خیام و ابدیتِ لحظه
علی فردوسی
آرامگاه خیام
اینروزها، در واقع سالهاست دیگر، چند نسلی، که در ابتلای مزمنی به نوعی عبوس، دیگر کسی چِسترتون (۱۸۷۴-۱۹۳۶) نمیخواند، کسی که لطفعلی صورتگر (استاد و رییس دانشگاه شیراز که در جوار حافظ به خاک سپرده شده است) در سالِ ۱۳۱۵خورشیدی، دو هفته پس از مرگش، او را «فیلسوفِ شادی و نشاط» خوانده بود و خورخه لوییس بورخِس او را در میان کسانی نام میبرد که بر او تاثیری به سزا داشتهاند. «عُمَر و تاکِ مقدس» عنوان مقالهای است از همین گیلبِرْت کیث چِسترتون، فیلسوف و نویسنده شهیرِ انگلیسی در کتابِ «بدعتگذاران»اش (Heretics). مقاله، همانگونه که از نامش برمیآید، راجع به عُمَر خیام نیشابوری است، یا در واقع برگردانِ او به انگلیسی توسط فیتزجرالد، که روایتهای گوناگونِ آن سالها پیش از نشرِ «بدعتگزاران» در ۱۹۰۵، یعنی در فاصله زمانی ۱۸۵۹-۱۸۸۹ در آمده بود.
من بیآنکه قصد داشته باشم به نوعی در این مجال واردِ مناظره با چِسترتون بشوم میخواهم حرفهایی درباره خیام و نسبتِ او با «شادی و نشاط» بزنم که طوری با حرفهای چِسترتون در ارتباط است. شاید کلیدیترین نکتهای که میتوان در رهیافت به خیام در یک سطحِ فلسفی از چِسترتون وام گرفت این است که: «نسبتِ انسان با شادی و نشاط» موضوعِ کلیدی فلسفه شعری خیام است. این مطلبی نیست که برای کسی که با شعر فارسی آشنا باشد، به خصوص با حافظ، حرف غریبی باشد. هر که اندک دقتی در شعر فارسی کرده باشد، بیآنکه از پیش، خود را متعهد کرده باشد که همه چیز را به «مجاز» تحویل دهد، لاجرم به این نتیجه میرسد که حرفِ نهایی خیام که در واقع حرفِ نهایی حکمتِ شعر فارسی است نوعی حفاظت از ساحتِ حیات است در مقابلِ انواع تهدیدها و مخاطرات، از جمله: آن خطرِ سمجی که حافظ آن را «عبوسِ زهد» مینامد، خطری که آماجش شورِ حیات است، تبدیل کردنِ آن به چیزی فاقدِ نشاط و تسطیح و یکخطی کردنِ منحنی آن و مماس کردنِ آن با خطِ بیاوج و فرودِ ممات. در رباعیاتِ خیام و میشود گفت از همان آغاز در شعرِ فارسی، «شادی و نشاط» خود را در اندازه «لحظه» عرضه میکند. این رهیافت در ضمن به ما این امکان را میدهد که از نقطه عزیمتی بیاغازیم که در امروز ماست و نه در دهههای پایانی قرن پنجم و یکی-دو دهه نخستینِ قرن ششم هجری. و این کارِ لازمی است زیرا تنها از مبدا امروز است که میتوانیم، باری دیگر و از نو، گوشهای خود را نیوشای دعوت و بشارتی کنیم که از سمتِ «کوچهباغهای نشابور» ما را به شادی و نشاط میخواند.
اما پیش از اینکه به «لحظه» و اهمیت هستیشناختی آن در فلسفه اتمیستی خیام برسیم لازم است ببینیم که چرا خیام در یک رهیافتِ درخشانِ فلسفی و در درونِ یک مباحثه عمومی این نظریه را ارایه میکند و نهایتا در مقابلِ نوعِ فکری که نامِ بزرگِ آن در عصرِ او ابوحامد غزالی است، ابوحامدی که بر این باور است که انسان مومن، میتواند نسبتِ مستقیمی با ابدیت، با اسرارِ ازل، داشته باشد و میخواهد تا این راه را باز نگهدارد.
برای اینکار باید با بررسیای هرچند شتابزده و ناقص از عصرِ خیام بیاغازیم؛ زیرا اگر بخواهیم خیام را خوب بفهمیم، حتی اگر بخواهیم او را برای زمانه خودمان بفهمیم، باید او را درست در داخلِ بحبوحه زمان خودش بفهمیم. پس چیست یا درستتر چهها هستند آن ویژگیهایی از آن عصر که حتی در این گزارشِ شتابزده باید یادآوری شوند؟
یکم: جوشش و غلیان جهانِ اندیشه است در آن روزگار. روزگار غریبی است آن عصر. کمتر دورانی است در تاریخ اندیشه در ایران و در جهانِ اسلام، که شدت و حدت اندیشه، اندیشه به عنوان جوشوخروشی بیوقفه که خواب را از آدم میرباید، به عنوان جوششی که به آدم مجالِ تنفس نمیدهد، چنین بیامان باشد. تفکر در جهانِ ما، در جهان اسلام و ایران هرگز نه پیش از آن و نه بعد از آن چنین ملتهب نبوده است. فکر آنچنان بیوقفه، آنچنان لاکردار عمل میکند، که میشود توفندگی آن را در ادبیاتِ آن عصر لمس کرد. عینالقضات، قناری معدنِ آن عصر، لطیفترین و مخلصترینِ روانی که در تمامی تاریخِ ما خود را برهنه، بیهیچ سپری، بیهیچ ترفندِ زبانیای، با توکلی که دیگر هرگز تکرار شدنی نیست، به توفانِ اندیشه، به رگبارِ پرسشگری سپرده است، این را در تصویرِ فرارِ اندیشه از دستِ مولفش بیان میکند. اندیشه، همانگونه که میدانید، برای او آیینه است، آیینهای که کنترلِ آن دستِ مولف نیست؛ نویسنده حرفِ خودش را میزند، اما هر خوانندهای تصویرِ خودش و نه تصویرِ نویسنده، را در آن میبیند. حقیقت برای عینالقضات دیگر قدرت آن را ندارد که خوانشِ خویش را بر خواننده تحمیل کند. حقیقت میشود امری شناور، بیکانون، همیشه و از پیش در حالِ گریز، بیفصلالخطاب.
در حوالی پانصدمین سالگردِ جهانِ اسلام، اندیشه در تلاطم است، در تلاطمِ موجی بزرگ که در کشاله پانصدساله خود به صخرههای مهیبی برخورده است که آن را بر علیه خود میشورانند. شاخص آماری این روزگارْ شمارِ بیوقفه مناظرات است. همه در حالِ مناظرهاند، در حالِ جدل و همه مینالند. بعضیها که کمحوصلهترند یا سیستمِ عصبی آسیبپذیرتری دارند، مثلِ ابوحامد غزالی، که شدتِ نیازِ به ایمان در او چنان یکجانبه و قوی است که ناچار است با همه و هرکسی مناظره کند در حضور و یا در رسالات، آخرش نفسِ عصبیاش میبُرد و توبه میکند که دیگر مناظره نکند یا خیام که از صحنه عمومی واپس مینشیند و فقط به محافلی میرود که در آنها میتواند حرفِ دلش را بزند، آن هم در میانِ کسانی که مثلِ او فکر میکنند. درست در اینجاست که اندیشه محفلی میشود. آیا خیام در این محافل، که نظامیعروضی در «چهارمقاله» از یکی از آنها یاد میکند، به شرح و بسطِ فلسفی رباعیاتش میپرداخته است؟ آیا این رباعیات موضوعی بوده است، نگینِ مبحثی، که «استاد»، مثلِ هایدگر قرنها بعد، بازهم در زمانه عسرتِ فلسفه، اندیشههای خود را از طریق شرحی بر آنها بر روی مریدان وا میگشوده است؟ نمیدانیم، اما به نظر من بعید است، یعنی بلاهت و فرصتسوزی غریبی خواهد بود، اگر در این محافل، مریدانِ تشنهلب گِردِ «فیلسوفالعالمین، سید حکماالمشرق و المغرب، نادره الفلک» را نگرفته باشند و از او نخواسته باشند که یکی از رباعیاتش را بر ایشان بخواند و از طریقِ شرحِ آن برایشان گوشهای از جهان را که داشت به سمتِ تاریکی میرفت برای لحظهای روشن کند، برای همان لحظههایی که در گذار خود و فقط در درونِ گذارِ خود، انسان را مثل فوارهای در یک لحظه ناپایدار، که در آن اوج و فرود به شکلِ تصمیمناپذیری باهم یکی هستند، به ارتفاعِ سوژه میرساند. من نمیتوانم بپذیرم که در آن روزگار محفلی باشد که «پیشوای حکیمان» (به اعترافِ سنایی) در آن حاضر باشد و تنها کاری که در آن انجام میشود میْگساری برای اضمحلالِ عقل باشد. نمیشود، اصلا نمیشود. ضروری است که ما سکوتِ «فلسفی» خیام، دستنبُردنش به رسالهنویسی و نوعِ برهانی فلسفیدن و به جای آن گریز او از مناظره به اعماقِ شعر را در این بستر بفهمیم. رباعی خیامی، شکلِ به اعماقرفته فلسفه است در زمانه التهابِ سهمگین و خوفناکِ اندیشه. رباعیات را باید به عنوانِ شکلِ خاصی از فلسفیدن فهمید.
