شرایط فرزندخواندگی در ایران
بهمن کشاورز / عكس: شرق
هر زن و شوهر مقیم ایران در صورتی که با یکدیگر توافق داشته باشند، میتوانند طفلی را با تصویب دادگاه به سرپرستی خود در آورند. مشروط بر اینکه پنج سال تمام از تاریخ ازدواج آنان گذشته باشد و بچهدار نشده باشند. سن یکی از زوجین حداقل 30 سال تمام باشد. هیچیک از آنها محکومیت جزای موثر به علت ارتکاب جرایم عمدی نداشته باشند و هیچیک محجور (سفیه و دیوانه) نیز نباشند. هر دو دارای صلاحیت اخلاقی باشند و حداقل یکی از آنها امکان مالی داشته و هیچیک از آنها مبتلا به بیماریهای واگیردار و صعبالعلاج یا معتاد به الکل یا موادمخدر نباشند. البته اگر زوجین به دلایل پزشکی قادر به باروری نباشند، دادگاه میتواند شرط اول و دوم یعنی- بچهدارنشدن ضمن پنج سال و سن 30 سال- را در مورد آنها رعایت نکند. این سرپرستی موجب ارث نخواهد بود و صرفا به منظور تامین منافع مادی و معنوی طفل برقرار میشود. دادگاه در صورتی حکم سرپرستی را صادر میکند که درخواستکنندگان سرپرستی هزینه تربیت، نگهداری و تحصیل طفل را تا رسیدن به سن بلوغ، در صورت فوت خود، به نحوه اطمینانبخشی تامین کنند. نحوه تامین نیز
امری موضوعی است و دادگاه باید در این مورد قانع شود. راهکاری که در این خصوص قابل توصیه میباشد تاسیسی است که در ماده 768 قانون مدنی در غالب عقد صلح پیشبینی شده و به موجب آن فرد میتواند مالی را به دیگری صلح کند و متقابلا، مصالح، متعهد شود و نفقه معینی را همه ساله یا همه ماهه تا مدت معین به شخص ثالث بپردازد. البته سرپرستان میتوانند تا ثلث مایملک خود را نیز به نفع طفلی که برای سرپرستی قبول کردهاند، وصیت کنند. از سوی دیگر ذکر این نکته ضروری است که شرط قبول سرپرستی طفل تابعیت ایران نیست، بلکه صرفا مقیم بودن در ایران برای این مورد کفایت میکند و در عین حال باید هر دو زوجین در مورد سرپرستی توافق داشته باشند.
چگونگی اجرای قانون حمایت از کودکان در زمینه فرزندخواندگی
کنوانسیون جهانی حمایت از حقوق کودکان که ایران با تعیین شرایطی به آن پیوسته است، میتواند مصداق همان قانون حمایت از کودکان در کشور باشد. اما قانون خاص خودمان را هم در این زمینه داریم؛ قانونی تحت عنوان قانون حمایت از کودکان و نوجوانان وجود دارد که در سال 1381 به تصویب رسیده است. در ماده یک این قانون عنوان شده همه اشخاصی که به 10 سال تمام هجری شمسی نرسیدهاند، از حمایت این قانون برخوردار میشوند که جلوه آن را در قانون مجازات اسلامی جدید که تایید و تصویب شده اما هنوز ابلاغ نشده، میتوان دید. در مورد اشخاص بالغی که زیر 18 سال دارند و باعث جرایم مستوجب حد و قصاص شدهاند، شرایط جدیدی برقرار شده که تا به حال در قانون وجود نداشته است. در واقع این قانون متاثر از همین قانون حمایت از کودکان و نوجوانان است که در ماده 2 آن هرگونه اذیت و آزاری که موجب شود به نوجوانان صدمه جسمی، روحی و اخلاقی وارد شود یا سلامت جسم و روان آنها را تهدید کند، ممنوع اعلام شده و عنوان شده هرگونه صدمه و آزار و شکنجه کودکان و نادیده گرفتن عمدی سلامت جسمی و بهداشت روانی کودکان جرم است و هر کس مستوجب این حوادث شود، به سه تا شش ماه حبس محکوم میشود و کودکآزاری را هم بر اساس همین عامل جرم عمومی شناختهاند که نیاز به شکایت شاکی خصوصی ندارد و به صرف اینکه دادگاه اعلام جرم کند، فرد خاطی شامل کودکآزاری میشود.
