خیام از نگاه استاد شیرین بیانی
در جستوجوی حقیقت زندگی
محمد هاشمی / عکس: سایت دانشگاه تهران

این رباعی سروده یکی از بزرگترین اندیشمندان و دانشمندان ایران و جهان است که با فروتنی تمام از ناپایداری عمر بشر میگوید، حتی اگر به مانند خودش در علم و حکمت یگانه روزگار باشد، باز با مرگ او خللی در هستی رخ نخواهد داد. حکیم عمر خیام نیشابوری دانشمند، فیلسوف، منجم و شاعر بزرگ قرن پنجم از ستارگان پرفروغ آسمان علم و ادب ایران زمین است. خیام به مانند دیگر نخبگان و بزرگان فرزند زمانه خود است و زمینههای مساعدی در زادگاهش نیشابور فراهم آمد تا او در آن فضا ببالد و به قلههای رفیع دانش و ادب دست یابد: «هر شخصیت بزرگ و انسان موثر در تاریخ، فرزند زمان و مکان خود است. اگر او را از آن زمان و مکان بردارند و در موضع دیگری جایش دهند، آن نخواهد بود که بوده و آن نخواهد شد که شده، خیام نیز با نبوغ و استعداد ذاتی خود و با عملی که آموخت و جهانبینیای که یافت، از این امر مستثنی نیست. او نیز فرزند زمان و مکان خود بود. » («خیام کیست؟ » شیرین بیانی، تهران: یزدا 1390، ص 13)
خیام در نیشابور متولد شد که یکی از چهار شهر بزرگ خراسان بود. نیشابور در دوره ساسانی پایگاهی نظامی برای نبردهای سپاه ساسانی در مرزهایشرقی ایران بود و از سویی دیگر بر سر راههای بازرگانی بهخصوص جاده ابریشم قرار داشت و یکی از مراکز ضرب سکه ساسانی بود. در ایران بعد از اسلام نیز اهمیت نیشابور حفظ شد و بهویژه از زمان طاهریان این شهر رونق ویژهای یافت. عبدالله بنطاهر نیشابور را مرکز حکومت خود کرد و در بیرون شهر کاخی برای خود بنا نهاد که بعد تبدیل به شهری معتبر شد و شادیاخ نام گرفت. عبدالله بن طاهر برای علم و فرهنگ اهمیتی زیاد قایل بود، از همین روی کتابخانه معتبری در نیشابور ساخت، بهطوری که اهل علم را از هر سو به این شهر کشاند. به روزگار سامانیان نیز اهمیت و اعتبار نیشابور حفظ شد و مرکز حکومت سپهسالار خراسان در نیشابور بود. به همین دلیل است که در عصر طلایی فرهنگ و دانش ایران اسلامی نیشابور یکی از مراکز مهم علم و فرهنگ بود و خیام این فرصت را یافت تا نزد استادان بزرگ به آموختن دانش و فلسفه بپردازد. از سوی دیگر جغرافیای نیشابور و قرارگرفتن این شهر در کنار کوه بینالود که چشمهای از آن میجوشید و در صحرا جاری بود و آبادانی و سرسبزی که کنار این رود شکل گرفته بود با آب و هوای فرحانگیز آن در تکوین شخصیت خیام اثرگذار شد. همانطور که وقوع بلایای طبیعی نظیر خشکسالی، قحطی، امراض مسری و زلزله نیز به همراه جنگهای زورمندان و دست به دست شدن شهر بین حکومتگران مختلف همواره نیشابور را تهدید میکرد و گاه باعث سختی زندگی نیشابوریان میشد. خیام نیز از دیگر نیشابوریان مستثنی نبود و این ناملایمات نیز بر شخصیت خیام اثر ملموسی بر جای نهاد.