محمد حکیم عمر خیام در نیشابور
دوم: که در واقع نوعی بازگفتِ حرفهای بالاست، راجع به ارتفاعِ اندیشه در آن روزگار است. درست در آن لحظه که جهانِ اندیشه پرتلاطمترینِ لحظات تاریخی خود را تجربه میکند، درست در آن لحظه که این تلاطم دیگر چنان سرسامآور شده است که همه، شاید جز عینالقضاتِ جوان و پرشور و هر یک به شکلِ خودش، دیگر عضله و اعصابِ سوارماندن بر آن را ندارد، فاتحانِ رفیعترین قلههای اندیشه در فلاتِ ایران زندگی میکنند. ایران و زبانِ فارسی، هرگز چنین حلقهای از اندیشمندانِ طراز اول را در یک زمان بر پوستِ خود حس نکرده است. یکبار وقتی داشتم در ویرانههای «اگورا»، کوی و بازارِ آتن، راه میرفتم و در خیالِ خود پا جای پای سقراط و افلاطون و ارسطو میگذاشتم، کسی که عشقِ مرا به خردِ یونانی میدانست (همان عشقی که کسانی به عنوان نوعی تهمت و نه ستایش، شبیه ناسزایی مانند «غربزده» به خیام میبستند) به من گفت که «این احساس باید برای تو کاملا ناآشنا باشد.» گفتم: «حرفِ تو تا حدی درست است، اما این نیز نیست که مطلقا بیسابقه است.» به او گفتم که یکبار که به شادیاخ رفته بودم و در گورستانِ آن قدم
میزدم نیز همین حس را داشتم. میانِ توس و نیشابور، اندیشه ایرانی، ماجراهایی داشته است که اندیشه یونانی میان آتن و دلفی. این شاید یک داده تاریخی نباشد، اما کاملا هم بیمعنا نیست. عصر خیام، نیمه دومِ سده پنجم و دو-سه دهه نخستین سده پس از آن، عصرِ ابوحامد غزالی، عینالقضات همدانی، احمد غزالی و سنایی و البته خواجه وزیر نظامالملک نیز هست. اینها یکدیگر را میشناسند. عینالقضات در همدان به این و آن سفارش میکند که از خراسان برایش شعرهای آن شاعر سرخسی را بیاورند که منظورش سنایی است، که آن زمان در سرخس میزیست. روایت است که عینالقضات از خیام درس آموخته و تردیدی نیست که مدتی شاگردی احمد غزالی را کرده که در قزوین بود و در فاصله کمی از همدان رحلِ اقامت افکنده بود و با او نامهنگاری داشته است. همین عینالقضات که او را در همان سِنی به صلیب کشیدند که عیسی مسیح را، در موردِ برادرِ مهترِ احمد، یعنی حجهالاسلام ابوحامد غزالی، ایندل و آندل میکند که از ماست یا نه. در اینکه سنایی در نیشابور خیام را دیده نیز جای کمتر تردیدی است. نامهای از سنایی به خیام بهجا مانده که سنایی او را «پیشوای حکیمان» میخواند. چندین داستان هم
ابوحامد را در حالِ شاگردی خیام و یا سرگرم مناظره با او نشان میدهند. بنا بر این باید پرسید جایگاهِ رباعیات در این ارتفاعاتِ اندیشه چیست؟ در اینجا مجالِ پرداختن به این نکته نیست، که به شرحی مبسوط نیازمند است، اما میشود در گذر گفت که ضروری است رباعیات به عنوان سهمِ خیام در این مکالمه بزرگ فهمیده شود. رباعیات حرفِ خیام است در مبحثی که برادرانِ غزالی، سنایی، عینالقضات، نظامالملک و دیگران در آن شرکت دارند. اگر «تهافتالفلاسفه»ی امام غزالی کلامی است خطاب به فلسفه که نامِ حی و حاضرِ آن خیام است، رباعیات هم کلامِ خاصی است که دقیقا به سبب توانش در پاسخ دادن به «تهافت» برگزیده شده است. به بیانِ دیگر، رباعیاتِ خیام شکلِ مشارکتِ فلسفه است در روزگار خودش، در روزگار عسرت.
سوم: یکی از خصوصیات این اوضاعِ جوشانِ فکری که در آن مرتفعترین قلههای اندیشه در آن روزگار در این حلقه با هم در تماسند نسبتِ اندیشه است با زبان. در اینجا حرفی میخواهم بزنم که مرا هم از حسرت میانبازد و هم از شرم، زیرا که ضعفِ من و بیهیچ فروتنی کاذبانهای ضعفِ عمومی ما را برملا میکند؛ آن هم وحدتی است که در این عصر میانِ اندیشه و بیان وجود دارد. انگار اندیشه همه ابزارهایی را که برای یافتن و بیانِ خود لازم دارد در اختیار دارد. این نسبتِ درونی میان اندیشه و زبان را میشود در زبانآوری هریک از کسانی که نام بردم دید، چه خیام باشد در رباعیهایش، چه عینالقضات در «تمهیدات» یا نامههایش، چه احمد غزالی باشد در «سوانح»اش، چه ابوحامد باشد در «کیمیای سعادت»اش و چه سنایی باشد در اشعار و مکاتیبش.
زبان و اندیشه چنان با هم منطبقند که هر دو به نیکی، مثلِ دو یارِ دیرینه که سفرهای دور و درازی را با هم تجربه کردهاند، حدِ یکدیگر را میدانند. این موانست به خصوص، به دلایلی که جلوتر به آن اشاره خواهم کرد، در موردِ نثر فارسی تردیدناپذیرتر است. عینالقضات درست میداند که کجاست آنجا که این اندیشه است که دستِ زبان را میگیرد و کجاست آنجا که این زبان است که اندیشه را با خود میکشد، البته بیآنکه بتواند این کشاکشِ میانِ زبان و اندیشه را اداره کند. احمد غزالی به درستی و با دقتی ریاضی میداند که درست در چه عمقی است که تجربه عشق از ارتفاعِ زبان عبور میکند. در دوروبَرِ سالِ 500 هجری و شاید برای آخرین بار در تاریخِ زبانِ فارسی، اندیشه و سخن چنان با هم جفت و جور میشوند، چنان با هم اُخت و آشنا که دستانِ دو عاشق با تن یکدیگر. منظورم در اینجا فقط یک امر به اصطلاح جمالشناختی نیست. منظورم «به به!» گفتن به خوشگلی نثر یا شعر نیست. بلکه نسبتِ اندیشه است، نسبتِ حکمت است و نه مضمونپردازی، با بیان، منظورم «سخن» است وقتی اندیشه و زبان در آن به وحدتی ناشکستنی میرسند، آنچه یونانیان به آن میگویند «لوگوس». هر یک از کتابهایی را که گفتم بخوانید. در آنها و بسیاری دیگر که نام نبردم، اندیشه آنچنان شفاف، آنچنان آفتابوار، از درونِ زبان برمیتابد که خواننده آن را روی پوستش حس میکند. در این آثار، اندیشه چنان در زبان جاگرفته است، که خواننده حس میکند که فکر با تمامِ برهنگی، با تمامِ واگشودگی خود، با تمام درخشش و قرابتِ خود او را لمس میکند. در این آثار اندیشه چنان به خواننده نزدیک میشود که انگار او، به تعبیری که از نیچه است، روحی میشود بدونِ پوست، برهنه، بیغشا در معرضِ تابشِ تند و سوزانِ اندیشه. کمتر منصفی است که بتواند در این تردید کند که در کمتر عصری زبانِ فارسی توانسته است با چنین شفافیتی، با چنین قدرت و سهولتی، با چنین رسوخی حرفِ خودش را بزند. بنا بر این، رباعیات را باید به عنوان یک گزینشِ دقیقِ صورتِ سخن برای در معرض قراردادنِ اندیشه فهمید. فُرمِ رباعی، به عبارتِ دیگر، سرسری انتخاب نشده است. اندیشه در حرکتِ خویش به مثابهِ اندیشه این صورت را طلبیده است. پس در هر رهیافتی به فلسفه خیام باید پرسید چرا این زبان؟ چرا رباعی؟ و نه رساله. چرایی که باید هم در وجهِ سلبی و هم ایجابی لحاظ شود.
برویم به سراغِ چهارمین و آخرین نکتهای که در اینجا فرصت اشاره به آن هست. ما در موردِ بستر و ارتفاعِ جهانِ معنوی عصر خیام سخنانی به شتاب گفتیم، اما نگفتیم که در نهایتْ موضوعِ این چرخشِ معنویت چه بود؟ روحِ این ادبیاتِ درخشان چه بود؟ چه بود آنچه دغدغه نهایی این حلقه درخشانِ اندیشه و سخن بود؟ من فکر میکنم باید این ادبیات را در جوارِ بزرگترین، که در اینجا یعنی موثرترین، اثرش خواند، اثری که میتوان گفت و با اطمینانی گفت، که تاریخِ ما را پس از خود رقم زده است، که ما هنوز همچنان به گونهای در امتدادِ آن میاندیشیم، در امتدادِ آن دنبالِ حقیقتهای ابدی و کلان میگردیم، در امتدادِ آن نهادسازی میکنیم و در امتدادِ آن سازمان زیستی خود را برپا میسازیم و زندگیمان را، به اصطلاحِ اهانتبار ِاین عصرِ تکنوکراتیک، «مهندسی» میکنیم (چنانکه گویی انسان چیزی نیست جز مصالح). این اثر، همانگونه که به درستی حدس میزنید، «احیاء العلومالدین» امام ابوحامد غزالی است. سالِ 500هجری سالِ پُرهیجانی بود، درست مثلِ آغازِ هزارهسومِ میلادی در سالِ دو هزار میلادی، برای کسانی که یادشان باشد (یادتان هست آن پیشداوریهای هیستریک درباره پایان جهان و آن ویروسی، فکر کنم عنوانش «
Y2k» بود، که قرار بود مُخِ کامپیوتری جهان را فلج کند؟). پرسشِ عصرِ خیام این بود: حالا که جهان به نیمهزارسالگی خودش رسیده است، چه پیش خواهد آمد؟ یا بهتر چکار باید کرد؟ کسی نبود که بتواند به این نیندیشد. باور بر این بود که راسِ هر مائهای، در چرخشِ هر قرنی، کسی میآید، عالِمی که رابطه انسان را با حق و حقیقت، که در آن زمان نامِ تمام و به جای آن دین بود، تازه میکند. اما اینکه این احیاگری به نیمهزارسالگی خود میرسید هیجانی در اندیشه آن روزگار به راهانداخته بود که مانندِ رئوسِ مائههای دیگر نبود. احساسِ دیگری به این حُکمِ عمومی افزوده شده بود. به نظر میرسید که میانِ انسان و جهان، میانِ مومن و حقیقت، فاصله افتاده است؛ که جهان از انسان دور شده است. چنان که انگار مِهدُودی بر جهان افتاده است که جهان را از شفافیت انداخته است و از پسِ آن تنها حسی دور و تار از جهان به انسان میرسد. اصولا پیشفرضِ هر پروژه احیایی این است که رابطه ما با موردِ احیا گسسته شده است و یا حداقل مندرس و فرسوده شده است. در پشتِ این مِهدُودِ ضخیم نسبتِ انسان با جهان و با خودش مبهم شده بود. هرکه «المنقذ من الضلال» امام غزالی را خوانده باشد مرا به گناهی متهم نخواهد ساخت، اگر بگویم که حتی رابطه مومن با خدا هم فرسوده و مندرس شده بود، به طوری که لازم بود تا نسبتِ انسان با خدا نیز احیا شود.