شرایط برای فرزندخواندگی توسط اقلیتهای دینی
اقلیتهای دینی که از نظر دینی شناخته شدهاند، به لحاظ فرزندخواندگی تابع ضوابط خاص خودشان هستند. در ضوابط مربوط به دیانت زرتشتی ضوابط مشخصی برای فرزندخواندگی تصویب شده است. در مورد اهل سنت نیز، اطلاع دقیقی از منابع نیست، اما با توجه به مذهب شیعه و اهل سنت که رشتهای از دین اسلام است، ضوابط فرزندخواندگی از نظر محرمیت و... نمیتواند با آنچه که در مذهب شیعه وجود دارد، تفاوت زیادی داشته باشد. همه مسیحیان و آشوریان نیز، پدیده فرزندخواندگی را دارند و تابع ضوابط خاص خود و در عین حال تابع ضوابط ایرانیان غیرشیعه هستند. در واقع احکام فرزندخواندگی در مورد اینها بیان میشود و اینکه چگونه اجرا میشود به قوانینشان بستگی دارد و از میان خودشان کودک به سرپرستی میپذیرند. در خصوص مراکز نگهداری از کودکان بیسرپرست اقلیتهای دینی نیز باید گفت، برخی از مذاهب برای خود محل نگهداری از این کودکان را دارند. اما اینکه کودکی را برای فرزندخواندگی از محلهای مربوط به خود منتقل کنند اطمینانی در این زمینه ندارم. شرایط به لحاظ تمکن مالی هم برای همه اعم از مسلمان و غیرمسلمان یکسان است. قانون فرزندخواندگی که عنوان کردم، در این خصوص اطلاق دارد و صحبت از ایرانیان میکند و بحثی از مذهب را عنوان نمیکند. به عنوان مثال اگر ثابت شود که کودکی از سایر مذاهب است و در اختیار مراکز حمایت از کودکان بیسرپرست قرار بگیرد، طبعا دیگران میتوانند این کودکان را به سرپرستی قبول کنند. زیرا ماده 1 این قانون فقط به مقیم بودن زن و مرد تاکید میکند و نه به مذهب آنان. از سویی دیگر در قانون پیشبینی نشده که به خانمهای مجرد، سرپرستی کودکان بدون سرپرست تحت عنوان فرزندخوانده واگذار شود و عنوان شده حتما زوجین (زن و شوهر) باید اقدام کنند و حتما باید با هم تقاضای سرپرستی کودکی را داشته باشند. چنانچه بعدها این قانون هم پیشبینی شود، امر بسیار خوبی خواهد بود که به خانمهایی که به لحاظ مادی و معنوی و اخلاقی صلاحیت سرپرستی کودکی را به عنوان فرزندخوانده دارند، کودک واگذار شود.
