زندگی میتواند برایشان آسیبزا باشد.
با بچههایی که پس از ازدواج یا کسب استقلال از بنیاد رفتهاند، هنوز ارتباط دارید؟
بله. هنوز حتی با کسانی که اولین سری بچههای بنیاد بودند، در ارتباط هستیم. اکثرشان ازدواج کردهاند و با همسر و بچههایشان برای دیدار ما به اینجا میآیند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.