|

شیرخوارگاه آمنه، تکه‌ای از بهشت

فاطمه بیک‌پور / عکس‌ها: آیدین رهبر

شیرخوارگاه آمنه، تکه‌ای از بهشت

«شیرخوارگاه آمنه»؛ مفهومی که از طیف‌های مختلف کودکان تا افراد حدودا 40‌ساله با آن آشنا هستند؛ مفهومی که از کودکی همیشه در ذهن‌مان بوده. با تعاریف ساده مرکز نگهداری از کودکان بی‌سرپرست. مفهومی که شاید همیشه با دلسوزی مردم یا ناراحتی یا ایجاد حس همدردی با کودکان مظلومی که به هر دلیلی سر راه گذاشته و بی‌سرپرست می‌شوند، همراه است. شیرخوارگاه آمنه برخلاف تصور بسیاری از ما از همه نوع امکانات برخوردار است. اینجا همه‌چیز برای بچه‌ها مهیاست. درست است که فضای زندگی، به صورت جمعی است، اما همه نوع خدمات و توانمندی‌ها و امکانات برای هر نوع مشکلی فراهم است تا فضا شبیه فضای زندگی جمع‌وجور خانوادگی شود. کودکان در اینجا از ابتدایی‌ترین تحرکات تا حرف زدن و غذاخوردن و بازی کردن و آشنایی با مفاهیم اجتماعی را در کنار یکدیگر می‌آموزند و با هم بزرگ می‌شوند.

اینجا دنیای زیبایی فارغ از زیبایی‌های ظاهری بیرون وجود دارد. در هر بخش زیبایی و لطافت خاص کودکان موج می‌زند. هنگامی که برای بازدید از دو بخش نوزادان و نوپاها وارد اتاق شیر یا اتاق بازی کودکان می‌شوی، نوزادی را می‌بینی گویی در یک خانواده‌ای که متولد شده است زندگی می‌کند و برای او سیسمونی چیده‌اند با همه وسایل ممکن، یا کودکانی که با لباس‌های رنگین‌کمانی خود، دخترکان با دامن‌های چین‌دار و روبان‌دوزی شده قرمز خود و پسران با بلوز شلوارک‌های مردانه‌تر در راهروها و اتاق‌ها می‌دوند و با شوق فریاد می‌زنند، جیغ‌های کودکانه‌شان به صورت دسته‌جمعی چنان بر دلت می‌نشیند که گویی دنیایی از شادی، در این فضا جمع شده. کودکانی که در روروئک مشغول بازی هستند و ناگهان با دیدنت به سوی تو می‌آیند و با چشمان به غایت زیبا و شفاف و معصوم‌شان، با برق نگاهی که در چشمان‌شان تلأ لو درخشان نور و امید است، به تو لبخند گرمی را نثار می‌کنند که تمام وجودت برای لحظاتی پر از خنده و شوق می‌شود. تمام وجودت گرم می‌شود و برای لحظاتی فارغ می‌شوی از هر آنچه که در دنیای اطرافت تو را احاطه کرده است؛ کودکانی که حس دیگری به تو می‌دهند و در فرصت کوتاه بازدید، همراه آنها می‌خندی و می‌دوی و بازی می‌کنی. حیف اما فرصت زیادی نداری که بتوانی همه آنها را ببوسی و ببویی و همراه همه آنها بخندی و بازی کنی. کودکانی که البته فقط شش سال در اینجا هستند و پس از آن وارد خانه‌های دیگری می‌شوند. کودکانی به غایت دوست داشتنی... اینجا شیرخوارگاه آمنه، خانه بچه‌های بهشت است. اینجا به گفته مدیر شیرخوارگاه، تکه‌ای از خود بهشت است.

شیرخوارگاه آمنه چیزی در حدود 37 الی 40 سال قدمت دارد. سال 1337 توسط فرانسوی‌ها ساخته و در سال 1342 افتتاح شد. حدود 200 نفر نیروی مشغول به کار دارد. شامل بخش‌های مختلفی است. بخش اداری، خدماتی، تاسیسات، نقلیه (سرویس ایاب و ذهاب و اعزام روتین بچه‌ها به بیمارستان‌ها)، نگهداری، اتاق خواب بچه‌ها با همه وسایل ممکن برای یک کودک، اتاق بازی با وسایل بازی کوچک و وسایل بازی که نمونه بزرگ‌تر آن در بیرون از ساختمان است، اتاق تلویزیون که در ساعت‌های مشخصی تماشا می‌کنند، استفاده از فضای باز و صرف غذا در محوطه باز شیرخوارگاه که محوطه زیبا و دل‌انگیزی است، بخش آشپزخانه و مسوول آنجا که خود کارشناس تغذیه است و برنامه غذایی مشخصی برای بچه‌هایی که بیماری‌هایی دارند، تعیین شده است. بخش شاخص هم همان بخش شبانه‌روزی است که شامل بخش توانمندی کاردرمانی و روان‌شناسی است. در واقع یک مجموعه به هم تنیده‌ای که هر کدام لنگ بزنند، دیگری دچار مشکلات می‌شود. یکی از بارزترین تفاوت‌ها با سایر شیرخوارگاه‌ها این است که از ابتدا برای شیرخوارگاه و با هدف شیرخوارگاه بودن ساخته شد. در کل استان تهران چهار مرکز شیرخوارگاهی به نام آمنه، حضرت رقیه، ترکمانی و شبیر وجود دارد. در واقع تفاوت از اینجا ناشی می‌شود که آن سه مرکز دیگر ساختمانی بودند و بعدها تغییر کاربری داده و تبدیل به شیرخوارگاه شده‌اند، اما آمنه با همین هدف ساخته شده است و آن‌گونه که عنوان می‌شود بزرگ‌ترین شیرخوارگاه خاورمیانه به لحاظ وسعت فضا، ظرفیت و امکانات است. همانند همه شیرخوارگاه‌ها کودکانی از سن یک روزه تا سن شش سالگی در اینجا نگهداری می‌شوند. نخستین موضوع، نوع پذیرش کودکان در شیرخوارگاه آمنه است. پذیرش صرفا توسط دستور مقام قضایی و سپس اداره سرپرستی سازمان بهزیستی در ساعت‌های اداری صورت می‌گیرد. در ساعت‌های غیراداری هم از طریق کلانتری و دستور شفاهی قاضی کشیک، کودک پذیرش می‌شود که پذیرش موقت نام دارد. رسید موقت هم به فردی که بچه را برای تحویل دادن به شیرخوارگاه می‌آورد، داده می‌شود تا زمانی که خودش دستور قضایی را بگیرد و سایر مراحل را طی کند.

چگونگی پذیرش و اقدامات پزشکی؛ اجتماعی

«مهشید موقر» مسوول شیرخوارگاه آمنه چهار سال است ریاست این مرکز را بر عهده دارد و کارشناس ارشد روانشناسی است. وی ابتدا عنوان می‌کند حدود 180 کودک البته به صورت متغیر در شیرخوارگاه نگهداری می‌شوند و غالب کودکان، زیر سه سال و دختر هستند. موقر همچنین در مورد نوع پذیرش برخی کودکان می‌گوید: «اگر دم در شیرخوارگاه کودکی سر راه گذاشته شود، مسوولان شیرخوارگاه اجازه ندارند بچه را به داخل شیرخوارگاه بیاورند تا زمانی که با کلانتری تماس گرفته و ماموری فرستاده شود و صورت جلسه کند. در این صورت هم دو حالت متصور است. چنانچه کودک از نظر سلامت در وضعیت خوبی باشد، بچه را اعزام می‌کنند که سریع دستور قضایی را بگیرند، اما اگر شرایط خوبی نداشته باشد و در روند برنامه‌های اجرایی و اداری مشکلی برای کودک پیش بیاید، وی را به داخل شیرخوارگاه منتقل کرده، امور مربوط به او را انجام می‌دهند تا از نظر سلامتی وضعیت قابل قبولی پیدا کند.»