درست در اینجاست که ما به همتِ امام ابوحامد غزالی ره مییابیم. جوشوخروشِ اندیشه در او چنان توفنده بود که او بارِ این واجبِ کفایی را به شکلی شخصی بر دوشِ خود حس میکرد. اندیشه در او چنان وافر، سرشار و سهمگین بود که «احیا علوم الدین» مثلِ ضرورتِ پرداختِ زکاتی بر این ذکاوتْ امام را آسوده نمیگذاشت. «المنقذ» که به نوعی اعتراف اندیشمانی امام است، دقیقا شور و هیجان یک رُمان را دارد برای همین سهمگینی، سیلآسایی و بیامانی اندیشه در وجودِ امام، تا آنجا که تلاطمِ اندیشه او را در درون وا میریزاند و وا میدارد تا کرسی دانشگاهیاش را رها کند و از خلایق بگریزد. حرفی که در این مورد میزنم اصلا حرفِ تازهای نیست (مثلا بنگرید به «غزالینامه»ی جلالالدین همایی). ابوحامد آمده بود، برگزیده شده بود، تا نسبتِ مسلمانی را با اسلام احیا کند. لازم نیست در اینجا واردِ ساختارِ احیاگری حجهالاسلام غزالی بشویم. تنها باید به این اکتفا کنیم، بیآنکه بتوانیم در اینجا آن را ثابت کنیم، که کنشِ احیا روحِ حرکتِ فکر است در آن روزگار. پس احیا کنشی نیست که منحصر است به ابوحامد و صرفا ناظر به نسبتی میان مومن و مذهب، بلکه کنشی است فراگیر و در اساس و البته برای هرکس از منظرِ خویش، ناظر به نسبت انسان با هستی. احیاگری تنها حرفِ نهایی ابوحامد نیست، بلکه دغدغه عمومی اندیشمندان و سیاستریزان آن عصر است در آستانه چرخشِ نیمهزارهای جهانِ اسلام. این سوالِ همه است. سوالِ عین القضات است که میخواهد با تعبیری جدید از نسبتِ خدا و ابلیس، با بازگرداندنِ تاریکی به درونِ نور، تعریفی جدید از حقیقت به دست دهد که نوعی درنوردیدن دوالیسم است و به آن ترتیب به دست دادنِ چیدمانی جدید از اخلاق و سیاست که نوعی اضطرارِ اخلاقی در آن جاری باشد. مشغولیتِ سنایی است که میکوشد تا در درونِ شعر فارسی نسبت جدیدی با «لوحِ محفوظ» برقرار کند و شعر فارسی را به زبانِ عرفان، به یکی از زبانهایی که خدا در آن سخن میگوید، تبدیل کند. دغدغه احمد غزالی است که میکوشد تا از درونِ تامل بر زیبایی انسان، بر صورت و از طریقِ صورت، راهی با حقیقت برقرار کند که همان وفایی را از انسان بطلبد که عشق و نه آن اطاعتی را که ترس. برای هر یک از این ارتفاعاتِ اندیشه پرسش این است که این تجدید، این تجدد، در روزگاری که تجدید در جهانی صورت میگیرد که در آن تاریخ به معنای مدرنِ آن به جلو نمیرود، یعنی چه؟ این بود روحِ بحثِ آن روزگار.
خیام را هم باید در ارتباط با این جوهرِ حرکتِ معنا در آن عصر خواند. باید پرسید که نسبتِ او با این پروژه احیاء چیست، به خصوص اگر بپذیریم، که فکر میکنم تمام شواهد ما را به آن میخوانند، که نسبتِ انسان با حقیقت در درونِ فلسفه نیز فرسوده و بیرمق شده بود، که آن مِهدُودِ تیره پیش از آنکه ابوحامد آن یورشِ کارآمدش را به بنیانِ فلسفه در جهان اسلام بکند، جهان فلسفی را از درون از درخشش انداخته بود. موضوعِ بحثِ ما نیست، اما علتِ غایی خسوُفِ فلسفه در جهان اسلام زورمندی هجمه ابوحامد نیست، بلکه این است که حرکتِ فلسفی در درونِ خویش از نَفَس افتاده بود و آشکارا ناتوان شده بود از بیرون کشیدنِ خود، از پوستانداختنِ خود، از پوستهای که هر ناظری آن را خشک و انعطافناپذیر مییافت. فلسفه، که در ابتدا جهانی بود چنان هیجانانگیز که فارابی و ابنسینای نوجوان را با جذابیت یک بازی به خود میخواند و از شعف میانباشت، تا به خیام برسیم کالبدی شده بود با پاهایی چوبی. این فلسفه بود که چون شوُرِ حیات، اراده معطوف به بالش را از دست داده بود سرانجام به مُحاق رفت.
من فکر میکنم که رباعی زیر از خیام نهایتا ناظر است به وضع فلسفه در روزگارش و بعید نیز نیست که در آن اشارهای دوردست و وجدانآزار نیز به استاد بزرگش (به فاصله) ابن سینا باشد که با او فلسفه به امتناع خود رسیده بود. قصدِ من در اینجا این نیست که واردِ فلسفه خیام بشوم، پس همین قدر در گذر بگویم که بعید نیست که در مصرعِ پایانی (دقیقا در عبارت «در خاک شدند») اشارهای نیز به تفاوت هستیشناسی میان شاگرد و استاد (پس مهمترین تفاوت میانِ آنها) شده باشد.
آنان که محیطِ فضل و آداب شدند
در جمعِ کمال شمعِ اصحاب شدند
ره زین شبِ تاریک نبُردند به جای
گفتند فسانهای و در خاک شدند
رویبُردنِ خیام به سمتِ رباعی را باید در درونِ این نژندی فلسفه و حرکتِ احیا آن دید و ویژگیهای این احیا در آن روزگار و در درونِ آن بحث. اگر آثار خیام و گزارشهای موجود در بابِ او را به ترتیبِ زمانی قطار کنیم حسی که به ما میدهد این است که وقتی خیام به سمتِ رباعی رفت دیرگاهی بود که برای خودِ او هم فلسفه تازگی و طراوت خود را از دست داده بود، شده بود نوعی «اسکولاستیسم». این را میشود در بیتفاوتی و بیاحساسی خیام دید در رسالاتِ فلسفیاش. در آنها خیام از آنچه میگوید دور به نظر میرسد. حالتِ کسی را دارد که از دیگری نقل قول میکند بیآنکه خودش به شخصه به آنچه میگوید تعلق یا تعهدی داشته باشد. مثلِ یک فلسفهدان حرف میزند و نه یک فیلسوف، مثلِ یک استاد ادبیات و نه یک شاعر یا نویسنده. این را مقایسه کنید با فاصله نزدیکِ فیلسوف با رباعیاتش. در رباعیات بین او و آنچه میاندیشد و میگوید یک رابطه آشکارا شخصی برقرار است. خیام با تمامِ وجودش پشت و درونِ رباعیاتش ایستاده است. آنکه پشت و درونِ رباعیها ایستاده است کسی نیست جز خیام، «پیشوای حکیمانِ» عصری که چنین لقبی معنایی سترگتر از آن داشت که بردنِ جایزه نوبل در روزگارِ ما. هرکه فیلسوف را در رباعیاتش و به مثابهِ یک فیلسوفِ احیاگر (و نه یک ضدفیلسوف) نبیند، او را به شکلِ نادرستی، مثلا به شکلی که در غرب «اپیکوریسم» را با «هدونیسم» تخلیط میکنند، خواهد دید و او را نوعی ضدفیلسوف خواهد دید که فلسفهاش نه فراخوانی به نوعی حقیقت، بلکه دعوتی است به یک «اغتنامِ فرصتِ» خشک و خالی، که نهایتا در این جهان چیزی جز «خوشباشی» برای انسان قایل نیست.
اما دغدغه خیام اندیشه است و نه زوالِ آن. از یک دیدِ آغازینهشناختی و نه تقویمی، نخستین رباعی خیام (این رباعی در عطار هم هست، ولی بیشتر خیامانه مینماید تا عطارگونه)، که تصویری از بحرانِ فکری او در آن دیده میشود، تصویری اتوبیوگرافیک، که در آن شاعر خود را در آستانه گذار به حقیقتی میبیند که او را مضطرب میسازد این است، فیلسوف از «بحرِ تفکر دُری درمیآورد که او را دلیری سفتنش نیست.» این کار توسطِ «خرد» انجام میشود و نه اضمحلالِ آن:
خورشید به گِل نهفت، مینتوانم
و اسرارِ زمانه گفت، مینتوانم
از بحرِ تفکرم برآورد خرد
دُری که ز بیم سُفت مینتوانم
چقدر آشناست این مخاطره اندیشه در زمانه، این دهشتِ سخن، که در جانِ اندیشه مینشیند؟
فکر کنم که دیگر بشود به سراغِ مقاله «عُمَر و تاکِ مقدس» رفت و به شکلی درستفهمی و کجفهمی چِسترتون را از هم تفکیک کرد. این مقاله، همانطور که از عنوانش پیداست از طریقِ پرداختن به نسبتِ خیام با باده است که به سراغِ نسبتِ او با شادی و نشاط و از آن طریق سرانجام به سراغِ درکِ جهانبینی خیام میرود. از هر زاویهای که بنگریم نقشِ مرکزی «باده» در رباعیات انکارناپذیر است. بنا بر این بر اینکه باده نقطه عزیمتِ چِسترتون در بررسیِ رباعیات است خُرده نمیتوان گرفت. آنچه اما خُردهبَردار است تعبیری است که وی از نقشِ باده در جهانبینی خیام ارایه میدهد. سخنانِ او در بابِ خیام با این عبارت شروع میشود: «بیش از 30 سالی میشود که سایه و جلالِ یک چهره بزرگِ شرقی بر ادبیاتِ انگلیسی ما پهن شده است. برگردانِ عُمَر خیامِ فیتزجرالد تمامی لذتطلبی تیره و گذرای عصر ما را در یک شورِ نامیرا متمرکز کرده است. هر سخنی که در بابِ شکوهِ ادبی آن اثر گفته شود چیزی جز یک حرف تکراری و پیشپاافتاده نخواهد بود؛ در شمارِ بسیار کمی از آثار انسان چنین وجدِ نشاطانگیزِ یک ثنا با غمناکی مبهمِ یک ترانه درهم آمیخته است.» درست به دنبالِ این ستایش است که چِسترتون با چنان حسِ پرخاشی به سراغِ رباعیات میرود که خود از آن یکه میخورد: «اما مایلم در بابِ تاثیرِ فلسفی، اخلاقی و دینی آن که به همان اندازه کلان بوده است که درخششِ آن سخنی بگویم، سخنی که باید اعتراف کنم، سخنی است از سرِ خصومتی سازشناپذیر.»
«خصومتِ سازشناپذیرِ» چِسترتون با خیام بنا براین از زاویه نوعی زهدگرایی نیست. چِسترتون فیلسوفتر و واقعبینتر از آن است که منکر بادهگساری خیام شود. ایرادِ او به نوع بادهگساری او است، یا دقیقتر فلسفه، اخلاق و دیانتی که چنین دعوتی از درونِ آنها اعلام میشود. از دیدِ چسترتون دو ایرادِ پایهای بر خیام وارد است. یکم اینکه: ارزشی که خیام تحتِ عنوانِ باده ما را بدان میخواند شادی نیست، بلکه گریز از غم است. این دو یکی نیستند. «بادهنوشی خیام بد است نه برای اینکه بادهنوشی است» بلکه «بادهنوشی خیام بد است، خیلی بد، برای اینکه …. بادهنوشی انسانی است که ناشاد است. باده او بادهای است که در را به روی جهان میبندد، نه بادهای که در را به روی آن باز میگشاید.» دوم اینکه: آنچه خیام در لحظه میطلبد گذرایی آن است. به نظر چِسترتون «کیشِ لذتطلبی نومیدانه» که رباعیات منادی آن است همان «مذهبِ دم را غنیمت شمر (carpe diem)» است. «اما دم را غنیمت شمر مذهبِ مردمِ شاد نیست، بلکه مذهبِ مردم بسیار ناشاد است.»