دوران خیام دورهای بود که حکومتگران سلجوقی به ویژه وزیر مشهور دستگاه سلجوقیان خواجه نظامالملک نظام سیاسی ـ فرهنگی را استوار ساختند که مبتنی بر تمرکزگرایی سیاسی و مشروعیتپذیری از دستگاه خلافت عباسی بود و خواجه نظامالملک در همین راستا مدارس نظامیه را در نیشابور و بغداد بنیان نهاد. این نظامیهها در برابر دژهای اسماعیلیان نزاری در ایران قرار داشت که به رهبری حسن صباح علم مخالفت علیه سلجوقیان و خلفای عباسی برافراشته بودند و قلعهالموت مقر اصلی آنها به حساب میآمد و از سوی دیگر به موازات کشمکش خونین اسماعیلیان و حکومت سلجوقی، فرقههای مختلف صوفیه رشد چشمگیری یافتند و خانقاههای بسیاری در شهرهای ایران پدید آمدند و در همین دوره بود که سنایی شاعر بزرگ قرن پنجم شعر را با عرفان آمیخته کرد و شعر عرفانی را پدید آورد. خیام در چنین فضایی به کسب علم و دانش میپرداخت و از فضای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی زمانه خود تاثیر گرفت. وی در فقه شاگرد امام موفق نیشابوری و در فلسفه شاگرد بهمنیار بن مرزبان شاگرد ابنسینا بود. لذا سعی کرد تا فلسفه را به دین نزدیک کند و از سویی دیگر تحت تاثیر غزالی و سنایی که با آنها ملاقات داشت، به عرفان گرایش فلسفی پیدا کرد. خیام در عین حال در ریاضیات و نجوم نیز استاد بود و کتابهایی برای تکمیل و پاسخگویی به نظریات اقلیدس، ارشمیدس و دیگر دانشمندان یونانی نوشت و همه معترفند که هیچکس مانند خیام در علوم یونانی استاد نبود. وی به فرمان ملکشاه سلجوقی مامور شد تا تقویم دقیقی تدوین کند. خیام نیز تقویمی را مدون ساخت که به تقویم جلالی مشهور است و دقیقترین تقویم تا زمانه ما بهشمار میآید. همچنین خیام به همین منظور رصدخانهای در اصفهان دایر کرد که تا سال 485ق برقرار بود. او دارای چنان مقام علمی بود که سلاطین او را پهلوی خود بر تخت مینشاندند.
اهمیت خیام به لحاظ ادبی کمتر از اعتبار علمی او نیست. خیام در رباعیاتش دغدغههای خود را از زندگی بیان کرده است: «او شاعری زبردست نیز بود که از خلال شعرهایش، به روشنی میتوان دریافت که هنگامی که با فوران اندیشههای خویش، پس از آنکه به حقیقتی علمی دست مییافته یا برعکس دست نمییافته؛ و به علت عدم دسترسی به لوازم و آلات نجومی نمیتوانسته بهطور کامل آنها را به اثبات رساند و به تردیدی جانکاه میافتاده، پریشانخاطر میگشته یا به نظریهای میرسیده و نمیخواسته آن را ابراز دارد؛ یا هنگامی که با بهار دلفریب و سحرگاهان و بامدادان دلافروز معروف نیشابور روبهرو میشده؛ و در هر دو مورد عمر را گذرا و ناپایدار؛ و در نتیجه بهرهوری از زندگی را واجب میدیده، به سرودن شعر روی میآورده است.» (همان، ص 159)
سخن گفتن از خیام در این مجال اندک نمیگنجد و نیاز به زمان و مجالی فراخ دارد. دکتر شیرین بیانی در اثر تازهاش «خیام کیست» به بررسی ابعاد مختلف شخصیت و زندگانی خیام پرداخته است و با تکیه بر منابع تاریخی و ادبی اثر درخور بزرگی خیام پدیدآورده است و خواندن این اثر برای هر کسی سودمند و دلپذیر خواهد بود. این اثر در چهار فصل به زندگی خیام، رویارویی او با زمانه، اندیشههای علمی - فلسفی و رباعیات خیام پرداخته است و انتشارات یزدا در سال 1390 این اثر را به زیور طبع آراسته است.