بچه‌ها عموما یا بدسرپرستند یا بی‌سرپرست. در واقع یا اصلا هیچ سرپرستی ندارند و مجهول‌الهویه هستند یا اینکه سرپرست موثر ندارند. غالبا هم کودکانی که سرپرست موثر ندارند، تعدادشان بیشتر است. شاید یکی از دلایلی که میزان آمار تعداد کودکان بی‌سرپرست افزایش می‌یابد و گاهی اوقات به حد خارج از استاندارد می‌رسد، به همین دلیل است؛ «چنانچه کودکی مجهول‌الهویه باشد و امور مددکاری منتج به این شود که کسی سراغ این بچه را نخواهد گرفت و به لحاظ پزشکی هم دچار مشکلی نباشد، بحث فرزندخواندگی و امین موقت برای بچه پیش می‌آید.» این را موقر می‌گوید و ادامه می‌دهد، در واقع هدف همه مراکز شبانه‌روزی به‌خصوص در شاخه شیرخوارگاهی این است که بچه وارد خانواده‌ای برای سرپرستی شود. اولویت هم پیدا شدن خانواده خود بچه است. تلاش مددکار هم این است که به هر حال کودک توانمند شده، مشکلاتش برطرف و شرایط بهینه برای وی ایجاد شود. نظارت بر خانواده واقعی هم پس از پیدا شدن می‌تواند مالی یا غیرمالی باشد. چنانچه خانواده‌ای شرایط لازم برای بازگشت بچه را نداشته باشد، بچه وارد خانواده جایگزین خواهد شد. خانواده جایگزین در ابتدا نسبی و سببی است و سپس وارد قوانین فرزندخواندگی و امین موقت می‌شود.

پس از پذیرش، نخستین اقدامی که انجام می‌شود، دو اقدام موازی است. 1) بحث پزشکی و 2) بحث اجتماعی کودک است که باید پیگیری شود. در بحث پزشکی، کادر درمانی، پرستاری شیرخوارگاه وضعیت پزشکی کودک را بررسی و پیگیری می‌کنند و در بحث اجتماعی هم مددکار مکلف است که کوچک‌ترین سرنخی را پیگیری کرده و در واقع تکلیف بچه را روشن کند تا مشخص شود بچه سرپرست دارد یا سرپرست او مشخص نیست و فاقد سرپرست است و باید در فهرست فرزندخواندگی برود. با وجود اینکه این پیگیری‌های مددکارانه از بدو ورود کودک به مرکز آغاز می‌شود، اما این مساله به این مفهوم نیست که ظرف یکی دو روز باید این مساله مشخص شود و ممکن است مشخص شدن آن پروسه‌ای طولانی شود و شش الی هشت ماه زمان ببرد. از جمله اقداماتی که در این زمینه انجام می‌شود، انجام مکاتبه با بیمارستانی است که بچه در آنجا پیدا شده یا عکس کودک در روزنامه چاپ می‌شود یا از طریق کلانتری اطلاع‌رسانی می‌شود یا عنوان می‌شود اگر کسی خانواده‌ای از بچه می‌شناسد، تماس گرفته و اعلام کند یا مثلا اگر کودک در کنار مغازه‌ای رها شده، از طریق آنجا هم اطلاع‌رسانی شود. چنانچه همه این پروسه‌ها طی و مشخص شد که بچه هیچ سرپرستی ندارد، وارد فهرست فرزندخواندگی می‌شود وگرنه بچه در مرکز می‌ماند تا سرپرستی برای او پیدا شود.

موقر در ادامه می‌افزاید: «مساله دیگر برنامه‌های مراقبتی برای کودکان است. کمیته‌ای به نام «کمیته مراقبتی» در شیرخوارگاه وجود دارد که شامل پزشک، مددکار و تیم توانبخشی است که راجع به وضعیت پزشکی و اجتماعی و آموزشی بچه‌ها و اقداماتی که باید برای آنها انجام شود، در این کمیته تصمیم‌گیری می‌شود.» وی عنوان می‌کند: «بچه زمانی که وارد شیرخوارگاه می‌شود، 21 تا 28 روز در بخش قرنطینه نگهداری می‌شود. در این بخش کودک، به لحاظ ساختارهای روان‌شناختی برای ورود به سایر بخش‌ها آماده می‌شود. همه آزمایش‌های پزشکی روی کودک اعم از ایدز و هپاتیت انجام می‌شود و البته این‌گونه نیست که اگر بچه‌ای اچ‌آی‌وی مثبت داشت، باید از سایر کودکان جدا شود. فقط رفتارهای پرخطر باید از سوی مقابل رعایت شود و یک‌سری محدودیت‌هایی برای خود قایل شد، زیرا جداسازی مفهومی ندارد. سپس بحث تشخیص در بیماری مطرح می‌شود. هر نوع بیماری‌ای که کودک دارد، تکلیف درمانی مسوولان در مقابل کودک باید مشخص شود. به عنوان مثال اگر کودکی اچ‌آی‌وی مثبت داشته باشد، بلافاصله با بیمارستان امام‌خمینی لینک شده و برای اقدامات بعدی و ادامه درمان‌ها، پرونده‌ای برای کودک ایجاد می‌شود و برای سایر بیماری‌ها از جمله بیماری‌های خاص و هموفیلی و... هم همین‌طور با سایر مراکز درمانی ارتباط برقرار می‌شود.» مدیر شیرخوارگاه این فرصت 28‌روزه در قرنطینه را بسیار مهم دانسته و ادامه می‌دهد، به مسوولان شیرخوارگاه این امکان داده می‌شود تا مشکلی برای کودک به لحاظ بیماری و درمانی پیش نیاید.

کودک پس از قرنطینه وارد بخش‌های دیگر بر اساس رنج سنی می‌شود. در واقع تلاش بر این است که فاصله سنی بچه‌ها به یکدیگر نزدیک شود زیرا زمانی که برای هر بخش برنامه‌ریزی اعم از برنامه غذایی یا تفریحی یا آموزشی می‌شود، اگر سنین کودکان به یکدیگر نزدیک باشد، بیشتر با سایر کودکان تطابق خواهند داشت تا اینکه قرار باشد محدودیت سنی گسترده‌تر شود.

نحوه تقسیم‌بندی سنی کودکان

بخش نوزادان، بخش اولیه به لحاظ سنی است. کودکان از شش ماه تا یک سال و سه ماه در این بخش نگهداری می‌شوند. بخش نوپا بخش دیگری است که از یک سال و سه ماه تا دوسال در آن بخش هستند. چنانچه این محدوده سنی وجود نداشته باشد و بچه‌های دو تا پنج سال همگی در یک بخش باشند، امکان‌پذیر نیست زیرا بچه دو سال با بچه پنج سال به لحاظ نیازها و خصوصیات تفاوت زیادی دارد. پس از آن بچه‌های 5/2 تا چهار‌ساله وارد بخش نوباوه می‌شوند. بزرگ‌ترین رنج سنی هم کودکان چهار تا شش سال هستند.

ویژگی‌های مربیان شیرخوارگاه

امور روتینی که در سیستم جهت نگهداری از کودکان انجام می‌شود، کارهایی است که یک مادر برای نگهداری از فرزندش انجام می‌دهد. این مساله را بگذارید در کنار اینکه مربی با تعداد زیادی کودک باید این امور را انجام دهد. در واقع نیازهای ابتدایی بچه به لحاظ فیزیکی و روانی باید توسط مربی تامین شود. از جمله در آغوش گرفتن، تغذیه، استحمام و هر کار دیگری که یک مادر باید انجام دهد، توسط مربیان انجام می‌شود.

موقر مدیر شیرخوارگاه در پاسخ به اینکه مربیان شما برای کار در شیرخوارگاه آمنه ویژگی‌های خاصی باید داشته باشند یا صرف مادربودن کافی است، می‌گوید: «با توجه به اینکه اساس ایجاد شیرخوارگاه آمنه خیلی قدیمی است، کارمندان و مربیان قدیمی و باتجربه دارد. در واقع حدود 80‌درصد مربیان ما، 20 الی 25 سال سابقه کار دارند و نیروهای جدیدمان بسیار کم هستند. حتی نیروهای جدیدمان هم به لحاظ تحصیلات همه تحصیلکرده هستند و با انجام مصاحبه وارد مجموعه می‌شوند، حتی به‌رغم اینکه فعالیت‌شان، امری مادرانه است. پس از مصاحبه حدود 15 روز در شیرخوارگاه به عنوان کارآموز مشغول به کار می‌شوند و نمره‌ای هم از این قسمت کسب می‌کنند و در نهایت کسانی که نمرات بهتری کسب کنند، وارد مجموعه می‌شوند که از بین 50 متقاضی اخیر، 16 نفر موفق به ورود به مجموعه شدند.»