موارد منتفی شدن سرپرستی کودکان
موارد منتفی شدن فرزندخواندگی شامل این موارد است؛ زمانی که دادستان اعلام کند که به دلیل سوءرفتار یا عدم شایستگی و اهلیت هر یک از زوجین، باید سرپرست تغییر پیدا کند و در این صورت ادامه سرپرستی آن کودک با آن خانواده منتفی میشود و سرپرستی کودک را به خانواده دیگری واگذار میکنند. از سویی دیگر چنانچه زمانی سوءرفتار طفل برای هر یک از کسانی که کودک را به سرپرستی پذیرفتهاند، محرز شود و این سوءرفتار به حدی باشد که نتوانند کودک را تحمل کنند یا زمانی خانوادهای که کودکی را به فرزندخواندگی پذیرفتهاند، قدرت و استطاعت مالی برای سرپرستی کودک را از دست دهند، در این موارد بعد از رسیدن به سن «کبر» (بزرگسالی)، سرپرستی عملا منتفی خواهد شد. اما مساله دیگر این است که طبق قانون حمایت از کودکان و نوجوانان، مثلا به مدرسه نگذاشتن کودکی که به سرپرستی خانوادهای درآمده، مجازات دارد و در این قانون هم پیشبینی شده است که تمامی موسسات و مراکزی که مسوولیت نگهداری و سرپرستی کودکان را به عهده دارند، مکلفاند به محض اینکه موارد کودکآزاری را در بررسیهای خود از خانوادهای که کودکی را به فرزندخواندگی پذیرفتهاند، مشاهده کردند، مراتب را جهت پیگرد قانونی به مراکز ذیربط اعلام کنند و چنانچه موارد کودکآزاری گزارش و پیگیری نشود، تا شش ماه حبس و جزای نقدی تا 500هزار تومان برای آنها به همراه خواهد داشت. البته ذکر این نکته نیز ضروری است که در مورد این اذیت و آزار عنوان شده اقدامات تربیتی در محدوده قانون 59 مجازات اسلامی، یعنی تنبیه بچهها از طرف والدین و ماده 1179 قانون مدنی از این قانون مستثناست. اما با توجه به اینکه عنوان شده هر نوع صدمه و آزار و اذیت و شکنجه جسمی و روحی بچهها و نادیده گرفتن عمدی سلامت و بهداشت روانی و جسمی کودکان، ممنوع است و در ماده یک این قانون هم عنوان شده که وارد کردن صدمه جسمی و روانی و اخلاقی به کودکان ممنوع است و حتی مجازات حبس هم برای آن تعیین شده، تصورم بر این است که با عنایت به اینکه حتی اگر از گل پایینتر به بچه گفته شود، سلامت روانی کودک مختل میشود، پس این استثنایی که به عنوان حق تنبیه فرزند از سوی والدین مطرح شده، عملا منتفی است. یعنی پدر و مادر و سرپرستان کودک حتی به لحاظ آزار و اذیت لسانی هم نباید با کودک رفتار سویی داشته باشند، زیرا مشمول این قانون خواهند شد.
هر زن و شوهر مقیم ایران در صورتی که با یکدیگر توافق داشته باشند، میتوانند طفلی را با تصویب دادگاه به سرپرستی خود در آورند. مشروط بر اینکه پنج سال تمام از تاریخ ازدواج آنان گذشته باشد و بچهدار نشده باشند. سن یکی از زوجین حداقل 30 سال تمام باشد. هیچیک از آنها محکومیت جزای موثر به علت ارتکاب جرایم عمدی نداشته باشند و هیچیک محجور (سفیه و دیوانه) نیز نباشند. هر دو دارای صلاحیت اخلاقی باشند و حداقل یکی از آنها امکان مالی داشته و هیچیک از آنها مبتلا به بیماریهای واگیردار و صعبالعلاج یا معتاد به الکل یا موادمخدر نباشند. البته اگر زوجین به دلایل پزشکی قادر به باروری نباشند، دادگاه میتواند شرط اول و دوم یعنی- بچهدارنشدن ضمن پنج سال و سن 30 سال- را در مورد آنها رعایت نکند. این سرپرستی موجب ارث نخواهد بود و صرفا به منظور تامین منافع مادی و معنوی طفل برقرار میشود. دادگاه در صورتی حکم سرپرستی را صادر میکند که درخواستکنندگان سرپرستی هزینه تربیت، نگهداری و تحصیل طفل را تا رسیدن به سن بلوغ، در صورت فوت خود، به نحوه اطمینانبخشی تامین کنند. نحوه تامین نیز
امری موضوعی است و دادگاه باید در این مورد قانع شود. راهکاری که در این خصوص قابل توصیه میباشد تاسیسی است که در ماده 768 قانون مدنی در غالب عقد صلح پیشبینی شده و به موجب آن فرد میتواند مالی را به دیگری صلح کند و متقابلا، مصالح، متعهد شود و نفقه معینی را همه ساله یا همه ماهه تا مدت معین به شخص ثالث بپردازد. البته سرپرستان میتوانند تا ثلث مایملک خود را نیز به نفع طفلی که برای سرپرستی قبول کردهاند، وصیت کنند. از سوی دیگر ذکر این نکته ضروری است که شرط قبول سرپرستی طفل تابعیت ایران نیست، بلکه صرفا مقیم بودن در ایران برای این مورد کفایت میکند و در عین حال باید هر دو زوجین در مورد سرپرستی توافق داشته باشند.