دکتر شیرین بیانی در کتاب «سعدی: خاک شیراز و بوی عشق» که سه بخش دارد (تاریخچه شیراز و زندگینامه سعدی، سعدی و شیراز و مشرب فلسفی- عرفانی سعدی) به بررسی موضوعهایی همچون تاریخچه شیراز از ابتدا تا عصر سغری، سفرها و سیر و سلوک سعدی، اندیشههای سیاسی سعدی، اوضــاع اقتصادی و فرهنگی شیراز عهد سعدی، آبشخورهای فکری سعدی و... پرداخته است و در کتاب «دمساز دو صد کیش: درباره مولانا جلالالدین» که در دو بخش تنظیم شده است (زندگی خانوادگی و خصوصی مولانا، برهانالدین محقق ترمذی بینشمند راستین، شمسالدین تبریزی و مولانا دو مرادِ مرید، مشرب عرفانی مولانا، زن از دیدگاه مولانا، زندگی سیاسی - اجتماعی مولانا و...) زندگی پرشور مولوی را واکاوی کرده و اکنون در تازهترین اثر خویش، کتاب «خیام کیست»، به بررسی زندگی، اندیشهها و رباعیات این شاعر نامدار ایران زمین میپردازد. کتاب «خیام کیست» دربردارنده چهار فصل (فصل نخست: زندگینامه، فصل دوم: خیام در رویارویی با زمانه، فصل سوم: اندیشههای علمی - فلسفی خیام، فصل چهارم: خیام و رباعیاتش) است و در پایان کتاب نیز گزیدهای از رباعیات خیام آمده است. دکتر شیرین بیانی که از برجستهترین پژوهشگران سرزمینمان به شمار میرود، در چند اثر پیشین و در تازهترین پژوهش خویش، ما را به بازخوانی شعر و اندیشه سخنگویان نامدار فرهنگ ایران فرا میخواند و به نظرم چرایی این کوششهای ارجمند و پربار را با اندیشیدن در سخنی از دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن میتوان بیشتر فهم کرد و اهمیت آن را دریافت: «زبان فارسی دری ناگزیر بوده است که طی عمر خود خیلی دستبهعصا حرکت کند. از یک سو حرفهای بسیاری برای گفتن داشته و از سوی دیگر به علت حکومتهای استبدادی و تعصب عوام، ناگزیر به رعایت احتیاط بوده است. به این علت آن همه ایهام و کنایه و پوشش در ادب فارسی راه یافته و مولوی میگفت: چاره اکنون آب و روغن کردنی است، البته چون هنرهای دیگر از نوع نقش و مجسمه و موسیقی، حرام یا مطرود شناخته میشده، شعر باید بار آنها را بر دوش میکشیده. از اینرو شعر بسیار رشد کرد. حتی فکر فلسفی هم که حکمت نام گرفت، از طریق ادبیات و با زبان ادبی، به ساحت اندیشه ایرانی راه یافت. زبان فارسی در اغلب اوقات در زیر یک سایه خودسانسوری زندگی کرده است و این، همهاش بار منفی نداشته بلکه از جهتی موجب غنای آن نیز شده زیرا بسیاری از نهفتههای درونی ایرانی را بیرون ریخته.». .. در ابتدای فصل سوم از کتاب «خیام کیست» آمده: «هرچند از زندگی خیام بسیار کم میدانیم، ولی این را میدانیم که وی یکی از نوابغ تاریخ اندیشه ایران به شمار میرود. او از آن گروه اندیشمندانی است که در جستوجوی حقیقت زندگی و هستی و نیستی بودهاند. خیام را باید مردی کائناتی نام نهاد که چون شاهینی بر بام فلک نشسته، نظارهگر ساز و کار آن است. هدف خیام شناخت آفرینش و سازنده آن برای تبیین زندگی بود و از همه وسایل موجود برای رسیدن به این هدف سود میجست که مهمترین این وسایل نزد وی را میتوان و باید در پنج شاخه جستوجو کرد، به این قرار: دانش، فلسفه، عرفان، تاریخ و فقه. او در همه این شاخههای درخت معرفت سرآمد زمان خود بود و به تکاپویی بیوقفه میپرداخت.» روایت دکتر شیرین بیانی از زندگی خیام و دورانی