لزوم آموزش ریزترین مسایل بدیهی برای کودکان شیرخوارگاه

مبحث دیگر، امور تخصصی کار است که حساسیت بیشتری دارد. با این مقیاس که مثلا، کودکی که در خانه خودش حضور دارد، به لحاظ زندگی خانوادگی‌ای که تجربه می‌کند، خود به خود بخشی از آموزش‌ها را فرا می‌گیرد. به عنوان مثال نیازی نیست برای غذا خوردن با قاشق و چنگال، به کودک آموزش خاصی داده شود زیرا مشاهده می‌کند که همه اعضای خانواده‌اش چطور از این وسیله استفاده می‌کنند و به این ترتیب خودش یاد می‌گیرد. یا ارتباطات ساده‌تر دیگر. مثلا کودکی که در خانه است، به صورت روتین بازی کردن را یاد می‌گیرد و نیازی نیست که بازی کردن را به او آموزش داد. اما مساله اینجاست که بسیاری از مسایل کوچک که کودک در خانواده آنها را راحت مشاهده می‌کند و خود به خود آموزش می‌بیند، اینجا باید به تک‌تک کودکان به صورت مجزا آموزش داده شود زیرا زندگی آنها جمعی است. مثلا اگر اینجا آموزش‌های بسیار ساده مهارت‌های روزانه زندگی به کودکان داده نشود، آنها با بدیهی‌ترین مسایل آشنا نمی‌شوند. مثلا برای ورود به بخش خودشان زنگی وجود ندارد و چنانچه ساختاری طراحی نشود که کودک با این مفهوم و کاربرد آن آشنا شود، ممکن است اگر وارد خانه‌ای شود و زنگی ببیند و صدای زنگ دری را بشنود، هاج و واج نگاه کند، چون آشنایی‌ای با این مفهوم ندارد. بنابراین بسیاری از مسایلی که نیازمند آموزش کاربردی در منزل نیستند و بچه راحت آنها را می‌بیند و با آنها آشنا می‌شود، اینجا نیاز به آموزش دارد.

موقر کارشناس ارشد و مدیر شیرخوارگاه در مورد استفاده بچه‌ها از مهد کودک می‌گوید: «بچه‌ها تا چندی قبل داخل مجموعه، مهدکودک داشتند. چهار‌سال پیش در شیرخوارگاه پایلوتی تعبیه شد. به دو علت؛ یکی اینکه مهد اینجا از بیرون هم پذیرش داشت و تداخل رفتاری بین بچه‌های خود شیرخوارگاه با بچه‌هایی که از بیرون وارد مهد می‌شدند، وجود داشت. در نهایت این نتیجه حاصل شد که این مساله تنوعی برای بچه‌های شیرخوارگاه محسوب نمی‌شود. در واقع بچه اینجا، همان ساختار و همان مربی و بدون هیچ ارتباط خاص اجتماعی را می‌بیند. به همین دلیل پایلوتی شکل گرفت که تعدادی از بچه‌ها به صورت آزمایشی به مهدهای خارج از مجموعه فرستاده شدند. با بررسی‌هایی که انجام شد، تفاوت ساختاریافتگی کودکان داخل مجموعه با کودکانی که از مهدهای بیرون استفاده کردند، مشخص شد. پس از این، مهدکودک شیرخوارگاه تعطیل شد و بچه‌های داخل شیرخوارگاه اکنون به سن مهد که می‌رسند، همانند بچه‌های عادی با سرویس به مهدهای بیرون می‌روند و با وجود اینکه مهدکودک‌ها تحت نظر سازمان بهزیستی هستند و می‌شد از یارانه استفاده کرد و هزینه‌ای برای مهدهای این بچه‌ها پرداخت نکرد، اما برای آنها هزینه پرداخت می‌شود به دلیل اینکه هیچ تفاوتی با سایر کودکان نداشته باشند.» وی در ادامه خاطرنشان می‌کند، همه بچه‌ها را به یک مهد نمی‌برند و اگر قرار باشد 30 نفر از کودکان شیرخوارگاه به یک مهد بروند، باز هم همان اتفاق رخ می‌دهد و تلاش بر این است که در مهدهای مختلف پراکنده شوند و مناسبات و رفتارهای اجتماعی را خودشان بیاموزند. به هر حال مهدهای بیرون برنامه‌هایی اجرا می‌کنند که امکان اجرایی شدن آنها در داخل شیرخوارگاه وجود ندارد؛ با وجود اینکه هماهنگی این بچه‌ها کار بسیار دشواری است و روزانه باید هفت مهدکودک تحت پوشش قرار بگیرند.

راه‌اندازی دنیای فرشتگان و شورای فرهنگی روشی نو در تربیت کودکان شیرخوارگاه

از سوی دیگر، فضایی که به مهدکودک اختصاص یافته بود، به نام «دنیای فرشتگان» تغییر نام پیدا کرد و بخش آموزشی و تخصصی شیرخوارگاه آمنه به این قسمت سپرده شده است. اقداماتی که در این بخش انجام می‌شود شامل هنردرمانی، بازی‌درمانی، آموزش مهارت‌های زندگی، آموزش کامپیوتر، زبان، ورزش و هر نوع آموزشی که در این سیستم برای بچه‌ها ضروری است، ارایه می‌شود و اوقات فراغت کودکان شیرخوارگاه، همانند اوقات فراغت کودکان در خانه است و هیچ تفاوتی ندارد. تنها هماهنگ‌کننده این سیستم، کارمند شیرخوارگاه است و باقی کسانی که در آنجا مشغول به فعالیتند، همه داوطلب آزاد هستند. خدماتی که در این بخش ارایه می‌شود، کانال‌بندی و زمان‌بندی شده است. البته برخی کلاس‌های ورزشی‌شان همچون بدمينتون و شنا بیرون از سیستم است و به صورت مرتب برای گردش و اردوهای تفریحی، فرهنگی هم از مرکز خارج شده و به مکان‌های شناخته‌شده می‌روند، اما سایر آموزش‌های تخصصی در خود مجموعه انجام می‌شود.

اقدام شاخص دیگر، «شورای فرهنگی» است که از تمام قسمت‌های شیرخوارگاه نماینده دارد. اقدامی که در این شورا انجام می‌شود، مناسبتی، عقیدتی، مذهبی و حتی سیاسی است. در واقع براساس رخدادهای ثبت‌شده ملی و دینی و سیاسی برای بچه‌ها براساس رنج سنی‌شان برنامه‌ریزی می‌شود. مثلا افطاری برای بچه‌ها برگزار می‌شود که همه کارهایش را خودشان انجام می‌دهند. یا برای پخش نذری خود بچه‌ها آموزش می‌بینند و این کار با این هدف انجام می‌شود که بچه‌ها با مفهوم نذری آشنا شوند: «به نظر می‌رسد از زمانی که دنیای فرشتگان و شورای فرهنگی در داخل شیرخوارگاه فعالیت می‌کنند، اساس تربیتی بچه‌ها بسیار تغییر کرده است.» این را موقر عنوان می‌کند و در پاسخ به اینکه بچه‌ها خیلی کوچک هستند و چه میزان ضرورت دارد که برنامه‌های مذهبی سیاسی برای آنها اجرا شود، می‌گوید: «مساله دیر و زود بودن آموزش این برنامه‌ها نیست. کودک داخل خانه تلویزیون، رادیو، روزنامه در دست پدر و گفت‌وگوهای پدر و مادرش، همه را می‌بیند و می‌شنود و کم‌کم ناخودآگاه با این مفاهیم سیاسی، ملی و دینی آشنا می‌شود. مثلا همه کودکان در خانه به طور ضمنی می‌دانند که در کربلا چه اتفاقی رخ داده. اما در شیرخوارگاه همه این مفاهیم آن گونه که در خانه برای یک کودک رخ می‌دهد و باعث آگاهی بچه می‌شود، دیده نمی‌شود و مربی هرچه باشد یک مادر چندوجهی است که باید به چندین کودک همزمان رسیدگی کند و فرصت حرف زدن با همه آنها را ندارد. بنابراین باید تک‌تک این موارد به کودک آموزش داده شود. به عنوان مثال بچه‌هایی که در شیرخوارگاه هستند حتی یک‌سری از تنقلات و خوردنی‌ها را تجربه نکرده‌اند و ما اقدامی انجام داده‌ایم به نام جشن بلال‌پزان که در این برنامه به تعداد بچه‌ها بلال گرفته می‌شود. با حضور همه اعضای مجموعه، در انتهای باغ، خود بچه‌ها بلال می‌پزند و با موسیقی و... جشن می‌گیرند. در حالی که چنین برنامه‌ای برای بچه‌های داخل خانه انجام نمی‌شود و هر زمان بچه بلال بخواهد به پارک رفته و طرز تهیه بلال را خودش می‌بیند و از آنجا خریداری می‌کند. اما غالبا بچه‌های شیرخوارگاه، نمی‌دانند بلال چگونه تهیه می‌شود یا در سایر غذاها هم همین‌طور. آنها فرآیند آشپزی کردن را همچون بچه‌های خانواده‌دار نمی‌بینند و فقط غذای حاضرشده را می‌بینند و نمی‌دانند مثلا یک املت چگونه تهیه می‌شود. بنابراین من معتقدم باید شرایط تجربه کردن به لحاظ زندگی جمعی، برای این کودکان فراهم شود.»