ازآنجا که این دو برداشت به شکلی در میانِ برخی از ما نیز جریان دارد و حتی میتوان گفت چنین برداشتی سرچشمه در این مقاله و خوانشهایی از این دست دارد که در اروپای اوایل قرن بیستم منتشر میشدند، بد نیست که در اینجا به آنها بپردازیم. من میخواهم «با خصومتی سازشناپذیر» بگویم که آنچه خیام ما را به آن عبرت میدهد درست برعکس این است. او ما را به قدرشناسی از جهان، به جستجوی معنای حیات در درونِ حیات و در مقابلِ رازهای سردرگمکنندهای که ما را از عمل زیستن بازمیدارند و به تجربه جاودانگی در درونِ لحظهِ و نه در فراسوی زمان، فرامیخواند. حرفِ نهایی خیام این است: به هستی و زمان بازگرد! مگذار تا این همه هایوهوی در باب آنچه فراسوی هستی و زمان است تو را از تجربه حیاتِ که خود را از درون لحظه بر تو منکشف میکند باز دارد! راهِ انسان به جاودانگی از درون لحظه میگذرد و نهایتِ وامداری انسان لذت بردن از جهان در درون نسبتی است با دیگران که نام فلسفی آن دوستی است، در مقابل هر نامِ دیگری که میخواهد نسبتی میان انسانها تعریف و برقرار کند. خیام در نهایت کوششی است برای گشایشِ نسبتی دستِ اول با هستی، نسبتی که از درونمایه تار و سردکننده باورهای زاهدانه نگذشته باشد.
هنگامی که خیام میگوید:
ابر آمد و باز بر سرِ سبزه گریست
بی باده گلرنگ نمیشاید زیست
این سبزه که امروز تماشاگه ماست
تا سبزه خاکِ ما تماشاگه کیست
ما را نه به گریز از جهان میخواند و نه از غم سخن میگوید. تنها میگوید هستی در بیرون از این اندرباشی نیست که ما را در آغوشِ خود دارد. ما در درونِ چرخش هستی قرار داریمِ و در درون گردشِ زمان و معنایی اگر هست آن نیز در همین چرخش و گردش است. آداب زندگانی ما، ادبِ ما نسبت به طبیعت این است که اکنون که طبیعت سبزینگی خود را چون فرشی فراروی ما گسترده است، به آن پاسخی شایسته دهیم و با رنگِ باده آن را زیباتر کنیم. در این همآوردنِ سبز و سرخ (دو رنگِ اصلی حیات) است که انسان و هستی مکمل هم میشوند. هرکه انکار کند که در این رباعی درهای هستی و انسان به روی هم بسته شدهاند غرض میورزد. این رباعی خود گشودی است که هستی را از نو و در طراوتِ نورسته سبزههایی که هنوز قطرههای باران بر برگههای آنها تلالو دارد پیشِ چشم ما باز میکند.
این ما را میرساند به «لحظه». در رباعی بالا لحظه در شکل یک همایش (همایشِ عناصر طبیعت و انسان، سبز و سرخ) در گذار یک حرکت، یک رگبار کوتاه و گذرای بهاری بر سبزههای نورسته، خود را عرضه میکند. حرکتِ لحظه، مثلِ هر حرکتی، آنچه را در سکونِ زمان و مکان به چشم نمیآمد به یکباره به شکلی دراماتیک در مقابلِ ما زنده میکند. آنچه لحظه در حرکتش باز میگشاید زندگی است. بارشِ رگبار بر سبزه به یکباره در مقابل ما جهانی تشکیل میدهد که زنده است و ما را به عنوانِ مکملِ خودبهخود میخواند. این لحظه که به صورتی گذرا بر ما ظاهر میشود، این جهانی که در یک لحظه جهانی میکند، بلافاصله ما را به تأمل میاندازد. این لحظه گذرا توجه ما را در درونِ خود به عنوان یک لحظه نمادین به سمت ابدیت حیات، اینکه حیات نهایتا هربار یکبار تجربه میشود، معطوف میکند، اینکه این لحظه در تکرارِ ابدی خود معنادار میشود. این شادی که این لحظه ما حس میکنیم بارها حس شده است و بازهم حس خواهد شد. و بنا بر این در اندرباشی خود معنادار است. این جهان واجدِ نوعی وحدتِ وجود است که استعلایی نیست. این هستی است که در نگرِ ما به خود مینگرد.
بنا بر این آنچه خیام در این لحظه میبیند گذرایی لحظه به مثابه گذرایی آن نیست، بلکه در تکرار ابدی آن است که تکراری است در درونِ امرِ انسانی. پس خیام نیز به مانند دانته، که چِسترتون او را در نقطه مقابلِ خیام میگذارد، «در این شادمانی بزرگ به دنبال این نیست که تا فرصت هست غنچه گل بچیند، بلکه به آن گلی چشم دوخته است که …. در خود واجدِ یک حسِ نامیرایی است.» نکته فلسفی چِسترتون، که نمیشود با آن مجادله کرد، این است که شادمانی حقیقی دقیقا به دلیل برخورداریاش از جاودانگی است که مطلوب است. این درست است که انسان شادی را به صورت یک جوششِ لحظهای حس میکند، اما ارزشِ این لحظه، ارزشِ هر لحظهای، تنها در آن است و تا آنجا که جاودانگی را لمس میکند، یا دقیقتر تجلی جاودانگی در لحظه است که ارزشِ درونی شادی را تشکیل میدهد. شادی تند، حتی «نزدیک به دردِ» یک لحظه انفجاری عشق در همین تماس با جاودانگی است که تفسیرپذیر میشود. افقِ آن شوری که جان عاشق را در لحظهای به آتش میکشد حدودِ آن لحظه نیست. لذتی که عاشق در لحظه تجربه میکند به دلیل آن لحظه به خودیخود نیست، بلکه به خاطر آن است که در درون و از طریقِ آن لحظه ابدیتِ عشق را لمس میکند. قدرتِ لحظه عشق درست در آن است که عاشق عشقش را ابدی میداند و در آن لحظه این ابدیت را به صورتِ حقیقتی جاودانی زندگی میکند. چسترتون نمونه یک سرباز را میآورد که در برابرِ پرچمِ کشورش دستخوشِ یک لحظه انفجاری وجد و نشاط میشود. این وجد متعلق به آن پرچم و به آن لحظه به مثابه یک موقعیتِ بریده و آنی نیست، بلکه به دلیل آن است که آن موقعیت مثلِ رخنهای عمل میکند که در باریکه آن جاودانگی وطن برای لحظهای لمسپذیر میشود. «چنین لحظههایی از ابدیت سرشارند؛ این لحظهها شادیآورند برای آنکه گذرا به نظر نمیرسند.» من این فرمول چِسترتون را خیلی دوست میدارمِ و معتقدم، بر خلافِ او، که این درست نسبتِ لحظه خیامی است با جاودانگی: «انسان نمیتواند چیزهای میرا را دوست بدارد. او فقط میتواند چیزهای نامیرا را برای لحظهای دوست بدارد.» به عبارتِ دیگر آنچه انسان در لحظه دوست دارد گذرایی آن نیست، بلکه توان آن است در ایجاد رخنهای در زمان که ما میتوانیم در آن جاودانگی را لمس کنیم.
با این حساب، آنانی که میگویند باده خیام مجازی است به همان اندازه بر خطایند که آنان که هیچگونه نسبتی بین این باده و ابدیت قایل نیستند. باده خیام نه مجازی است و نه واقعی؛ باده او نهایتا فلسفی است. هراندیشهای که به شکلی بر این باور باشد که دعوتِ خیام (اوجِ نهایی خردِ فلسفی در فرهنگِ ایرانی پیش از محاقِ چند صدسالهای که تازه میرود تا از آن بهدرآید) نهایتا چیزی نیست جز یک دعوتِ پیشپا افتاده به گریز از جهان و پناه بردن به بیخیالی باده، ورطهای میانِ شعر و فلسفه در خیام میبیند که وجود ندارد. رباعیاتِ خیام نهایتا به اعماق پناهبُردنِ فلسفه در روزگارِ عسرتِ اندیشه است. طرد یا انکارِ فلسفی بودنِ ذاتی رباعیات با تحویلِ آن به مجاز و یا به محلولِ شیمیایی زایلکننده عقل حرکتی است ضدفلسفی و نهایتا ضد خیام. تایید گذاشتن است بر آن هجمهای که فلسفه را به اعماق راند. به معنایی، این پیشپا افتاده و واقعی خواندنِ جهان خیام، تفریقِ آن از حکمت، به مراتب ضدخیامیتر است، تا تحویلِ آن به نوعی مجازِ صوفیانه، که برایش جهان هیچگونه واقعیتِ واقعیای ندارد. حداقلش این است که فکرِ مجازاندیش همچنان با این امر در تماس است که جهان به واقعیتِ برهنه فروکاستنی نیست و همیشه و از پیش با حقیقت و با ابدیت، با امر ازلی و سرمدی، نسبتی دارد. خوانشِ مجازاندیش، خلاصه، حداقل این حُرمت را برای خیام قایل است که بگوید شعرش به یک پدیده میرنده صِرف کاهشپذیر نیست. انکارِ کیفیت فلسفی برای لحظه و باده خیام، قایل بودن به اینکه جهان چنان بیمعناست که تنها شکلِ ممکنِ حکمتْ شکلِ غایبِ آن است، شکلِ خودزن و خودانکارگر آن، که «حکمت» نهایتا یعنی اینکه حکمت یک هستی بیوجود است، به نظرِ من درافتادن به نوعی لجبازی کور است علیه عبوسِ زهد. آنانی که بخواهند، حتی در میانِ خردمندان، که به سببِ نوعی واکنشِ بدوی به عبوسِ زهد و اصرارِ زاهد بر «مجازی» شمردنِ هر اشارهای به می و میخانه، دستورِ فیلسوفِ بزرگ را، دعوتِ او را به نسبتی تازه با هستی، با دیگر انسانها، با خود و نهایتا با ابدیت، به دستوری ذاتا ضدِ فلسفی، به زایل کردن خِرَد، به پشتکردن به دغدغههای عمیقِ انسانی که انسان دقیقا به دلیل درگیری با آنها انسان میشود، به بادهنوشی ساده، به گریز از جهان و نه برقراری رابطهای تازه و پُرنشاط با آن، فروبکاهند خیام را بیآنکه بخواهند به زاهد میبخشند و یا به بازار و نهایتا به رژیمِ میرایی. نمیشود که نهایتِ خردِ فلسفی نوعی دعوتِ خشک و خالی باشد به زوالِ عقل، در سمتِ حیوان و نه در سمتِ هوشیاریای تازهتر، حساسیتی باریکتر، واگشایشی به سمتِ حقیقتی که رو به نامیرایی دارد. به نظرِ من خیام مطلقا نمیگوید که جهان بیمعناست، پس عقل چیزی نیست جز یک دردسر. خیام نمیگوید که معنا وجود ندارد، فقط میگوید که آن را از ابوحامد غزالی مجویید.