که وی در آن به سر میبرد، بسیار خواندنی است: دورانی شگفتانگیز در تاریخ ایران که دو تیره فکری در جامعه ایرانی رخ مینماید: سردمدار یکی خواجه نظامالملک، وزیر مقتدر ملک شاه، پشتیبان و دوست دیرین خیام و سردمدار آن دیگری حسن صباح، از یاران دبستانی خیام و داعی بزرگ فرقه اسماعیلیه بودند. سیاست خواجه نظامالملک بر پایه تمرکزگرایی و دین واحد در نظام حکومتی، سیاسی- فرهنگی، استوار بود که هر دو واکنشی شدید در برابر وقایع مهمی بود که در ایران میگذشت. تمرکزگرایی از این جهت ضرورت یافته بود که پس از تهاجم اعراب بر این سرزمین، گذشت سه قرن بر آن و ایجاد تدریجی حکومتهای پراکنده ملی و همچنین وجود دستگاه مقتدر خلافت عباسی که همواره موجودیت این حکومتهای متزلزل را به مخاطره میانداخت، تاسیس یک حکومت یا یک امپراتوری در سراسر ایران را ایجاب میکرد. در ادامه این سیاستگذاریها، چنان شد که در همه منابر و در تمام نقاط خطبه به نام ملکشاه خوانده میشد و در شهرهای مهم نظامیهها بنا میشد. این مدرسهها (نظامیه ها) واکنشی در برابر دژهای مستحکم و تسخیرناپذیر اسماعیلیان هم بودند. همان طور که میدانیم، حسن صباح در بزرگترین دژ، یعنی الموت مستقر شده بود، در دورانی که کشمکشهای فراوانی را میتوان در تاریخ جستوجو کرد. در خلال همین کشمکشهای سیاسی- فرهنگی، عرفان و فرقههای رو به تزاید صوفیه رشد چشمگیری یافته و سراسر ایران نه تنها زیر پوشش نظامیهها، مسجدها و دژها، بلکه زیر پوشش خانقاهها نیز قرار میگیرد. به گفته بیانی، شعر که پایگاه اندیشه ایرانی است، با سنایی به عرفان آغشته و سبک عرفانی در شعر شکوفا میشود. در قرن چهارم، اندیشههای علمی گسترش یافته و در دوره سلجوقی به اوج میرسد و ناصرخسرو از سویی و خیام از سویی دیگر، به خردورزی و دانشگرایی سوق مییابند...
بیانی مینویسد: «خیام از خرد سود میجوید تا اندیشههای فلسفی- علمی خویش را تحت قاعده درآورد و راه به جایی برد و آنچنان کنجکاوانه و بیامان آن را به کار میگیرد که گاه خسته و میتوان گفت اشباع میشود، ولی از سوی دیگر با خود در جدل میافتد که چگونه حاصل این تفکرها را که زاییده خرد است، در اختیار مردمان گذارد، زیرا بیم آن دارد که آنان درنیابند و گرفتارش سازند، که این چنین نیز میشد و گروهی او را دشنام میدادند... با وجود آنکه خیام به درستی انسان را اصل همه موجودات در جهان میداند، که به خلیفهالله تعبیر میشود و همه نیکیها و بدیها را در او نهفته میبیند که باید با کمک خرد، خویشتن را بپالاید، ولی در ضمن وی را اسیر سرنوشت نیز مییابد. او پیوسته و به تکرار از خود میپرسد برای چه ناخواسته به جهان هستی پای نهاده و باز چرا ناخواسته آن را ترک میکند و چرا هستی به نیستی میگراید؟ و این دغدغه زندگی و سوال بیجواب اوست...» از خواندن بررسی اندیشههای علمی- فلسفی خیام در کتاب «خیام کیست» چنین فهم میکنم، شاعری که مخاطبان را به اغتنام وقت فراخوانده و به موضوع گذرا بودن عمر میپردازد، در «زمستان» وجودی انسان به سر نبرده و زیستِ او در «پاییز» قرار دارد و جان و جهانش همچون «خورشید پشت برگهای پاییزی میلغزد» و اگر زندگی را بیباده گلرنگ روا نمیداند، از آنرو است که چون در کار دوختن خیمههای حکمت بود در بوته غم جانش سوخت و پژمرد.