طبیعتا بچه‌ها حرف زدن را در شیرخوارگاه آموزش می‌بینند. موقر در پاسخ به نوع تمرین با بچه‌ها برای آموزش صحبت کردن می‌گوید: «یکی از مسایلی که وجود دارد، مواجه شدن ما با تاخیر رشد حرکتی، فیزیکی بچه‌هاست. یک بحث مربوط به مسایل محیطی است که مثلا بچه‌ها در خانواده، زمانی که شروع به صحبت می‌کنند، پیش از آن آنقدر آواهای مختلف از اقوام گوناگون شنیده‌اند که غنی هستند و فقط باید توانایی پیدا کنند تا ساختارهای گفتاری‌شان این آواها را بیان کند. اما بچه‌های داخل شیرخوارگاه به هر حال این فقر آوایی را دارند. یا در بحث حرکتی، خانواده‌ها آنقدر با بچه‌ها کلنجار می‌روند که پیش‌درآمدهای حرکتی را دارند و به موقع چهاردست و پا می‌روند و به موقع راه می‌افتند، اما اینجا چنین مساله‌ای کمتر اتفاق می‌افتد. برای حل این موضوع، توانبخشی مرکز از جمله گفتاردرمان، کاردرمان و روانشناس اقدامات لازم را انجام می‌دهند تا این کمبودهایی که نسبت به کودکان خانواده‌دار وجود دارد، جبران شود. ضمن اینکه این بچه‌ها اغلب از والدین اعتیاددار می‌آیند و ویژگی اصلی‌شان عقب‌افتادگی حرکتی است که باید جبران شود.»

حضور پزشک عمومی و تخصصی داوطلب دایم در مجموعه

در بحث پزشکی، درمانی هم داخل مجموعه، پزشک عمومی، دو پزشک داوطلب تخصصی و پرستار موجود است و اقداماتی که در سطح پزشکی عمومی و پرستاری است، داخل مجموعه انجام می‌شود و بیماری‌های تخصصی هم به بیمارستان‌ها و پزشکان متخصص ارجاع داده می‌شود. در واقع سیستم، نیروهایی به نام داوطلب دارد که این نیروها با شرایطی خاص، از طریق معاونت مشارکت بهزیستی در هر شهرستان و طی کردن پروسه‌ها و مراحل اداری، وارد مجموعه می‌شوند و در واقع افرادی هستند که تمایل دارند زمان خود را برای این کودکان به صورت رایگان بدون هیچ چشمداشت و دریافت حقوقی ایثار کنند و عنوان می‌کنند هر یک چه توانمندی‌هایی دارند: «همچنین در خود مجموعه آزمایشگاه و دندانپزشکی وجود دارد که پزشکان دندانپزشکی هم، داوطلب هستند. بچه‌ها به محض آنکه دوسال خود را به اتمام می‌رسانند، پرونده دندانپزشکی برای آنها ایجاد می‌شود و همانند ویزیت دوره‌ای به لحاظ پزشکی عمومی، در دندانپزشکی هم ویزیت دوره‌ای به صورت سه ماه یا شش ماه یک‌بار می‌شوند.»

دندانپزشک‌ها علاوه بر کودکان مجموعه، به مددجوها، فرزندان مددجوها و کودکان سایر مراکز هم سرویس می‌دهند. موقر تاکید می‌کند: «در آزمایشگاه هم آزمایش‌های ساده خون، ادرار و کشت ادرار انجام می‌شود و به صورت رندوم از کلیه بخش‌های شیرخوارگاه، کشت گرفته می‌شود و براساس نتیجه کشت‌ها از مواد ضدعفونی‌کننده برای استفاده در قسمت‌های مختلف سیستم استفاده می‌شود.» وی ادامه می‌دهد: «در طول این چهار سالی که این آزمایش‌ها از بخش‌های مختلف انجام می‌شود، قارچ و انگل و... هرگز مشاهده نشده و از مواد خاصی برای ضدعفونی استفاده می‌شود.»

حق ملاقات خانواده‌های واقعی

نکته دیگر این است که والدین بچه‌هایی که در شیرخوارگاه نگهداری می‌شوند، تحت هر شرایطی حق ملاقات با فرزندان خود را دارند. مگر آنکه به یک وسیله‌ای مسوولان شیرخوارگاه بتوانند ثابت کنند این ملاقات‌ها به کودک آسیب می‌رساند. حتی برای خانواده‌هایی که زندانی هستند، ترتیبی اتخاذ می‌شود که بچه‌ها را برای ملاقات، پیش والدین خود در زندان می‌برند.

مسوول شیرخوارگاه تاکید می‌کند که «آمار سر راه گذاشتن کودک ظرف سال‌های اخیر بسیار افزایش یافته و به بررسی‌های آسیب‌شناسانه اجتماعی جدی نیاز دارد.»

از سویی دیگر قانونی وجود دارد که بازدید برای مردم حتی خیرین از بخش کودکان وجود ندارد و امکان ندارد کسی بدون مجوز و بخشنامه‌های لازم، حتی مقامات کشور و مسوولان بتوانند به راحتی از بخش‌ها دیدن کنند. فقط پنجشنبه‌هایی که برای بچه‌ها جشن تولد برگزار می‌شود، خیرین و حامیان می‌توانند در این تولدها شرکت کرده و بچه‌ها را ببینند.

موقر در این زمینه معتقد است: «اینجا خانه بچه‌هاست و مطمئنا هیچ کس دوست ندارد دایم در خانه‌اش میهمان رفت و آمد کند و این مساله خسته‌کننده می‌شود و درست نیست بچه‌ها چشم‌شان را باز کنند و دایم غریبه‌ها را اطراف خود ببینند. این کودکان به اندازه کافی تشتت فکری دارند و نزد ما امانت هستند و حساسیت‌های این کار بسیار بالاست.» وی با تاکید بر اینکه همه تلاش بهزیستی در این جهت است که همیشه بهترین روند ممکن را برای بچه‌ها ایجاد کند و مسوولان در پی ایجاد بهترین شرایط ممکن برای کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست هستند، عنوان می‌کند: «این کودکان آنقدر باید به لحاظ اجتماعی در سطح بالایی رشد و آگاهی بیابند که درآینده پس از ورود به جامعه دچار مشکل نشوند، چون هر کدام از این کودکان در آینده، مثلا ممکن است هم‌کلاسی، هم‌دانشگاهی، دوست و حتی همسر فرزند خود من باشند. بنابراین با تربیت درست باید راهی اجتماع شوند و چنانچه به این بیندیشیم هر یک از این کودکان در خوشبختی عزیزترین افراد زندگی خود ما سهیم خواهند بود برای خوشبختی تک‌تک آنها تلاش خواهیم کرد.»