جمعبندی کنیم. در خیام ما شاهدِ نوعی کوشش هستیم برای احیای نسبتِ انسان با هستی، در شرایطی که حقیقت فلسفی به اعماقِ شعر پناه میبرد و از صحنه عمومی به محافلی میرود که فلسفه، از طریق شرحی بر شعر، زندگی پنهانی و زیرزمینی خود را تا روزگارِ ما ادامه میدهد. این نسبتِ نهایتا مبتنی است بر انکارِ امکانِ ارتباط انسان با امر استعلایی، اما نه انکار گنجایشِ انسان برای برقراری نسبت با جاودانگی. برای خیام انسان میتواند از طریقِ «لحظه»، از طریقِ برقراری نسبت عبرتی خاصی با آن، نسبتی با ابدیت و با حقیقتهای ابدی، داشته باشد که اندرباشِ این جهان است و نه نسبتی بینِ این جهان و امری که از این جهان نیست. گفتنِ این حرف خالی از خطری نیست. بنا بر این، خیام به جای آنکه آن را بگوید، آن را به شکل فرمانی به زیستنی به شکلی خاص که مبتنی است بر آن، آن هم در اعماقی نهفته در صورتی ادبی که در جیب جا میگیرد و میشود آن را همراه زندگی با خود حمل کرد، عرضه کرده است. خیام حرفش را زده است، اما در لفافِ رباعی، به صورتِ ریزکُدهایی که باید بازگشوده شوند.
آیا میتوان بر خیام خُرده گرفت؟ آیا میتوان او را بازخواست کرد که چرا «راهِ پُرخون» عینالقضاتِ را نرفته است؟ عینالقضات هیچ حرفی را در لفافه نمیزند. وقتی او را به سکوت وا میدارند، آنچه او را به سکوت وامیدارد، او به سراغ ژانرِ خصوصیترِ نامهنویسی میرود. هم خیام و هم عینالقضات به شکلی از فضای عمومی، از ژانرهای عمومی، از آنچه منتشر میشود و عموم را مخاطب قرار میدهند، عقبنشینی میکنند. شاید مرگِ غزالیها بود، به خصوص احمد و نیز حتی خیام، که دوروبر عینالقضات را چنان خالی کرد که متشرعان بتوانند او را، که شاید خوشآیندهترین جوانی است که در تاریخِ اندیشه در این سوی جهان به قتل رسیده است، چنین فجیعانه، چنین با غیض و غضب، نابود کنند. در هر صورت تردیدی در دلیری او نیست. او که چنان دلیر بود و چنان کرامتی برای قلم قایل بود که وقتی قلم به دست میگرفت، به قول خودش نمیدانست که آیا قلم است که او را با خود میکشد یا او است که قلم را هدایت میکند، او که هماره میانِ «شاید گفت و نشاید گفت»، آخرش نمیتوانست نگوید و سرانجام به بهای جانش. خیامِ سالخورده و حکیم، خیام ریاضیدان و بنیانگذارِ دقیقترین تقویمِ جهان تا آغاز سده بیستم میلادی، اما با زیرکی افسانهای، کسی که آمدنِ زمستان را محاسبه کرده است، مثلِ آن قصه معروف، اندیشه را در ژرفای زمستان مقاومِ رباعی دفن میکند. او مردِ مبارزه و جان به خطرانداختن نبود. در رفاه به سر میبرد و محتشمانه میزیست. حرفش را زد، اما جانش را به خطر نینداخت. زیرکتر از این بود که به حصر بیفتد یا طعمه قشریت متشرعان و انبوه «زیودی» بشود که هماره آمادهاند تا از نشئه خشونتِ مقدس سرمست شوند.
اسرارِ جهان چنان که در دفترِ ماست
گفتن نتوان، که آن وبالِ سرِ ماست
چون نیست درین مردمِ نادان امنی
نتوان گفتن هرآنچه در خاطرِ ماست
با خیام است، حتی وقتی آنکه میسراید خیام نیست، که حقیقت در زبانِ فارسی دفینهای میشود.
هر راز که اندر دلِ دانا باشد
باید که نهفتهتر زِ عنقا باشد
کاندر صدف از نهفتگی گردد دُر
آن قطره که رازِ دلِ دریا باشد
اگر این توصیفِ کلی از روحِ ادبیات فارسی در نسبتِ آن با حقیقت درست باشد، یا تا آنجایی که میتواند درست باشد، به نظر من میشود از درونِ آن جوهرِ وظیفه ما را در این روزگارِ رجعت تعیین کرد: ما باید هنرِ گنجنامهخوانی را یادبگیریم؛ نوعی حرکتِ آغازینهشناختی، نوعی دیرینهشناسی، که ما را در اعماقِ شکلِ متحرک و سیاری از اندیشه، در شکلِ «جیبی» رباعی، به حکمتی میخواند که در آن رابطه انسان با هستی از گزارشهای حاکم تفریق شده است. مسیرِ ما در امتدادِ رسالتِ احیایی که باری دیگر خود را بر ما تحمیل کرده است، چارهای جز آغازیدن از این رهیافتِ آغازینهشناختی ندارد. این تصمیم از پیشتر برای ما گرفته شده است.
آرامگاه خیام
اینروزها، در واقع سالهاست دیگر، چند نسلی، که در ابتلای مزمنی به نوعی عبوس، دیگر کسی چِسترتون (۱۸۷۴-۱۹۳۶) نمیخواند، کسی که لطفعلی صورتگر (استاد و رییس دانشگاه شیراز که در جوار حافظ به خاک سپرده شده است) در سالِ ۱۳۱۵خورشیدی، دو هفته پس از مرگش، او را «فیلسوفِ شادی و نشاط» خوانده بود و خورخه لوییس بورخِس او را در میان کسانی نام میبرد که بر او تاثیری به سزا داشتهاند. «عُمَر و تاکِ مقدس» عنوان مقالهای است از همین گیلبِرْت کیث چِسترتون، فیلسوف و نویسنده شهیرِ انگلیسی در کتابِ «بدعتگذاران»اش (Heretics). مقاله، همانگونه که از نامش برمیآید، راجع به عُمَر خیام نیشابوری است، یا در واقع برگردانِ او به انگلیسی توسط فیتزجرالد، که روایتهای گوناگونِ آن سالها پیش از نشرِ «بدعتگزاران» در ۱۹۰۵، یعنی در فاصله زمانی ۱۸۵۹-۱۸۸۹ در آمده بود.
من بیآنکه قصد داشته باشم به نوعی در این مجال واردِ مناظره با چِسترتون بشوم میخواهم حرفهایی درباره خیام و نسبتِ او با «شادی و نشاط» بزنم که طوری با حرفهای چِسترتون در ارتباط است. شاید کلیدیترین نکتهای که میتوان در رهیافت به خیام در یک سطحِ فلسفی از چِسترتون وام گرفت این است که: «نسبتِ انسان با شادی و نشاط» موضوعِ کلیدی فلسفه شعری خیام است. این مطلبی نیست که برای کسی که با شعر فارسی آشنا باشد، به خصوص با حافظ، حرف غریبی باشد. هر که اندک دقتی در شعر فارسی کرده باشد، بیآنکه از پیش، خود را متعهد کرده باشد که همه چیز را به «مجاز» تحویل دهد، لاجرم به این نتیجه میرسد که حرفِ نهایی خیام که در واقع حرفِ نهایی حکمتِ شعر فارسی است نوعی حفاظت از ساحتِ حیات است در مقابلِ انواع تهدیدها و مخاطرات، از جمله: آن خطرِ سمجی که حافظ آن را «عبوسِ زهد» مینامد، خطری که آماجش شورِ حیات است، تبدیل کردنِ آن به چیزی فاقدِ نشاط و تسطیح و یکخطی کردنِ منحنی آن و مماس کردنِ آن با خطِ بیاوج و فرودِ ممات. در رباعیاتِ خیام و میشود گفت از همان آغاز در شعرِ فارسی، «شادی و نشاط» خود را در اندازه «لحظه» عرضه میکند. این رهیافت در ضمن به ما این امکان را میدهد که از نقطه عزیمتی بیاغازیم که در امروز ماست و نه در دهههای پایانی قرن پنجم و یکی-دو دهه نخستینِ قرن ششم هجری. و این کارِ لازمی است زیرا تنها از مبدا امروز است که میتوانیم، باری دیگر و از نو، گوشهای خود را نیوشای دعوت و بشارتی کنیم که از سمتِ «کوچهباغهای نشابور» ما را به شادی و نشاط میخواند.
اما پیش از اینکه به «لحظه» و اهمیت هستیشناختی آن در فلسفه اتمیستی خیام برسیم لازم است ببینیم که چرا خیام در یک رهیافتِ درخشانِ فلسفی و در درونِ یک مباحثه عمومی این نظریه را ارایه میکند و نهایتا در مقابلِ نوعِ فکری که نامِ بزرگِ آن در عصرِ او ابوحامد غزالی است، ابوحامدی که بر این باور است که انسان مومن، میتواند نسبتِ مستقیمی با ابدیت، با اسرارِ ازل، داشته باشد و میخواهد تا این راه را باز نگهدارد.
برای اینکار باید با بررسیای هرچند شتابزده و ناقص از عصرِ خیام بیاغازیم؛ زیرا اگر بخواهیم خیام را خوب بفهمیم، حتی اگر بخواهیم او را برای زمانه خودمان بفهمیم، باید او را درست در داخلِ بحبوحه زمان خودش بفهمیم. پس چیست یا درستتر چهها هستند آن ویژگیهایی از آن عصر که حتی در این گزارشِ شتابزده باید یادآوری شوند؟
یکم: جوشش و غلیان جهانِ اندیشه است در آن روزگار. روزگار غریبی است آن عصر. کمتر دورانی است در تاریخ اندیشه در ایران و در جهانِ اسلام، که شدت و حدت اندیشه، اندیشه به عنوان جوشوخروشی بیوقفه که خواب را از آدم میرباید، به عنوان جوششی که به آدم مجالِ تنفس نمیدهد، چنین بیامان باشد. تفکر در جهانِ ما، در جهان اسلام و ایران هرگز نه پیش از آن و نه بعد از آن چنین ملتهب نبوده است. فکر آنچنان بیوقفه، آنچنان لاکردار عمل میکند، که میشود توفندگی آن را در ادبیاتِ آن عصر لمس کرد. عینالقضات، قناری معدنِ آن عصر، لطیفترین و مخلصترینِ روانی که در تمامی تاریخِ ما خود را برهنه، بیهیچ سپری، بیهیچ ترفندِ زبانیای، با توکلی که دیگر هرگز تکرار شدنی نیست، به توفانِ اندیشه، به رگبارِ پرسشگری سپرده است، این را در تصویرِ فرارِ اندیشه از دستِ مولفش بیان میکند. اندیشه، همانگونه که میدانید، برای او آیینه است، آیینهای که کنترلِ آن دستِ مولف نیست؛ نویسنده حرفِ خودش را میزند، اما هر خوانندهای تصویرِ خودش و نه تصویرِ نویسنده، را در آن میبیند. حقیقت برای عینالقضات دیگر قدرت آن را ندارد که خوانشِ خویش را بر خواننده تحمیل کند. حقیقت میشود امری شناور، بیکانون، همیشه و از پیش در حالِ گریز، بیفصلالخطاب.