چگونگی اجرای قانون حمایت از کودکان در زمینه فرزندخواندگی
کنوانسیون جهانی حمایت از حقوق کودکان که ایران با تعیین شرایطی به آن پیوسته است، میتواند مصداق همان قانون حمایت از کودکان در کشور باشد. اما قانون خاص خودمان را هم در این زمینه داریم؛ قانونی تحت عنوان قانون حمایت از کودکان و نوجوانان وجود دارد که در سال 1381 به تصویب رسیده است. در ماده یک این قانون عنوان شده همه اشخاصی که به 10 سال تمام هجری شمسی نرسیدهاند، از حمایت این قانون برخوردار میشوند که جلوه آن را در قانون مجازات اسلامی جدید که تایید و تصویب شده اما هنوز ابلاغ نشده، میتوان دید. در مورد اشخاص بالغی که زیر 18 سال دارند و باعث جرایم مستوجب حد و قصاص شدهاند، شرایط جدیدی برقرار شده که تا به حال در قانون وجود نداشته است. در واقع این قانون متاثر از همین قانون حمایت از کودکان و نوجوانان است که در ماده 2 آن هرگونه اذیت و آزاری که موجب شود به نوجوانان صدمه جسمی، روحی و اخلاقی وارد شود یا سلامت جسم و روان آنها را تهدید کند، ممنوع اعلام شده و عنوان شده هرگونه صدمه و آزار و شکنجه کودکان و نادیده گرفتن عمدی سلامت جسمی و بهداشت روانی کودکان جرم است و هر کس مستوجب این حوادث شود، به سه تا شش ماه حبس محکوم میشود و کودکآزاری را هم بر اساس همین عامل جرم عمومی شناختهاند که نیاز به شکایت شاکی خصوصی ندارد و به صرف اینکه دادگاه اعلام جرم کند، فرد خاطی شامل کودکآزاری میشود.
شرایط برای فرزندخواندگی توسط اقلیتهای دینی
اقلیتهای دینی که از نظر دینی شناخته شدهاند، به لحاظ فرزندخواندگی تابع ضوابط خاص خودشان هستند. در ضوابط مربوط به دیانت زرتشتی ضوابط مشخصی برای فرزندخواندگی تصویب شده است. در مورد اهل سنت نیز، اطلاع دقیقی از منابع نیست، اما با توجه به مذهب شیعه و اهل سنت که رشتهای از دین اسلام است، ضوابط فرزندخواندگی از نظر محرمیت و... نمیتواند با آنچه که در مذهب شیعه وجود دارد، تفاوت زیادی داشته باشد. همه مسیحیان و آشوریان نیز، پدیده فرزندخواندگی را دارند و تابع ضوابط خاص خود و در عین حال تابع ضوابط ایرانیان غیرشیعه هستند. در واقع احکام فرزندخواندگی در مورد اینها بیان میشود و اینکه چگونه اجرا میشود به قوانینشان بستگی دارد و از میان خودشان کودک به سرپرستی میپذیرند. در خصوص مراکز نگهداری از کودکان بیسرپرست اقلیتهای دینی نیز باید گفت، برخی از مذاهب برای خود محل نگهداری از این کودکان را دارند. اما اینکه کودکی را برای فرزندخواندگی از محلهای مربوط به خود منتقل کنند اطمینانی در این زمینه ندارم. شرایط به لحاظ تمکن مالی هم برای همه اعم از مسلمان و غیرمسلمان یکسان است. قانون فرزندخواندگی که عنوان کردم، در این خصوص اطلاق دارد و صحبت از ایرانیان میکند و بحثی از مذهب را عنوان نمیکند. به عنوان مثال اگر ثابت شود که کودکی از سایر مذاهب است و در اختیار مراکز حمایت از کودکان بیسرپرست قرار بگیرد، طبعا دیگران میتوانند این کودکان را به سرپرستی قبول کنند. زیرا ماده 1 این قانون فقط به مقیم بودن زن و مرد تاکید میکند و نه به مذهب آنان. از سویی دیگر در قانون پیشبینی نشده که به خانمهای مجرد، سرپرستی کودکان بدون سرپرست تحت عنوان فرزندخوانده واگذار شود و عنوان شده حتما زوجین (زن و شوهر) باید اقدام کنند و حتما باید با هم تقاضای سرپرستی کودکی را داشته باشند. چنانچه بعدها این قانون هم پیشبینی شود، امر بسیار خوبی خواهد بود که به خانمهایی که به لحاظ مادی و معنوی و اخلاقی صلاحیت سرپرستی کودکی را به عنوان فرزندخوانده دارند، کودک واگذار شود.