«شیرخوارگاه آمنه»؛ مفهومی که از طیف‌های مختلف کودکان تا افراد حدودا 40‌ساله با آن آشنا هستند؛ مفهومی که از کودکی همیشه در ذهن‌مان بوده. با تعاریف ساده مرکز نگهداری از کودکان بی‌سرپرست. مفهومی که شاید همیشه با دلسوزی مردم یا ناراحتی یا ایجاد حس همدردی با کودکان مظلومی که به هر دلیلی سر راه گذاشته و بی‌سرپرست می‌شوند، همراه است. شیرخوارگاه آمنه برخلاف تصور بسیاری از ما از همه نوع امکانات برخوردار است. اینجا همه‌چیز برای بچه‌ها مهیاست. درست است که فضای زندگی، به صورت جمعی است، اما همه نوع خدمات و توانمندی‌ها و امکانات برای هر نوع مشکلی فراهم است تا فضا شبیه فضای زندگی جمع‌وجور خانوادگی شود. کودکان در اینجا از ابتدایی‌ترین تحرکات تا حرف زدن و غذاخوردن و بازی کردن و آشنایی با مفاهیم اجتماعی را در کنار یکدیگر می‌آموزند و با هم بزرگ می‌شوند.

اینجا دنیای زیبایی فارغ از زیبایی‌های ظاهری بیرون وجود دارد. در هر بخش زیبایی و لطافت خاص کودکان موج می‌زند. هنگامی که برای بازدید از دو بخش نوزادان و نوپاها وارد اتاق شیر یا اتاق بازی کودکان می‌شوی، نوزادی را می‌بینی گویی در یک خانواده‌ای که متولد شده است زندگی می‌کند و برای او سیسمونی چیده‌اند با همه وسایل ممکن، یا کودکانی که با لباس‌های رنگین‌کمانی خود، دخترکان با دامن‌های چین‌دار و روبان‌دوزی شده قرمز خود و پسران با بلوز شلوارک‌های مردانه‌تر در راهروها و اتاق‌ها می‌دوند و با شوق فریاد می‌زنند، جیغ‌های کودکانه‌شان به صورت دسته‌جمعی چنان بر دلت می‌نشیند که گویی دنیایی از شادی، در این فضا جمع شده. کودکانی که در روروئک مشغول بازی هستند و ناگهان با دیدنت به سوی تو می‌آیند و با چشمان به غایت زیبا و شفاف و معصوم‌شان، با برق نگاهی که در چشمان‌شان تلأ لو درخشان نور و امید است، به تو لبخند گرمی را نثار می‌کنند که تمام وجودت برای لحظاتی پر از خنده و شوق می‌شود. تمام وجودت گرم می‌شود و برای لحظاتی فارغ می‌شوی از هر آنچه که در دنیای اطرافت تو را احاطه کرده است؛ کودکانی که حس دیگری به تو می‌دهند و در فرصت کوتاه بازدید، همراه آنها می‌خندی و می‌دوی و بازی می‌کنی. حیف اما فرصت زیادی نداری که بتوانی همه آنها را ببوسی و ببویی و همراه همه آنها بخندی و بازی کنی. کودکانی که البته فقط شش سال در اینجا هستند و پس از آن وارد خانه‌های دیگری می‌شوند. کودکانی به غایت دوست داشتنی... اینجا شیرخوارگاه آمنه، خانه بچه‌های بهشت است. اینجا به گفته مدیر شیرخوارگاه، تکه‌ای از خود بهشت است.

شیرخوارگاه آمنه چیزی در حدود 37 الی 40 سال قدمت دارد. سال 1337 توسط فرانسوی‌ها ساخته و در سال 1342 افتتاح شد. حدود 200 نفر نیروی مشغول به کار دارد. شامل بخش‌های مختلفی است. بخش اداری، خدماتی، تاسیسات، نقلیه (سرویس ایاب و ذهاب و اعزام روتین بچه‌ها به بیمارستان‌ها)، نگهداری، اتاق خواب بچه‌ها با همه وسایل ممکن برای یک کودک، اتاق بازی با وسایل بازی کوچک و وسایل بازی که نمونه بزرگ‌تر آن در بیرون از ساختمان است، اتاق تلویزیون که در ساعت‌های مشخصی تماشا می‌کنند، استفاده از فضای باز و صرف غذا در محوطه باز شیرخوارگاه که محوطه زیبا و دل‌انگیزی است، بخش آشپزخانه و مسوول آنجا که خود کارشناس تغذیه است و برنامه غذایی مشخصی برای بچه‌هایی که بیماری‌هایی دارند، تعیین شده است. بخش شاخص هم همان بخش شبانه‌روزی است که شامل بخش توانمندی کاردرمانی و روان‌شناسی است. در واقع یک مجموعه به هم تنیده‌ای که هر کدام لنگ بزنند، دیگری دچار مشکلات می‌شود. یکی از بارزترین تفاوت‌ها با سایر شیرخوارگاه‌ها این است که از ابتدا برای شیرخوارگاه و با هدف شیرخوارگاه بودن ساخته شد. در کل استان تهران چهار مرکز شیرخوارگاهی به نام آمنه، حضرت رقیه، ترکمانی و شبیر وجود دارد. در واقع تفاوت از اینجا ناشی می‌شود که آن سه مرکز دیگر ساختمانی بودند و بعدها تغییر کاربری داده و تبدیل به شیرخوارگاه شده‌اند، اما آمنه با همین هدف ساخته شده است و آن‌گونه که عنوان می‌شود بزرگ‌ترین شیرخوارگاه خاورمیانه به لحاظ وسعت فضا، ظرفیت و امکانات است. همانند همه شیرخوارگاه‌ها کودکانی از سن یک روزه تا سن شش سالگی در اینجا نگهداری می‌شوند. نخستین موضوع، نوع پذیرش کودکان در شیرخوارگاه آمنه است. پذیرش صرفا توسط دستور مقام قضایی و سپس اداره سرپرستی سازمان بهزیستی در ساعت‌های اداری صورت می‌گیرد. در ساعت‌های غیراداری هم از طریق کلانتری و دستور شفاهی قاضی کشیک، کودک پذیرش می‌شود که پذیرش موقت نام دارد. رسید موقت هم به فردی که بچه را برای تحویل دادن به شیرخوارگاه می‌آورد، داده می‌شود تا زمانی که خودش دستور قضایی را بگیرد و سایر مراحل را طی کند.

چگونگی پذیرش و اقدامات پزشکی؛ اجتماعی

«مهشید موقر» مسوول شیرخوارگاه آمنه چهار سال است ریاست این مرکز را بر عهده دارد و کارشناس ارشد روانشناسی است. وی ابتدا عنوان می‌کند حدود 180 کودک البته به صورت متغیر در شیرخوارگاه نگهداری می‌شوند و غالب کودکان، زیر سه سال و دختر هستند. موقر همچنین در مورد نوع پذیرش برخی کودکان می‌گوید: «اگر دم در شیرخوارگاه کودکی سر راه گذاشته شود، مسوولان شیرخوارگاه اجازه ندارند بچه را به داخل شیرخوارگاه بیاورند تا زمانی که با کلانتری تماس گرفته و ماموری فرستاده شود و صورت جلسه کند. در این صورت هم دو حالت متصور است. چنانچه کودک از نظر سلامت در وضعیت خوبی باشد، بچه را اعزام می‌کنند که سریع دستور قضایی را بگیرند، اما اگر شرایط خوبی نداشته باشد و در روند برنامه‌های اجرایی و اداری مشکلی برای کودک پیش بیاید، وی را به داخل شیرخوارگاه منتقل کرده، امور مربوط به او را انجام می‌دهند تا از نظر سلامتی وضعیت قابل قبولی پیدا کند.»