در حوالی پانصدمین سالگردِ جهانِ اسلام، اندیشه در تلاطم است، در تلاطمِ موجی بزرگ که در کشاله پانصدساله خود به صخرههای مهیبی برخورده است که آن را بر علیه خود میشورانند. شاخص آماری این روزگارْ شمارِ بیوقفه مناظرات است. همه در حالِ مناظرهاند، در حالِ جدل و همه مینالند. بعضیها که کمحوصلهترند یا سیستمِ عصبی آسیبپذیرتری دارند، مثلِ ابوحامد غزالی، که شدتِ نیازِ به ایمان در او چنان یکجانبه و قوی است که ناچار است با همه و هرکسی مناظره کند در حضور و یا در رسالات، آخرش نفسِ عصبیاش میبُرد و توبه میکند که دیگر مناظره نکند یا خیام که از صحنه عمومی واپس مینشیند و فقط به محافلی میرود که در آنها میتواند حرفِ دلش را بزند، آن هم در میانِ کسانی که مثلِ او فکر میکنند. درست در اینجاست که اندیشه محفلی میشود. آیا خیام در این محافل، که نظامیعروضی در «چهارمقاله» از یکی از آنها یاد میکند، به شرح و بسطِ فلسفی رباعیاتش میپرداخته است؟ آیا این رباعیات موضوعی بوده است، نگینِ مبحثی، که «استاد»، مثلِ هایدگر قرنها بعد، بازهم در زمانه عسرتِ فلسفه، اندیشههای خود را از طریق شرحی بر آنها بر روی مریدان وا میگشوده است؟ نمیدانیم، اما به نظر من بعید است، یعنی بلاهت و فرصتسوزی غریبی خواهد بود، اگر در این محافل، مریدانِ تشنهلب گِردِ «فیلسوفالعالمین، سید حکماالمشرق و المغرب، نادره الفلک» را نگرفته باشند و از او نخواسته باشند که یکی از رباعیاتش را بر ایشان بخواند و از طریقِ شرحِ آن برایشان گوشهای از جهان را که داشت به سمتِ تاریکی میرفت برای لحظهای روشن کند، برای همان لحظههایی که در گذار خود و فقط در درونِ گذارِ خود، انسان را مثل فوارهای در یک لحظه ناپایدار، که در آن اوج و فرود به شکلِ تصمیمناپذیری باهم یکی هستند، به ارتفاعِ سوژه میرساند. من نمیتوانم بپذیرم که در آن روزگار محفلی باشد که «پیشوای حکیمان» (به اعترافِ سنایی) در آن حاضر باشد و تنها کاری که در آن انجام میشود میْگساری برای اضمحلالِ عقل باشد. نمیشود، اصلا نمیشود. ضروری است که ما سکوتِ «فلسفی» خیام، دستنبُردنش به رسالهنویسی و نوعِ برهانی فلسفیدن و به جای آن گریز او از مناظره به اعماقِ شعر را در این بستر بفهمیم. رباعی خیامی، شکلِ به اعماقرفته فلسفه است در زمانه التهابِ سهمگین و خوفناکِ اندیشه. رباعیات را باید به عنوانِ شکلِ خاصی از فلسفیدن فهمید.
محمد حکیم عمر خیام در نیشابور
دوم: که در واقع نوعی بازگفتِ حرفهای بالاست، راجع به ارتفاعِ اندیشه در آن روزگار است. درست در آن لحظه که جهانِ اندیشه پرتلاطمترینِ لحظات تاریخی خود را تجربه میکند، درست در آن لحظه که این تلاطم دیگر چنان سرسامآور شده است که همه، شاید جز عینالقضاتِ جوان و پرشور و هر یک به شکلِ خودش، دیگر عضله و اعصابِ سوارماندن بر آن را ندارد، فاتحانِ رفیعترین قلههای اندیشه در فلاتِ ایران زندگی میکنند. ایران و زبانِ فارسی، هرگز چنین حلقهای از اندیشمندانِ طراز اول را در یک زمان بر پوستِ خود حس نکرده است. یکبار وقتی داشتم در ویرانههای «اگورا»، کوی و بازارِ آتن، راه میرفتم و در خیالِ خود پا جای پای سقراط و افلاطون و ارسطو میگذاشتم، کسی که عشقِ مرا به خردِ یونانی میدانست (همان عشقی که کسانی به عنوان نوعی تهمت و نه ستایش، شبیه ناسزایی مانند «غربزده» به خیام میبستند) به من گفت که «این احساس باید برای تو کاملا ناآشنا باشد.» گفتم: «حرفِ تو تا حدی درست است، اما این نیز نیست که مطلقا بیسابقه است.» به او گفتم که یکبار که به شادیاخ رفته بودم و در گورستانِ آن قدم
میزدم نیز همین حس را داشتم. میانِ توس و نیشابور، اندیشه ایرانی، ماجراهایی داشته است که اندیشه یونانی میان آتن و دلفی. این شاید یک داده تاریخی نباشد، اما کاملا هم بیمعنا نیست. عصر خیام، نیمه دومِ سده پنجم و دو-سه دهه نخستین سده پس از آن، عصرِ ابوحامد غزالی، عینالقضات همدانی، احمد غزالی و سنایی و البته خواجه وزیر نظامالملک نیز هست. اینها یکدیگر را میشناسند. عینالقضات در همدان به این و آن سفارش میکند که از خراسان برایش شعرهای آن شاعر سرخسی را بیاورند که منظورش سنایی است، که آن زمان در سرخس میزیست. روایت است که عینالقضات از خیام درس آموخته و تردیدی نیست که مدتی شاگردی احمد غزالی را کرده که در قزوین بود و در فاصله کمی از همدان رحلِ اقامت افکنده بود و با او نامهنگاری داشته است. همین عینالقضات که او را در همان سِنی به صلیب کشیدند که عیسی مسیح را، در موردِ برادرِ مهترِ احمد، یعنی حجهالاسلام ابوحامد غزالی، ایندل و آندل میکند که از ماست یا نه. در اینکه سنایی در نیشابور خیام را دیده نیز جای کمتر تردیدی است. نامهای از سنایی به خیام بهجا مانده که سنایی او را «پیشوای حکیمان» میخواند. چندین داستان هم
ابوحامد را در حالِ شاگردی خیام و یا سرگرم مناظره با او نشان میدهند. بنا بر این باید پرسید جایگاهِ رباعیات در این ارتفاعاتِ اندیشه چیست؟ در اینجا مجالِ پرداختن به این نکته نیست، که به شرحی مبسوط نیازمند است، اما میشود در گذر گفت که ضروری است رباعیات به عنوان سهمِ خیام در این مکالمه بزرگ فهمیده شود. رباعیات حرفِ خیام است در مبحثی که برادرانِ غزالی، سنایی، عینالقضات، نظامالملک و دیگران در آن شرکت دارند. اگر «تهافتالفلاسفه»ی امام غزالی کلامی است خطاب به فلسفه که نامِ حی و حاضرِ آن خیام است، رباعیات هم کلامِ خاصی است که دقیقا به سبب توانش در پاسخ دادن به «تهافت» برگزیده شده است. به بیانِ دیگر، رباعیاتِ خیام شکلِ مشارکتِ فلسفه است در روزگار خودش، در روزگار عسرت.
سوم: یکی از خصوصیات این اوضاعِ جوشانِ فکری که در آن مرتفعترین قلههای اندیشه در آن روزگار در این حلقه با هم در تماسند نسبتِ اندیشه است با زبان. در اینجا حرفی میخواهم بزنم که مرا هم از حسرت میانبازد و هم از شرم، زیرا که ضعفِ من و بیهیچ فروتنی کاذبانهای ضعفِ عمومی ما را برملا میکند؛ آن هم وحدتی است که در این عصر میانِ اندیشه و بیان وجود دارد. انگار اندیشه همه ابزارهایی را که برای یافتن و بیانِ خود لازم دارد در اختیار دارد. این نسبتِ درونی میان اندیشه و زبان را میشود در زبانآوری هریک از کسانی که نام بردم دید، چه خیام باشد در رباعیهایش، چه عینالقضات در «تمهیدات» یا نامههایش، چه احمد غزالی باشد در «سوانح»اش، چه ابوحامد باشد در «کیمیای سعادت»اش و چه سنایی باشد در اشعار و مکاتیبش.
زبان و اندیشه چنان با هم منطبقند که هر دو به نیکی، مثلِ دو یارِ دیرینه که سفرهای دور و درازی را با هم تجربه کردهاند، حدِ یکدیگر را میدانند. این موانست به خصوص، به دلایلی که جلوتر به آن اشاره خواهم کرد، در موردِ نثر فارسی تردیدناپذیرتر است. عینالقضات درست میداند که کجاست آنجا که این اندیشه است که دستِ زبان را میگیرد و کجاست آنجا که این زبان است که اندیشه را با خود میکشد، البته بیآنکه بتواند این کشاکشِ میانِ زبان و اندیشه را اداره کند. احمد غزالی به درستی و با دقتی ریاضی میداند که درست در چه عمقی است که تجربه عشق از ارتفاعِ زبان عبور میکند. در دوروبَرِ سالِ 500 هجری و شاید برای آخرین بار در تاریخِ زبانِ فارسی، اندیشه و سخن چنان با هم جفت و جور میشوند، چنان با هم اُخت و آشنا که دستانِ دو عاشق با تن یکدیگر. منظورم در اینجا فقط یک امر به اصطلاح جمالشناختی نیست. منظورم «به به!» گفتن به خوشگلی نثر یا شعر نیست. بلکه نسبتِ اندیشه است، نسبتِ حکمت است و نه مضمونپردازی، با بیان، منظورم «سخن» است وقتی اندیشه و زبان در آن به وحدتی ناشکستنی میرسند، آنچه یونانیان به آن میگویند «لوگوس». هر یک از کتابهایی را که گفتم بخوانید. در آنها و بسیاری دیگر که نام نبردم، اندیشه آنچنان شفاف، آنچنان آفتابوار، از درونِ زبان برمیتابد که خواننده آن را روی پوستش حس میکند. در این آثار، اندیشه چنان در زبان جاگرفته است، که خواننده حس میکند که فکر با تمامِ برهنگی، با تمامِ واگشودگی خود، با تمام درخشش و قرابتِ خود او را لمس میکند. در این آثار اندیشه چنان به خواننده نزدیک میشود که انگار او، به تعبیری که از نیچه است، روحی میشود بدونِ پوست، برهنه، بیغشا در معرضِ تابشِ تند و سوزانِ اندیشه. کمتر منصفی است که بتواند در این تردید کند که در کمتر عصری زبانِ فارسی توانسته است با چنین شفافیتی، با چنین قدرت و سهولتی، با چنین رسوخی حرفِ خودش را بزند. بنا بر این، رباعیات را باید به عنوان یک گزینشِ دقیقِ صورتِ سخن برای در معرض قراردادنِ اندیشه فهمید. فُرمِ رباعی، به عبارتِ دیگر، سرسری انتخاب نشده است. اندیشه در حرکتِ خویش به مثابهِ اندیشه این صورت را طلبیده است. پس در هر رهیافتی به فلسفه خیام باید پرسید چرا این زبان؟ چرا رباعی؟ و نه رساله. چرایی که باید هم در وجهِ سلبی و هم ایجابی لحاظ شود.