این رباعی سروده یکی از بزرگترین اندیشمندان و دانشمندان ایران و جهان است که با فروتنی تمام از ناپایداری عمر بشر میگوید، حتی اگر به مانند خودش در علم و حکمت یگانه روزگار باشد، باز با مرگ او خللی در هستی رخ نخواهد داد. حکیم عمر خیام نیشابوری دانشمند، فیلسوف، منجم و شاعر بزرگ قرن پنجم از ستارگان پرفروغ آسمان علم و ادب ایران زمین است. خیام به مانند دیگر نخبگان و بزرگان فرزند زمانه خود است و زمینههای مساعدی در زادگاهش نیشابور فراهم آمد تا او در آن فضا ببالد و به قلههای رفیع دانش و ادب دست یابد: «هر شخصیت بزرگ و انسان موثر در تاریخ، فرزند زمان و مکان خود است. اگر او را از آن زمان و مکان بردارند و در موضع دیگری جایش دهند، آن نخواهد بود که بوده و آن نخواهد شد که شده، خیام نیز با نبوغ و استعداد ذاتی خود و با عملی که آموخت و جهانبینیای که یافت، از این امر مستثنی نیست. او نیز فرزند زمان و مکان خود بود. » («خیام کیست؟ » شیرین بیانی، تهران: یزدا 1390، ص 13)
خیام در نیشابور متولد شد که یکی از چهار شهر بزرگ خراسان بود. نیشابور در دوره ساسانی پایگاهی نظامی برای نبردهای سپاه ساسانی در مرزهایشرقی ایران بود و از سویی دیگر بر سر راههای بازرگانی بهخصوص جاده ابریشم قرار داشت و یکی از مراکز ضرب سکه ساسانی بود. در ایران بعد از اسلام نیز اهمیت نیشابور حفظ شد و بهویژه از زمان طاهریان این شهر رونق ویژهای یافت. عبدالله بنطاهر نیشابور را مرکز حکومت خود کرد و در بیرون شهر کاخی برای خود بنا نهاد که بعد تبدیل به شهری معتبر شد و شادیاخ نام گرفت. عبدالله بن طاهر برای علم و فرهنگ اهمیتی زیاد قایل بود، از همین روی کتابخانه معتبری در نیشابور ساخت، بهطوری که اهل علم را از هر سو به این شهر کشاند. به روزگار سامانیان نیز اهمیت و اعتبار نیشابور حفظ شد و مرکز حکومت سپهسالار خراسان در نیشابور بود. به همین دلیل است که در عصر طلایی فرهنگ و دانش ایران اسلامی نیشابور یکی از مراکز مهم علم و فرهنگ بود و خیام این فرصت را یافت تا نزد استادان بزرگ به آموختن دانش و فلسفه بپردازد. از سوی دیگر جغرافیای نیشابور و قرارگرفتن این شهر در کنار کوه بینالود که چشمهای از آن میجوشید و در صحرا جاری بود و آبادانی و سرسبزی که کنار این رود شکل گرفته بود با آب و هوای فرحانگیز آن در تکوین شخصیت خیام اثرگذار شد. همانطور که وقوع بلایای طبیعی نظیر خشکسالی، قحطی، امراض مسری و زلزله نیز به همراه جنگهای زورمندان و دست به دست شدن شهر بین حکومتگران مختلف همواره نیشابور را تهدید میکرد و گاه باعث سختی زندگی نیشابوریان میشد. خیام نیز از دیگر نیشابوریان مستثنی نبود و این ناملایمات نیز بر شخصیت خیام اثر ملموسی بر جای نهاد.