بچه‌ها عموما یا بدسرپرستند یا بی‌سرپرست. در واقع یا اصلا هیچ سرپرستی ندارند و مجهول‌الهویه هستند یا اینکه سرپرست موثر ندارند. غالبا هم کودکانی که سرپرست موثر ندارند، تعدادشان بیشتر است. شاید یکی از دلایلی که میزان آمار تعداد کودکان بی‌سرپرست افزایش می‌یابد و گاهی اوقات به حد خارج از استاندارد می‌رسد، به همین دلیل است؛ «چنانچه کودکی مجهول‌الهویه باشد و امور مددکاری منتج به این شود که کسی سراغ این بچه را نخواهد گرفت و به لحاظ پزشکی هم دچار مشکلی نباشد، بحث فرزندخواندگی و امین موقت برای بچه پیش می‌آید.» این را موقر می‌گوید و ادامه می‌دهد، در واقع هدف همه مراکز شبانه‌روزی به‌خصوص در شاخه شیرخوارگاهی این است که بچه وارد خانواده‌ای برای سرپرستی شود. اولویت هم پیدا شدن خانواده خود بچه است. تلاش مددکار هم این است که به هر حال کودک توانمند شده، مشکلاتش برطرف و شرایط بهینه برای وی ایجاد شود. نظارت بر خانواده واقعی هم پس از پیدا شدن می‌تواند مالی یا غیرمالی باشد. چنانچه خانواده‌ای شرایط لازم برای بازگشت بچه را نداشته باشد، بچه وارد خانواده جایگزین خواهد شد. خانواده جایگزین در ابتدا نسبی و سببی است و سپس وارد قوانین فرزندخواندگی و امین موقت می‌شود.

پس از پذیرش، نخستین اقدامی که انجام می‌شود، دو اقدام موازی است. 1) بحث پزشکی و 2) بحث اجتماعی کودک است که باید پیگیری شود. در بحث پزشکی، کادر درمانی، پرستاری شیرخوارگاه وضعیت پزشکی کودک را بررسی و پیگیری می‌کنند و در بحث اجتماعی هم مددکار مکلف است که کوچک‌ترین سرنخی را پیگیری کرده و در واقع تکلیف بچه را روشن کند تا مشخص شود بچه سرپرست دارد یا سرپرست او مشخص نیست و فاقد سرپرست است و باید در فهرست فرزندخواندگی برود. با وجود اینکه این پیگیری‌های مددکارانه از بدو ورود کودک به مرکز آغاز می‌شود، اما این مساله به این مفهوم نیست که ظرف یکی دو روز باید این مساله مشخص شود و ممکن است مشخص شدن آن پروسه‌ای طولانی شود و شش الی هشت ماه زمان ببرد. از جمله اقداماتی که در این زمینه انجام می‌شود، انجام مکاتبه با بیمارستانی است که بچه در آنجا پیدا شده یا عکس کودک در روزنامه چاپ می‌شود یا از طریق کلانتری اطلاع‌رسانی می‌شود یا عنوان می‌شود اگر کسی خانواده‌ای از بچه می‌شناسد، تماس گرفته و اعلام کند یا مثلا اگر کودک در کنار مغازه‌ای رها شده، از طریق آنجا هم اطلاع‌رسانی شود. چنانچه همه این پروسه‌ها طی و مشخص شد که بچه هیچ سرپرستی ندارد، وارد فهرست فرزندخواندگی می‌شود وگرنه بچه در مرکز می‌ماند تا سرپرستی برای او پیدا شود.

موقر در ادامه می‌افزاید: «مساله دیگر برنامه‌های مراقبتی برای کودکان است. کمیته‌ای به نام «کمیته مراقبتی» در شیرخوارگاه وجود دارد که شامل پزشک، مددکار و تیم توانبخشی است که راجع به وضعیت پزشکی و اجتماعی و آموزشی بچه‌ها و اقداماتی که باید برای آنها انجام شود، در این کمیته تصمیم‌گیری می‌شود.» وی عنوان می‌کند: «بچه زمانی که وارد شیرخوارگاه می‌شود، 21 تا 28 روز در بخش قرنطینه نگهداری می‌شود. در این بخش کودک، به لحاظ ساختارهای روان‌شناختی برای ورود به سایر بخش‌ها آماده می‌شود. همه آزمایش‌های پزشکی روی کودک اعم از ایدز و هپاتیت انجام می‌شود و البته این‌گونه نیست که اگر بچه‌ای اچ‌آی‌وی مثبت داشت، باید از سایر کودکان جدا شود. فقط رفتارهای پرخطر باید از سوی مقابل رعایت شود و یک‌سری محدودیت‌هایی برای خود قایل شد، زیرا جداسازی مفهومی ندارد. سپس بحث تشخیص در بیماری مطرح می‌شود. هر نوع بیماری‌ای که کودک دارد، تکلیف درمانی مسوولان در مقابل کودک باید مشخص شود. به عنوان مثال اگر کودکی اچ‌آی‌وی مثبت داشته باشد، بلافاصله با بیمارستان امام‌خمینی لینک شده و برای اقدامات بعدی و ادامه درمان‌ها، پرونده‌ای برای کودک ایجاد می‌شود و برای سایر بیماری‌ها از جمله بیماری‌های خاص و هموفیلی و... هم همین‌طور با سایر مراکز درمانی ارتباط برقرار می‌شود.» مدیر شیرخوارگاه این فرصت 28‌روزه در قرنطینه را بسیار مهم دانسته و ادامه می‌دهد، به مسوولان شیرخوارگاه این امکان داده می‌شود تا مشکلی برای کودک به لحاظ بیماری و درمانی پیش نیاید.

کودک پس از قرنطینه وارد بخش‌های دیگر بر اساس رنج سنی می‌شود. در واقع تلاش بر این است که فاصله سنی بچه‌ها به یکدیگر نزدیک شود زیرا زمانی که برای هر بخش برنامه‌ریزی اعم از برنامه غذایی یا تفریحی یا آموزشی می‌شود، اگر سنین کودکان به یکدیگر نزدیک باشد، بیشتر با سایر کودکان تطابق خواهند داشت تا اینکه قرار باشد محدودیت سنی گسترده‌تر شود.

نحوه تقسیم‌بندی سنی کودکان

بخش نوزادان، بخش اولیه به لحاظ سنی است. کودکان از شش ماه تا یک سال و سه ماه در این بخش نگهداری می‌شوند. بخش نوپا بخش دیگری است که از یک سال و سه ماه تا دوسال در آن بخش هستند. چنانچه این محدوده سنی وجود نداشته باشد و بچه‌های دو تا پنج سال همگی در یک بخش باشند، امکان‌پذیر نیست زیرا بچه دو سال با بچه پنج سال به لحاظ نیازها و خصوصیات تفاوت زیادی دارد. پس از آن بچه‌های 5/2 تا چهار‌ساله وارد بخش نوباوه می‌شوند. بزرگ‌ترین رنج سنی هم کودکان چهار تا شش سال هستند.

ویژگی‌های مربیان شیرخوارگاه

امور روتینی که در سیستم جهت نگهداری از کودکان انجام می‌شود، کارهایی است که یک مادر برای نگهداری از فرزندش انجام می‌دهد. این مساله را بگذارید در کنار اینکه مربی با تعداد زیادی کودک باید این امور را انجام دهد. در واقع نیازهای ابتدایی بچه به لحاظ فیزیکی و روانی باید توسط مربی تامین شود. از جمله در آغوش گرفتن، تغذیه، استحمام و هر کار دیگری که یک مادر باید انجام دهد، توسط مربیان انجام می‌شود.

موقر مدیر شیرخوارگاه در پاسخ به اینکه مربیان شما برای کار در شیرخوارگاه آمنه ویژگی‌های خاصی باید داشته باشند یا صرف مادربودن کافی است، می‌گوید: «با توجه به اینکه اساس ایجاد شیرخوارگاه آمنه خیلی قدیمی است، کارمندان و مربیان قدیمی و باتجربه دارد. در واقع حدود 80‌درصد مربیان ما، 20 الی 25 سال سابقه کار دارند و نیروهای جدیدمان بسیار کم هستند. حتی نیروهای جدیدمان هم به لحاظ تحصیلات همه تحصیلکرده هستند و با انجام مصاحبه وارد مجموعه می‌شوند، حتی به‌رغم اینکه فعالیت‌شان، امری مادرانه است. پس از مصاحبه حدود 15 روز در شیرخوارگاه به عنوان کارآموز مشغول به کار می‌شوند و نمره‌ای هم از این قسمت کسب می‌کنند و در نهایت کسانی که نمرات بهتری کسب کنند، وارد مجموعه می‌شوند که از بین 50 متقاضی اخیر، 16 نفر موفق به ورود به مجموعه شدند.»