برویم به سراغِ چهارمین و آخرین نکتهای که در اینجا فرصت اشاره به آن هست. ما در موردِ بستر و ارتفاعِ جهانِ معنوی عصر خیام سخنانی به شتاب گفتیم، اما نگفتیم که در نهایتْ موضوعِ این چرخشِ معنویت چه بود؟ روحِ این ادبیاتِ درخشان چه بود؟ چه بود آنچه دغدغه نهایی این حلقه درخشانِ اندیشه و سخن بود؟ من فکر میکنم باید این ادبیات را در جوارِ بزرگترین، که در اینجا یعنی موثرترین، اثرش خواند، اثری که میتوان گفت و با اطمینانی گفت، که تاریخِ ما را پس از خود رقم زده است، که ما هنوز همچنان به گونهای در امتدادِ آن میاندیشیم، در امتدادِ آن دنبالِ حقیقتهای ابدی و کلان میگردیم، در امتدادِ آن نهادسازی میکنیم و در امتدادِ آن سازمان زیستی خود را برپا میسازیم و زندگیمان را، به اصطلاحِ اهانتبار ِاین عصرِ تکنوکراتیک، «مهندسی» میکنیم (چنانکه گویی انسان چیزی نیست جز مصالح). این اثر، همانگونه که به درستی حدس میزنید، «احیاء العلومالدین» امام ابوحامد غزالی است. سالِ 500هجری سالِ پُرهیجانی بود، درست مثلِ آغازِ هزارهسومِ میلادی در سالِ دو هزار میلادی، برای کسانی که یادشان باشد (یادتان هست آن پیشداوریهای هیستریک درباره پایان جهان و آن ویروسی، فکر کنم عنوانش «
Y2k» بود، که قرار بود مُخِ کامپیوتری جهان را فلج کند؟). پرسشِ عصرِ خیام این بود: حالا که جهان به نیمهزارسالگی خودش رسیده است، چه پیش خواهد آمد؟ یا بهتر چکار باید کرد؟ کسی نبود که بتواند به این نیندیشد. باور بر این بود که راسِ هر مائهای، در چرخشِ هر قرنی، کسی میآید، عالِمی که رابطه انسان را با حق و حقیقت، که در آن زمان نامِ تمام و به جای آن دین بود، تازه میکند. اما اینکه این احیاگری به نیمهزارسالگی خود میرسید هیجانی در اندیشه آن روزگار به راهانداخته بود که مانندِ رئوسِ مائههای دیگر نبود. احساسِ دیگری به این حُکمِ عمومی افزوده شده بود. به نظر میرسید که میانِ انسان و جهان، میانِ مومن و حقیقت، فاصله افتاده است؛ که جهان از انسان دور شده است. چنان که انگار مِهدُودی بر جهان افتاده است که جهان را از شفافیت انداخته است و از پسِ آن تنها حسی دور و تار از جهان به انسان میرسد. اصولا پیشفرضِ هر پروژه احیایی این است که رابطه ما با موردِ احیا گسسته شده است و یا حداقل مندرس و فرسوده شده است. در پشتِ این مِهدُودِ ضخیم نسبتِ انسان با جهان و با خودش مبهم شده بود. هرکه «المنقذ من الضلال» امام غزالی را خوانده باشد مرا به گناهی متهم نخواهد ساخت، اگر بگویم که حتی رابطه مومن با خدا هم فرسوده و مندرس شده بود، به طوری که لازم بود تا نسبتِ انسان با خدا نیز احیا شود.
درست در اینجاست که ما به همتِ امام ابوحامد غزالی ره مییابیم. جوشوخروشِ اندیشه در او چنان توفنده بود که او بارِ این واجبِ کفایی را به شکلی شخصی بر دوشِ خود حس میکرد. اندیشه در او چنان وافر، سرشار و سهمگین بود که «احیا علوم الدین» مثلِ ضرورتِ پرداختِ زکاتی بر این ذکاوتْ امام را آسوده نمیگذاشت. «المنقذ» که به نوعی اعتراف اندیشمانی امام است، دقیقا شور و هیجان یک رُمان را دارد برای همین سهمگینی، سیلآسایی و بیامانی اندیشه در وجودِ امام، تا آنجا که تلاطمِ اندیشه او را در درون وا میریزاند و وا میدارد تا کرسی دانشگاهیاش را رها کند و از خلایق بگریزد. حرفی که در این مورد میزنم اصلا حرفِ تازهای نیست (مثلا بنگرید به «غزالینامه»ی جلالالدین همایی). ابوحامد آمده بود، برگزیده شده بود، تا نسبتِ مسلمانی را با اسلام احیا کند. لازم نیست در اینجا واردِ ساختارِ احیاگری حجهالاسلام غزالی بشویم. تنها باید به این اکتفا کنیم، بیآنکه بتوانیم در اینجا آن را ثابت کنیم، که کنشِ احیا روحِ حرکتِ فکر است در آن روزگار. پس احیا کنشی نیست که منحصر است به ابوحامد و صرفا ناظر به نسبتی میان مومن و مذهب، بلکه کنشی است فراگیر و در اساس و البته برای هرکس از منظرِ خویش، ناظر به نسبت انسان با هستی. احیاگری تنها حرفِ نهایی ابوحامد نیست، بلکه دغدغه عمومی اندیشمندان و سیاستریزان آن عصر است در آستانه چرخشِ نیمهزارهای جهانِ اسلام. این سوالِ همه است. سوالِ عین القضات است که میخواهد با تعبیری جدید از نسبتِ خدا و ابلیس، با بازگرداندنِ تاریکی به درونِ نور، تعریفی جدید از حقیقت به دست دهد که نوعی درنوردیدن دوالیسم است و به آن ترتیب به دست دادنِ چیدمانی جدید از اخلاق و سیاست که نوعی اضطرارِ اخلاقی در آن جاری باشد. مشغولیتِ سنایی است که میکوشد تا در درونِ شعر فارسی نسبت جدیدی با «لوحِ محفوظ» برقرار کند و شعر فارسی را به زبانِ عرفان، به یکی از زبانهایی که خدا در آن سخن میگوید، تبدیل کند. دغدغه احمد غزالی است که میکوشد تا از درونِ تامل بر زیبایی انسان، بر صورت و از طریقِ صورت، راهی با حقیقت برقرار کند که همان وفایی را از انسان بطلبد که عشق و نه آن اطاعتی را که ترس. برای هر یک از این ارتفاعاتِ اندیشه پرسش این است که این تجدید، این تجدد، در روزگاری که تجدید در جهانی صورت میگیرد که در آن تاریخ به معنای مدرنِ آن به جلو نمیرود، یعنی چه؟ این بود روحِ بحثِ آن روزگار.
خیام را هم باید در ارتباط با این جوهرِ حرکتِ معنا در آن عصر خواند. باید پرسید که نسبتِ او با این پروژه احیاء چیست، به خصوص اگر بپذیریم، که فکر میکنم تمام شواهد ما را به آن میخوانند، که نسبتِ انسان با حقیقت در درونِ فلسفه نیز فرسوده و بیرمق شده بود، که آن مِهدُودِ تیره پیش از آنکه ابوحامد آن یورشِ کارآمدش را به بنیانِ فلسفه در جهان اسلام بکند، جهان فلسفی را از درون از درخشش انداخته بود. موضوعِ بحثِ ما نیست، اما علتِ غایی خسوُفِ فلسفه در جهان اسلام زورمندی هجمه ابوحامد نیست، بلکه این است که حرکتِ فلسفی در درونِ خویش از نَفَس افتاده بود و آشکارا ناتوان شده بود از بیرون کشیدنِ خود، از پوستانداختنِ خود، از پوستهای که هر ناظری آن را خشک و انعطافناپذیر مییافت. فلسفه، که در ابتدا جهانی بود چنان هیجانانگیز که فارابی و ابنسینای نوجوان را با جذابیت یک بازی به خود میخواند و از شعف میانباشت، تا به خیام برسیم کالبدی شده بود با پاهایی چوبی. این فلسفه بود که چون شوُرِ حیات، اراده معطوف به بالش را از دست داده بود سرانجام به مُحاق رفت.
من فکر میکنم که رباعی زیر از خیام نهایتا ناظر است به وضع فلسفه در روزگارش و بعید نیز نیست که در آن اشارهای دوردست و وجدانآزار نیز به استاد بزرگش (به فاصله) ابن سینا باشد که با او فلسفه به امتناع خود رسیده بود. قصدِ من در اینجا این نیست که واردِ فلسفه خیام بشوم، پس همین قدر در گذر بگویم که بعید نیست که در مصرعِ پایانی (دقیقا در عبارت «در خاک شدند») اشارهای نیز به تفاوت هستیشناسی میان شاگرد و استاد (پس مهمترین تفاوت میانِ آنها) شده باشد.
آنان که محیطِ فضل و آداب شدند
در جمعِ کمال شمعِ اصحاب شدند
ره زین شبِ تاریک نبُردند به جای
گفتند فسانهای و در خاک شدند
رویبُردنِ خیام به سمتِ رباعی را باید در درونِ این نژندی فلسفه و حرکتِ احیا آن دید و ویژگیهای این احیا در آن روزگار و در درونِ آن بحث. اگر آثار خیام و گزارشهای موجود در بابِ او را به ترتیبِ زمانی قطار کنیم حسی که به ما میدهد این است که وقتی خیام به سمتِ رباعی رفت دیرگاهی بود که برای خودِ او هم فلسفه تازگی و طراوت خود را از دست داده بود، شده بود نوعی «اسکولاستیسم». این را میشود در بیتفاوتی و بیاحساسی خیام دید در رسالاتِ فلسفیاش. در آنها خیام از آنچه میگوید دور به نظر میرسد. حالتِ کسی را دارد که از دیگری نقل قول میکند بیآنکه خودش به شخصه به آنچه میگوید تعلق یا تعهدی داشته باشد. مثلِ یک فلسفهدان حرف میزند و نه یک فیلسوف، مثلِ یک استاد ادبیات و نه یک شاعر یا نویسنده. این را مقایسه کنید با فاصله نزدیکِ فیلسوف با رباعیاتش. در رباعیات بین او و آنچه میاندیشد و میگوید یک رابطه آشکارا شخصی برقرار است. خیام با تمامِ وجودش پشت و درونِ رباعیاتش ایستاده است. آنکه پشت و درونِ رباعیها ایستاده است کسی نیست جز خیام، «پیشوای حکیمانِ» عصری که چنین لقبی معنایی سترگتر از آن داشت که بردنِ جایزه نوبل در روزگارِ ما. هرکه فیلسوف را در رباعیاتش و به مثابهِ یک فیلسوفِ احیاگر (و نه یک ضدفیلسوف) نبیند، او را به شکلِ نادرستی، مثلا به شکلی که در غرب «اپیکوریسم» را با «هدونیسم» تخلیط میکنند، خواهد دید و او را نوعی ضدفیلسوف خواهد دید که فلسفهاش نه فراخوانی به نوعی حقیقت، بلکه دعوتی است به یک «اغتنامِ فرصتِ» خشک و خالی، که نهایتا در این جهان چیزی جز «خوشباشی» برای انسان قایل نیست.