دوران خیام دورهای بود که حکومتگران سلجوقی به ویژه وزیر مشهور دستگاه سلجوقیان خواجه نظامالملک نظام سیاسی ـ فرهنگی را استوار ساختند که مبتنی بر تمرکزگرایی سیاسی و مشروعیتپذیری از دستگاه خلافت عباسی بود و خواجه نظامالملک در همین راستا مدارس نظامیه را در نیشابور و بغداد بنیان نهاد. این نظامیهها در برابر دژهای اسماعیلیان نزاری در ایران قرار داشت که به رهبری حسن صباح علم مخالفت علیه سلجوقیان و خلفای عباسی برافراشته بودند و قلعهالموت مقر اصلی آنها به حساب میآمد و از سوی دیگر به موازات کشمکش خونین اسماعیلیان و حکومت سلجوقی، فرقههای مختلف صوفیه رشد چشمگیری یافتند و خانقاههای بسیاری در شهرهای ایران پدید آمدند و در همین دوره بود که سنایی شاعر بزرگ قرن پنجم شعر را با عرفان آمیخته کرد و شعر عرفانی را پدید آورد. خیام در چنین فضایی به کسب علم و دانش میپرداخت و از فضای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی زمانه خود تاثیر گرفت. وی در فقه شاگرد امام موفق نیشابوری و در فلسفه شاگرد بهمنیار بن مرزبان شاگرد ابنسینا بود. لذا سعی کرد تا فلسفه را به دین نزدیک کند و از سویی دیگر تحت تاثیر غزالی و سنایی که با آنها ملاقات داشت، به عرفان گرایش فلسفی پیدا کرد. خیام در عین حال در ریاضیات و نجوم نیز استاد بود و کتابهایی برای تکمیل و پاسخگویی به نظریات اقلیدس، ارشمیدس و دیگر دانشمندان یونانی نوشت و همه معترفند که هیچکس مانند خیام در علوم یونانی استاد نبود. وی به فرمان ملکشاه سلجوقی مامور شد تا تقویم دقیقی تدوین کند. خیام نیز تقویمی را مدون ساخت که به تقویم جلالی مشهور است و دقیقترین تقویم تا زمانه ما بهشمار میآید. همچنین خیام به همین منظور رصدخانهای در اصفهان دایر کرد که تا سال 485ق برقرار بود. او دارای چنان مقام علمی بود که سلاطین او را پهلوی خود بر تخت مینشاندند.
اهمیت خیام به لحاظ ادبی کمتر از اعتبار علمی او نیست. خیام در رباعیاتش دغدغههای خود را از زندگی بیان کرده است: «او شاعری زبردست نیز بود که از خلال شعرهایش، به روشنی میتوان دریافت که هنگامی که با فوران اندیشههای خویش، پس از آنکه به حقیقتی علمی دست مییافته یا برعکس دست نمییافته؛ و به علت عدم دسترسی به لوازم و آلات نجومی نمیتوانسته بهطور کامل آنها را به اثبات رساند و به تردیدی جانکاه میافتاده، پریشانخاطر میگشته یا به نظریهای میرسیده و نمیخواسته آن را ابراز دارد؛ یا هنگامی که با بهار دلفریب و سحرگاهان و بامدادان دلافروز معروف نیشابور روبهرو میشده؛ و در هر دو مورد عمر را گذرا و ناپایدار؛ و در نتیجه بهرهوری از زندگی را واجب میدیده، به سرودن شعر روی میآورده است.» (همان، ص 159)
سخن گفتن از خیام در این مجال اندک نمیگنجد و نیاز به زمان و مجالی فراخ دارد. دکتر شیرین بیانی در اثر تازهاش «خیام کیست» به بررسی ابعاد مختلف شخصیت و زندگانی خیام پرداخته است و با تکیه بر منابع تاریخی و ادبی اثر درخور بزرگی خیام پدیدآورده است و خواندن این اثر برای هر کسی سودمند و دلپذیر خواهد بود. این اثر در چهار فصل به زندگی خیام، رویارویی او با زمانه، اندیشههای علمی - فلسفی و رباعیات خیام پرداخته است و انتشارات یزدا در سال 1390 این اثر را به زیور طبع آراسته است.