لزوم آموزش ریزترین مسایل بدیهی برای کودکان شیرخوارگاه

مبحث دیگر، امور تخصصی کار است که حساسیت بیشتری دارد. با این مقیاس که مثلا، کودکی که در خانه خودش حضور دارد، به لحاظ زندگی خانوادگی‌ای که تجربه می‌کند، خود به خود بخشی از آموزش‌ها را فرا می‌گیرد. به عنوان مثال نیازی نیست برای غذا خوردن با قاشق و چنگال، به کودک آموزش خاصی داده شود زیرا مشاهده می‌کند که همه اعضای خانواده‌اش چطور از این وسیله استفاده می‌کنند و به این ترتیب خودش یاد می‌گیرد. یا ارتباطات ساده‌تر دیگر. مثلا کودکی که در خانه است، به صورت روتین بازی کردن را یاد می‌گیرد و نیازی نیست که بازی کردن را به او آموزش داد. اما مساله اینجاست که بسیاری از مسایل کوچک که کودک در خانواده آنها را راحت مشاهده می‌کند و خود به خود آموزش می‌بیند، اینجا باید به تک‌تک کودکان به صورت مجزا آموزش داده شود زیرا زندگی آنها جمعی است. مثلا اگر اینجا آموزش‌های بسیار ساده مهارت‌های روزانه زندگی به کودکان داده نشود، آنها با بدیهی‌ترین مسایل آشنا نمی‌شوند. مثلا برای ورود به بخش خودشان زنگی وجود ندارد و چنانچه ساختاری طراحی نشود که کودک با این مفهوم و کاربرد آن آشنا شود، ممکن است اگر وارد خانه‌ای شود و زنگی ببیند و صدای زنگ دری را بشنود، هاج و واج نگاه کند، چون آشنایی‌ای با این مفهوم ندارد. بنابراین بسیاری از مسایلی که نیازمند آموزش کاربردی در منزل نیستند و بچه راحت آنها را می‌بیند و با آنها آشنا می‌شود، اینجا نیاز به آموزش دارد.

موقر کارشناس ارشد و مدیر شیرخوارگاه در مورد استفاده بچه‌ها از مهد کودک می‌گوید: «بچه‌ها تا چندی قبل داخل مجموعه، مهدکودک داشتند. چهار‌سال پیش در شیرخوارگاه پایلوتی تعبیه شد. به دو علت؛ یکی اینکه مهد اینجا از بیرون هم پذیرش داشت و تداخل رفتاری بین بچه‌های خود شیرخوارگاه با بچه‌هایی که از بیرون وارد مهد می‌شدند، وجود داشت. در نهایت این نتیجه حاصل شد که این مساله تنوعی برای بچه‌های شیرخوارگاه محسوب نمی‌شود. در واقع بچه اینجا، همان ساختار و همان مربی و بدون هیچ ارتباط خاص اجتماعی را می‌بیند. به همین دلیل پایلوتی شکل گرفت که تعدادی از بچه‌ها به صورت آزمایشی به مهدهای خارج از مجموعه فرستاده شدند. با بررسی‌هایی که انجام شد، تفاوت ساختاریافتگی کودکان داخل مجموعه با کودکانی که از مهدهای بیرون استفاده کردند، مشخص شد. پس از این، مهدکودک شیرخوارگاه تعطیل شد و بچه‌های داخل شیرخوارگاه اکنون به سن مهد که می‌رسند، همانند بچه‌های عادی با سرویس به مهدهای بیرون می‌روند و با وجود اینکه مهدکودک‌ها تحت نظر سازمان بهزیستی هستند و می‌شد از یارانه استفاده کرد و هزینه‌ای برای مهدهای این بچه‌ها پرداخت نکرد، اما برای آنها هزینه پرداخت می‌شود به دلیل اینکه هیچ تفاوتی با سایر کودکان نداشته باشند.» وی در ادامه خاطرنشان می‌کند، همه بچه‌ها را به یک مهد نمی‌برند و اگر قرار باشد 30 نفر از کودکان شیرخوارگاه به یک مهد بروند، باز هم همان اتفاق رخ می‌دهد و تلاش بر این است که در مهدهای مختلف پراکنده شوند و مناسبات و رفتارهای اجتماعی را خودشان بیاموزند. به هر حال مهدهای بیرون برنامه‌هایی اجرا می‌کنند که امکان اجرایی شدن آنها در داخل شیرخوارگاه وجود ندارد؛ با وجود اینکه هماهنگی این بچه‌ها کار بسیار دشواری است و روزانه باید هفت مهدکودک تحت پوشش قرار بگیرند.

راه‌اندازی دنیای فرشتگان و شورای فرهنگی روشی نو در تربیت کودکان شیرخوارگاه

از سوی دیگر، فضایی که به مهدکودک اختصاص یافته بود، به نام «دنیای فرشتگان» تغییر نام پیدا کرد و بخش آموزشی و تخصصی شیرخوارگاه آمنه به این قسمت سپرده شده است. اقداماتی که در این بخش انجام می‌شود شامل هنردرمانی، بازی‌درمانی، آموزش مهارت‌های زندگی، آموزش کامپیوتر، زبان، ورزش و هر نوع آموزشی که در این سیستم برای بچه‌ها ضروری است، ارایه می‌شود و اوقات فراغت کودکان شیرخوارگاه، همانند اوقات فراغت کودکان در خانه است و هیچ تفاوتی ندارد. تنها هماهنگ‌کننده این سیستم، کارمند شیرخوارگاه است و باقی کسانی که در آنجا مشغول به فعالیتند، همه داوطلب آزاد هستند. خدماتی که در این بخش ارایه می‌شود، کانال‌بندی و زمان‌بندی شده است. البته برخی کلاس‌های ورزشی‌شان همچون بدمينتون و شنا بیرون از سیستم است و به صورت مرتب برای گردش و اردوهای تفریحی، فرهنگی هم از مرکز خارج شده و به مکان‌های شناخته‌شده می‌روند، اما سایر آموزش‌های تخصصی در خود مجموعه انجام می‌شود.

اقدام شاخص دیگر، «شورای فرهنگی» است که از تمام قسمت‌های شیرخوارگاه نماینده دارد. اقدامی که در این شورا انجام می‌شود، مناسبتی، عقیدتی، مذهبی و حتی سیاسی است. در واقع براساس رخدادهای ثبت‌شده ملی و دینی و سیاسی برای بچه‌ها براساس رنج سنی‌شان برنامه‌ریزی می‌شود. مثلا افطاری برای بچه‌ها برگزار می‌شود که همه کارهایش را خودشان انجام می‌دهند. یا برای پخش نذری خود بچه‌ها آموزش می‌بینند و این کار با این هدف انجام می‌شود که بچه‌ها با مفهوم نذری آشنا شوند: «به نظر می‌رسد از زمانی که دنیای فرشتگان و شورای فرهنگی در داخل شیرخوارگاه فعالیت می‌کنند، اساس تربیتی بچه‌ها بسیار تغییر کرده است.» این را موقر عنوان می‌کند و در پاسخ به اینکه بچه‌ها خیلی کوچک هستند و چه میزان ضرورت دارد که برنامه‌های مذهبی سیاسی برای آنها اجرا شود، می‌گوید: «مساله دیر و زود بودن آموزش این برنامه‌ها نیست. کودک داخل خانه تلویزیون، رادیو، روزنامه در دست پدر و گفت‌وگوهای پدر و مادرش، همه را می‌بیند و می‌شنود و کم‌کم ناخودآگاه با این مفاهیم سیاسی، ملی و دینی آشنا می‌شود. مثلا همه کودکان در خانه به طور ضمنی می‌دانند که در کربلا چه اتفاقی رخ داده. اما در شیرخوارگاه همه این مفاهیم آن گونه که در خانه برای یک کودک رخ می‌دهد و باعث آگاهی بچه می‌شود، دیده نمی‌شود و مربی هرچه باشد یک مادر چندوجهی است که باید به چندین کودک همزمان رسیدگی کند و فرصت حرف زدن با همه آنها را ندارد. بنابراین باید تک‌تک این موارد به کودک آموزش داده شود. به عنوان مثال بچه‌هایی که در شیرخوارگاه هستند حتی یک‌سری از تنقلات و خوردنی‌ها را تجربه نکرده‌اند و ما اقدامی انجام داده‌ایم به نام جشن بلال‌پزان که در این برنامه به تعداد بچه‌ها بلال گرفته می‌شود. با حضور همه اعضای مجموعه، در انتهای باغ، خود بچه‌ها بلال می‌پزند و با موسیقی و... جشن می‌گیرند. در حالی که چنین برنامه‌ای برای بچه‌های داخل خانه انجام نمی‌شود و هر زمان بچه بلال بخواهد به پارک رفته و طرز تهیه بلال را خودش می‌بیند و از آنجا خریداری می‌کند. اما غالبا بچه‌های شیرخوارگاه، نمی‌دانند بلال چگونه تهیه می‌شود یا در سایر غذاها هم همین‌طور. آنها فرآیند آشپزی کردن را همچون بچه‌های خانواده‌دار نمی‌بینند و فقط غذای حاضرشده را می‌بینند و نمی‌دانند مثلا یک املت چگونه تهیه می‌شود. بنابراین من معتقدم باید شرایط تجربه کردن به لحاظ زندگی جمعی، برای این کودکان فراهم شود.»