موارد منتفی شدن سرپرستی کودکان
موارد منتفی شدن فرزندخواندگی شامل این موارد است؛ زمانی که دادستان اعلام کند که به دلیل سوءرفتار یا عدم شایستگی و اهلیت هر یک از زوجین، باید سرپرست تغییر پیدا کند و در این صورت ادامه سرپرستی آن کودک با آن خانواده منتفی میشود و سرپرستی کودک را به خانواده دیگری واگذار میکنند. از سویی دیگر چنانچه زمانی سوءرفتار طفل برای هر یک از کسانی که کودک را به سرپرستی پذیرفتهاند، محرز شود و این سوءرفتار به حدی باشد که نتوانند کودک را تحمل کنند یا زمانی خانوادهای که کودکی را به فرزندخواندگی پذیرفتهاند، قدرت و استطاعت مالی برای سرپرستی کودک را از دست دهند، در این موارد بعد از رسیدن به سن «کبر» (بزرگسالی)، سرپرستی عملا منتفی خواهد شد. اما مساله دیگر این است که طبق قانون حمایت از کودکان و نوجوانان، مثلا به مدرسه نگذاشتن کودکی که به سرپرستی خانوادهای درآمده، مجازات دارد و در این قانون هم پیشبینی شده است که تمامی موسسات و مراکزی که مسوولیت نگهداری و سرپرستی کودکان را به عهده دارند، مکلفاند به محض اینکه موارد کودکآزاری را در بررسیهای خود از خانوادهای که کودکی را به فرزندخواندگی پذیرفتهاند، مشاهده کردند، مراتب را جهت پیگرد قانونی به مراکز ذیربط اعلام کنند و چنانچه موارد کودکآزاری گزارش و پیگیری نشود، تا شش ماه حبس و جزای نقدی تا 500هزار تومان برای آنها به همراه خواهد داشت. البته ذکر این نکته نیز ضروری است که در مورد این اذیت و آزار عنوان شده اقدامات تربیتی در محدوده قانون 59 مجازات اسلامی، یعنی تنبیه بچهها از طرف والدین و ماده 1179 قانون مدنی از این قانون مستثناست. اما با توجه به اینکه عنوان شده هر نوع صدمه و آزار و اذیت و شکنجه جسمی و روحی بچهها و نادیده گرفتن عمدی سلامت و بهداشت روانی و جسمی کودکان، ممنوع است و در ماده یک این قانون هم عنوان شده که وارد کردن صدمه جسمی و روانی و اخلاقی به کودکان ممنوع است و حتی مجازات حبس هم برای آن تعیین شده، تصورم بر این است که با عنایت به اینکه حتی اگر از گل پایینتر به بچه گفته شود، سلامت روانی کودک مختل میشود، پس این استثنایی که به عنوان حق تنبیه فرزند از سوی والدین مطرح شده، عملا منتفی است. یعنی پدر و مادر و سرپرستان کودک حتی به لحاظ آزار و اذیت لسانی هم نباید با کودک رفتار سویی داشته باشند، زیرا مشمول این قانون خواهند شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.