دکتر شیرین بیانی در کتاب «سعدی: خاک شیراز و بوی عشق» که سه بخش دارد (تاریخچه شیراز و زندگینامه سعدی، سعدی و شیراز و مشرب فلسفی- عرفانی سعدی) به بررسی موضوعهایی همچون تاریخچه شیراز از ابتدا تا عصر سغری، سفرها و سیر و سلوک سعدی، اندیشههای سیاسی سعدی، اوضــاع اقتصادی و فرهنگی شیراز عهد سعدی، آبشخورهای فکری سعدی و... پرداخته است و در کتاب «دمساز دو صد کیش: درباره مولانا جلالالدین» که در دو بخش تنظیم شده است (زندگی خانوادگی و خصوصی مولانا، برهانالدین محقق ترمذی بینشمند راستین، شمسالدین تبریزی و مولانا دو مرادِ مرید، مشرب عرفانی مولانا، زن از دیدگاه مولانا، زندگی سیاسی - اجتماعی مولانا و...) زندگی پرشور مولوی را واکاوی کرده و اکنون در تازهترین اثر خویش، کتاب «خیام کیست»، به بررسی زندگی، اندیشهها و رباعیات این شاعر نامدار ایران زمین میپردازد. کتاب «خیام کیست» دربردارنده چهار فصل (فصل نخست: زندگینامه، فصل دوم: خیام در رویارویی با زمانه، فصل سوم: اندیشههای علمی - فلسفی خیام، فصل چهارم: خیام و رباعیاتش) است و در پایان کتاب نیز گزیدهای از رباعیات خیام آمده است. دکتر شیرین بیانی که از برجستهترین پژوهشگران سرزمینمان به شمار میرود، در چند اثر پیشین و در تازهترین پژوهش خویش، ما را به بازخوانی شعر و اندیشه سخنگویان نامدار فرهنگ ایران فرا میخواند و به نظرم چرایی این کوششهای ارجمند و پربار را با اندیشیدن در سخنی از دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن میتوان بیشتر فهم کرد و اهمیت آن را دریافت: «زبان فارسی دری ناگزیر بوده است که طی عمر خود خیلی دستبهعصا حرکت کند. از یک سو حرفهای بسیاری برای گفتن داشته و از سوی دیگر به علت حکومتهای استبدادی و تعصب عوام، ناگزیر به رعایت احتیاط بوده است. به این علت آن همه ایهام و کنایه و پوشش در ادب فارسی راه یافته و مولوی میگفت: چاره اکنون آب و روغن کردنی است، البته چون هنرهای دیگر از نوع نقش و مجسمه و موسیقی، حرام یا مطرود شناخته میشده، شعر باید بار آنها را بر دوش میکشیده. از اینرو شعر بسیار رشد کرد. حتی فکر فلسفی هم که حکمت نام گرفت، از طریق ادبیات و با زبان ادبی، به ساحت اندیشه ایرانی راه یافت. زبان فارسی در اغلب اوقات در زیر یک سایه خودسانسوری زندگی کرده است و این، همهاش بار منفی نداشته بلکه از جهتی موجب غنای آن نیز شده زیرا بسیاری از نهفتههای درونی ایرانی را بیرون ریخته.». .. در ابتدای فصل سوم از کتاب «خیام کیست» آمده: «هرچند از زندگی خیام بسیار کم میدانیم، ولی این را میدانیم که وی یکی از نوابغ تاریخ اندیشه ایران به شمار میرود. او از آن گروه اندیشمندانی است که در جستوجوی حقیقت زندگی و هستی و نیستی بودهاند. خیام را باید مردی کائناتی نام نهاد که چون شاهینی بر بام فلک نشسته، نظارهگر ساز و کار آن است. هدف خیام شناخت آفرینش و سازنده آن برای تبیین زندگی بود و از همه وسایل موجود برای رسیدن به این هدف سود میجست که مهمترین این وسایل نزد وی را میتوان و باید در پنج شاخه جستوجو کرد، به این قرار: دانش، فلسفه، عرفان، تاریخ و فقه. او در همه این شاخههای درخت معرفت سرآمد زمان خود بود و به تکاپویی بیوقفه میپرداخت.» روایت دکتر شیرین بیانی از زندگی خیام و دورانی که وی در آن به سر