طبیعتا بچه‌ها حرف زدن را در شیرخوارگاه آموزش می‌بینند. موقر در پاسخ به نوع تمرین با بچه‌ها برای آموزش صحبت کردن می‌گوید: «یکی از مسایلی که وجود دارد، مواجه شدن ما با تاخیر رشد حرکتی، فیزیکی بچه‌هاست. یک بحث مربوط به مسایل محیطی است که مثلا بچه‌ها در خانواده، زمانی که شروع به صحبت می‌کنند، پیش از آن آنقدر آواهای مختلف از اقوام گوناگون شنیده‌اند که غنی هستند و فقط باید توانایی پیدا کنند تا ساختارهای گفتاری‌شان این آواها را بیان کند. اما بچه‌های داخل شیرخوارگاه به هر حال این فقر آوایی را دارند. یا در بحث حرکتی، خانواده‌ها آنقدر با بچه‌ها کلنجار می‌روند که پیش‌درآمدهای حرکتی را دارند و به موقع چهاردست و پا می‌روند و به موقع راه می‌افتند، اما اینجا چنین مساله‌ای کمتر اتفاق می‌افتد. برای حل این موضوع، توانبخشی مرکز از جمله گفتاردرمان، کاردرمان و روانشناس اقدامات لازم را انجام می‌دهند تا این کمبودهایی که نسبت به کودکان خانواده‌دار وجود دارد، جبران شود. ضمن اینکه این بچه‌ها اغلب از والدین اعتیاددار می‌آیند و ویژگی اصلی‌شان عقب‌افتادگی حرکتی است که باید جبران شود.»

حضور پزشک عمومی و تخصصی داوطلب دایم در مجموعه

در بحث پزشکی، درمانی هم داخل مجموعه، پزشک عمومی، دو پزشک داوطلب تخصصی و پرستار موجود است و اقداماتی که در سطح پزشکی عمومی و پرستاری است، داخل مجموعه انجام می‌شود و بیماری‌های تخصصی هم به بیمارستان‌ها و پزشکان متخصص ارجاع داده می‌شود. در واقع سیستم، نیروهایی به نام داوطلب دارد که این نیروها با شرایطی خاص، از طریق معاونت مشارکت بهزیستی در هر شهرستان و طی کردن پروسه‌ها و مراحل اداری، وارد مجموعه می‌شوند و در واقع افرادی هستند که تمایل دارند زمان خود را برای این کودکان به صورت رایگان بدون هیچ چشمداشت و دریافت حقوقی ایثار کنند و عنوان می‌کنند هر یک چه توانمندی‌هایی دارند: «همچنین در خود مجموعه آزمایشگاه و دندانپزشکی وجود دارد که پزشکان دندانپزشکی هم، داوطلب هستند. بچه‌ها به محض آنکه دوسال خود را به اتمام می‌رسانند، پرونده دندانپزشکی برای آنها ایجاد می‌شود و همانند ویزیت دوره‌ای به لحاظ پزشکی عمومی، در دندانپزشکی هم ویزیت دوره‌ای به صورت سه ماه یا شش ماه یک‌بار می‌شوند.»

دندانپزشک‌ها علاوه بر کودکان مجموعه، به مددجوها، فرزندان مددجوها و کودکان سایر مراکز هم سرویس می‌دهند. موقر تاکید می‌کند: «در آزمایشگاه هم آزمایش‌های ساده خون، ادرار و کشت ادرار انجام می‌شود و به صورت رندوم از کلیه بخش‌های شیرخوارگاه، کشت گرفته می‌شود و براساس نتیجه کشت‌ها از مواد ضدعفونی‌کننده برای استفاده در قسمت‌های مختلف سیستم استفاده می‌شود.» وی ادامه می‌دهد: «در طول این چهار سالی که این آزمایش‌ها از بخش‌های مختلف انجام می‌شود، قارچ و انگل و... هرگز مشاهده نشده و از مواد خاصی برای ضدعفونی استفاده می‌شود.»

حق ملاقات خانواده‌های واقعی

نکته دیگر این است که والدین بچه‌هایی که در شیرخوارگاه نگهداری می‌شوند، تحت هر شرایطی حق ملاقات با فرزندان خود را دارند. مگر آنکه به یک وسیله‌ای مسوولان شیرخوارگاه بتوانند ثابت کنند این ملاقات‌ها به کودک آسیب می‌رساند. حتی برای خانواده‌هایی که زندانی هستند، ترتیبی اتخاذ می‌شود که بچه‌ها را برای ملاقات، پیش والدین خود در زندان می‌برند.

مسوول شیرخوارگاه تاکید می‌کند که «آمار سر راه گذاشتن کودک ظرف سال‌های اخیر بسیار افزایش یافته و به بررسی‌های آسیب‌شناسانه اجتماعی جدی نیاز دارد.»

از سویی دیگر قانونی وجود دارد که بازدید برای مردم حتی خیرین از بخش کودکان وجود ندارد و امکان ندارد کسی بدون مجوز و بخشنامه‌های لازم، حتی مقامات کشور و مسوولان بتوانند به راحتی از بخش‌ها دیدن کنند. فقط پنجشنبه‌هایی که برای بچه‌ها جشن تولد برگزار می‌شود، خیرین و حامیان می‌توانند در این تولدها شرکت کرده و بچه‌ها را ببینند.

موقر در این زمینه معتقد است: «اینجا خانه بچه‌هاست و مطمئنا هیچ کس دوست ندارد دایم در خانه‌اش میهمان رفت و آمد کند و این مساله خسته‌کننده می‌شود و درست نیست بچه‌ها چشم‌شان را باز کنند و دایم غریبه‌ها را اطراف خود ببینند. این کودکان به اندازه کافی تشتت فکری دارند و نزد ما امانت هستند و حساسیت‌های این کار بسیار بالاست.» وی با تاکید بر اینکه همه تلاش بهزیستی در این جهت است که همیشه بهترین روند ممکن را برای بچه‌ها ایجاد کند و مسوولان در پی ایجاد بهترین شرایط ممکن برای کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست هستند، عنوان می‌کند: «این کودکان آنقدر باید به لحاظ اجتماعی در سطح بالایی رشد و آگاهی بیابند که درآینده پس از ورود به جامعه دچار مشکل نشوند، چون هر کدام از این کودکان در آینده، مثلا ممکن است هم‌کلاسی، هم‌دانشگاهی، دوست و حتی همسر فرزند خود من باشند. بنابراین با تربیت درست باید راهی اجتماع شوند و چنانچه به این بیندیشیم هر یک از این کودکان در خوشبختی عزیزترین افراد زندگی خود ما سهیم خواهند بود برای خوشبختی تک‌تک آنها تلاش خواهیم کرد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.