میبرد، بسیار خواندنی است: دورانی شگفتانگیز در تاریخ ایران که دو تیره فکری در جامعه ایرانی رخ مینماید: سردمدار یکی خواجه نظامالملک، وزیر مقتدر ملک شاه، پشتیبان و دوست دیرین خیام و سردمدار آن دیگری حسن صباح، از یاران دبستانی خیام و داعی بزرگ فرقه اسماعیلیه بودند. سیاست خواجه نظامالملک بر پایه تمرکزگرایی و دین واحد در نظام حکومتی، سیاسی- فرهنگی، استوار بود که هر دو واکنشی شدید در برابر وقایع مهمی بود که در ایران میگذشت. تمرکزگرایی از این جهت ضرورت یافته بود که پس از تهاجم اعراب بر این سرزمین، گذشت سه قرن بر آن و ایجاد تدریجی حکومتهای پراکنده ملی و همچنین وجود دستگاه مقتدر خلافت عباسی که همواره موجودیت این حکومتهای متزلزل را به مخاطره میانداخت، تاسیس یک حکومت یا یک امپراتوری در سراسر ایران را ایجاب میکرد. در ادامه این سیاستگذاریها، چنان شد که در همه منابر و در تمام نقاط خطبه به نام ملکشاه خوانده میشد و در شهرهای مهم نظامیهها بنا میشد. این مدرسهها (نظامیه ها) واکنشی در برابر دژهای مستحکم و تسخیرناپذیر اسماعیلیان هم بودند. همان طور که میدانیم، حسن صباح در بزرگترین دژ، یعنی الموت مستقر شده بود، در دورانی که کشمکشهای فراوانی را میتوان در تاریخ جستوجو کرد. در خلال همین کشمکشهای سیاسی- فرهنگی، عرفان و فرقههای رو به تزاید صوفیه رشد چشمگیری یافته و سراسر ایران نه تنها زیر پوشش نظامیهها، مسجدها و دژها، بلکه زیر پوشش خانقاهها نیز قرار میگیرد. به گفته بیانی، شعر که پایگاه اندیشه ایرانی است، با سنایی به عرفان آغشته و سبک عرفانی در شعر شکوفا میشود. در قرن چهارم، اندیشههای علمی گسترش یافته و در دوره سلجوقی به اوج میرسد و ناصرخسرو از سویی و خیام از سویی دیگر، به خردورزی و دانشگرایی سوق مییابند...
بیانی مینویسد: «خیام از خرد سود میجوید تا اندیشههای فلسفی- علمی خویش را تحت قاعده درآورد و راه به جایی برد و آنچنان کنجکاوانه و بیامان آن را به کار میگیرد که گاه خسته و میتوان گفت اشباع میشود، ولی از سوی دیگر با خود در جدل میافتد که چگونه حاصل این تفکرها را که زاییده خرد است، در اختیار مردمان گذارد، زیرا بیم آن دارد که آنان درنیابند و گرفتارش سازند، که این چنین نیز میشد و گروهی او را دشنام میدادند... با وجود آنکه خیام به درستی انسان را اصل همه موجودات در جهان میداند، که به خلیفهالله تعبیر میشود و همه نیکیها و بدیها را در او نهفته میبیند که باید با کمک خرد، خویشتن را بپالاید، ولی در ضمن وی را اسیر سرنوشت نیز مییابد. او پیوسته و به تکرار از خود میپرسد برای چه ناخواسته به جهان هستی پای نهاده و باز چرا ناخواسته آن را ترک میکند و چرا هستی به نیستی میگراید؟ و این دغدغه زندگی و سوال بیجواب اوست...» از خواندن بررسی اندیشههای علمی- فلسفی خیام در کتاب «خیام کیست» چنین فهم میکنم، شاعری که مخاطبان را به اغتنام وقت فراخوانده و به موضوع گذرا بودن عمر میپردازد، در «زمستان» وجودی انسان به سر نبرده و زیستِ او در «پاییز» قرار دارد و جان و جهانش همچون «خورشید پشت برگهای پاییزی میلغزد» و اگر زندگی را بیباده گلرنگ روا نمیداند، از آنرو است که چون در کار دوختن خیمههای حکمت بود در بوته غم جانش سوخت و پژمرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.