اما دغدغه خیام اندیشه است و نه زوالِ آن. از یک دیدِ آغازینهشناختی و نه تقویمی، نخستین رباعی خیام (این رباعی در عطار هم هست، ولی بیشتر خیامانه مینماید تا عطارگونه)، که تصویری از بحرانِ فکری او در آن دیده میشود، تصویری اتوبیوگرافیک، که در آن شاعر خود را در آستانه گذار به حقیقتی میبیند که او را مضطرب میسازد این است، فیلسوف از «بحرِ تفکر دُری درمیآورد که او را دلیری سفتنش نیست.» این کار توسطِ «خرد» انجام میشود و نه اضمحلالِ آن:
خورشید به گِل نهفت، مینتوانم
و اسرارِ زمانه گفت، مینتوانم
از بحرِ تفکرم برآورد خرد
دُری که ز بیم سُفت مینتوانم
چقدر آشناست این مخاطره اندیشه در زمانه، این دهشتِ سخن، که در جانِ اندیشه مینشیند؟
فکر کنم که دیگر بشود به سراغِ مقاله «عُمَر و تاکِ مقدس» رفت و به شکلی درستفهمی و کجفهمی چِسترتون را از هم تفکیک کرد. این مقاله، همانطور که از عنوانش پیداست از طریقِ پرداختن به نسبتِ خیام با باده است که به سراغِ نسبتِ او با شادی و نشاط و از آن طریق سرانجام به سراغِ درکِ جهانبینی خیام میرود. از هر زاویهای که بنگریم نقشِ مرکزی «باده» در رباعیات انکارناپذیر است. بنا بر این بر اینکه باده نقطه عزیمتِ چِسترتون در بررسیِ رباعیات است خُرده نمیتوان گرفت. آنچه اما خُردهبَردار است تعبیری است که وی از نقشِ باده در جهانبینی خیام ارایه میدهد. سخنانِ او در بابِ خیام با این عبارت شروع میشود: «بیش از 30 سالی میشود که سایه و جلالِ یک چهره بزرگِ شرقی بر ادبیاتِ انگلیسی ما پهن شده است. برگردانِ عُمَر خیامِ فیتزجرالد تمامی لذتطلبی تیره و گذرای عصر ما را در یک شورِ نامیرا متمرکز کرده است. هر سخنی که در بابِ شکوهِ ادبی آن اثر گفته شود چیزی جز یک حرف تکراری و پیشپاافتاده نخواهد بود؛ در شمارِ بسیار کمی از آثار انسان چنین وجدِ نشاطانگیزِ یک ثنا با غمناکی مبهمِ یک ترانه درهم آمیخته است.» درست به دنبالِ این ستایش است که چِسترتون با چنان حسِ پرخاشی به سراغِ رباعیات میرود که خود از آن یکه میخورد: «اما مایلم در بابِ تاثیرِ فلسفی، اخلاقی و دینی آن که به همان اندازه کلان بوده است که درخششِ آن سخنی بگویم، سخنی که باید اعتراف کنم، سخنی است از سرِ خصومتی سازشناپذیر.»
«خصومتِ سازشناپذیرِ» چِسترتون با خیام بنا براین از زاویه نوعی زهدگرایی نیست. چِسترتون فیلسوفتر و واقعبینتر از آن است که منکر بادهگساری خیام شود. ایرادِ او به نوع بادهگساری او است، یا دقیقتر فلسفه، اخلاق و دیانتی که چنین دعوتی از درونِ آنها اعلام میشود. از دیدِ چسترتون دو ایرادِ پایهای بر خیام وارد است. یکم اینکه: ارزشی که خیام تحتِ عنوانِ باده ما را بدان میخواند شادی نیست، بلکه گریز از غم است. این دو یکی نیستند. «بادهنوشی خیام بد است نه برای اینکه بادهنوشی است» بلکه «بادهنوشی خیام بد است، خیلی بد، برای اینکه …. بادهنوشی انسانی است که ناشاد است. باده او بادهای است که در را به روی جهان میبندد، نه بادهای که در را به روی آن باز میگشاید.» دوم اینکه: آنچه خیام در لحظه میطلبد گذرایی آن است. به نظر چِسترتون «کیشِ لذتطلبی نومیدانه» که رباعیات منادی آن است همان «مذهبِ دم را غنیمت شمر (carpe diem)» است. «اما دم را غنیمت شمر مذهبِ مردمِ شاد نیست، بلکه مذهبِ مردم بسیار ناشاد است.»
ازآنجا که این دو برداشت به شکلی در میانِ برخی از ما نیز جریان دارد و حتی میتوان گفت چنین برداشتی سرچشمه در این مقاله و خوانشهایی از این دست دارد که در اروپای اوایل قرن بیستم منتشر میشدند، بد نیست که در اینجا به آنها بپردازیم. من میخواهم «با خصومتی سازشناپذیر» بگویم که آنچه خیام ما را به آن عبرت میدهد درست برعکس این است. او ما را به قدرشناسی از جهان، به جستجوی معنای حیات در درونِ حیات و در مقابلِ رازهای سردرگمکنندهای که ما را از عمل زیستن بازمیدارند و به تجربه جاودانگی در درونِ لحظهِ و نه در فراسوی زمان، فرامیخواند. حرفِ نهایی خیام این است: به هستی و زمان بازگرد! مگذار تا این همه هایوهوی در باب آنچه فراسوی هستی و زمان است تو را از تجربه حیاتِ که خود را از درون لحظه بر تو منکشف میکند باز دارد! راهِ انسان به جاودانگی از درون لحظه میگذرد و نهایتِ وامداری انسان لذت بردن از جهان در درون نسبتی است با دیگران که نام فلسفی آن دوستی است، در مقابل هر نامِ دیگری که میخواهد نسبتی میان انسانها تعریف و برقرار کند. خیام در نهایت کوششی است برای گشایشِ نسبتی دستِ اول با هستی، نسبتی که از درونمایه تار و سردکننده باورهای زاهدانه نگذشته باشد.
هنگامی که خیام میگوید:
ابر آمد و باز بر سرِ سبزه گریست
بی باده گلرنگ نمیشاید زیست
این سبزه که امروز تماشاگه ماست
تا سبزه خاکِ ما تماشاگه کیست
ما را نه به گریز از جهان میخواند و نه از غم سخن میگوید. تنها میگوید هستی در بیرون از این اندرباشی نیست که ما را در آغوشِ خود دارد. ما در درونِ چرخش هستی قرار داریمِ و در درون گردشِ زمان و معنایی اگر هست آن نیز در همین چرخش و گردش است. آداب زندگانی ما، ادبِ ما نسبت به طبیعت این است که اکنون که طبیعت سبزینگی خود را چون فرشی فراروی ما گسترده است، به آن پاسخی شایسته دهیم و با رنگِ باده آن را زیباتر کنیم. در این همآوردنِ سبز و سرخ (دو رنگِ اصلی حیات) است که انسان و هستی مکمل هم میشوند. هرکه انکار کند که در این رباعی درهای هستی و انسان به روی هم بسته شدهاند غرض میورزد. این رباعی خود گشودی است که هستی را از نو و در طراوتِ نورسته سبزههایی که هنوز قطرههای باران بر برگههای آنها تلالو دارد پیشِ چشم ما باز میکند.
این ما را میرساند به «لحظه». در رباعی بالا لحظه در شکل یک همایش (همایشِ عناصر طبیعت و انسان، سبز و سرخ) در گذار یک حرکت، یک رگبار کوتاه و گذرای بهاری بر سبزههای نورسته، خود را عرضه میکند. حرکتِ لحظه، مثلِ هر حرکتی، آنچه را در سکونِ زمان و مکان به چشم نمیآمد به یکباره به شکلی دراماتیک در مقابلِ ما زنده میکند. آنچه لحظه در حرکتش باز میگشاید زندگی است. بارشِ رگبار بر سبزه به یکباره در مقابل ما جهانی تشکیل میدهد که زنده است و ما را به عنوانِ مکملِ خودبهخود میخواند. این لحظه که به صورتی گذرا بر ما ظاهر میشود، این جهانی که در یک لحظه جهانی میکند، بلافاصله ما را به تأمل میاندازد. این لحظه گذرا توجه ما را در درونِ خود به عنوان یک لحظه نمادین به سمت ابدیت حیات، اینکه حیات نهایتا هربار یکبار تجربه میشود، معطوف میکند، اینکه این لحظه در تکرارِ ابدی خود معنادار میشود. این شادی که این لحظه ما حس میکنیم بارها حس شده است و بازهم حس خواهد شد. و بنا بر این در اندرباشی خود معنادار است. این جهان واجدِ نوعی وحدتِ وجود است که استعلایی نیست. این هستی است که در نگرِ ما به خود مینگرد.
بنا بر این آنچه خیام در این لحظه میبیند گذرایی لحظه به مثابه گذرایی آن نیست، بلکه در تکرار ابدی آن است که تکراری است در درونِ امرِ انسانی. پس خیام نیز به مانند دانته، که چِسترتون او را در نقطه مقابلِ خیام میگذارد، «در این شادمانی بزرگ به دنبال این نیست که تا فرصت هست غنچه گل بچیند، بلکه به آن گلی چشم دوخته است که …. در خود واجدِ یک حسِ نامیرایی است.» نکته فلسفی چِسترتون، که نمیشود با آن مجادله کرد، این است که شادمانی حقیقی دقیقا به دلیل برخورداریاش از جاودانگی است که مطلوب است. این درست است که انسان شادی را به صورت یک جوششِ لحظهای حس میکند، اما ارزشِ این لحظه، ارزشِ هر لحظهای، تنها در آن است و تا آنجا که جاودانگی را لمس میکند، یا دقیقتر تجلی جاودانگی در لحظه است که ارزشِ درونی شادی را تشکیل میدهد. شادی تند، حتی «نزدیک به دردِ» یک لحظه انفجاری عشق در همین تماس با جاودانگی است که تفسیرپذیر میشود. افقِ آن شوری که جان عاشق را در لحظهای به آتش میکشد حدودِ آن لحظه نیست. لذتی که عاشق در لحظه تجربه میکند به دلیل آن لحظه به خودیخود نیست، بلکه به خاطر آن است که در درون و از طریقِ آن لحظه ابدیتِ عشق را لمس میکند. قدرتِ لحظه عشق درست در آن است که عاشق عشقش را ابدی میداند و در آن لحظه این ابدیت را به صورتِ حقیقتی جاودانی زندگی میکند. چسترتون نمونه یک سرباز را میآورد که در برابرِ پرچمِ کشورش دستخوشِ یک لحظه انفجاری وجد و نشاط میشود. این وجد متعلق به آن پرچم و به آن لحظه به مثابه یک موقعیتِ بریده و آنی نیست، بلکه به دلیل آن است که آن موقعیت مثلِ رخنهای عمل میکند که در باریکه آن جاودانگی وطن برای لحظهای لمسپذیر میشود. «چنین لحظههایی از ابدیت سرشارند؛ این لحظهها شادیآورند برای آنکه گذرا به نظر نمیرسند.» من این فرمول چِسترتون را خیلی دوست میدارمِ و معتقدم، بر خلافِ او، که این درست نسبتِ لحظه خیامی است با جاودانگی: «انسان نمیتواند چیزهای میرا را دوست بدارد. او فقط میتواند چیزهای نامیرا را برای لحظهای دوست بدارد.» به عبارتِ دیگر آنچه انسان در لحظه دوست دارد گذرایی آن نیست، بلکه توان آن است در ایجاد رخنهای در زمان که ما میتوانیم در آن جاودانگی را لمس کنیم.
با این حساب، آنانی که میگویند باده خیام مجازی است به همان اندازه بر خطایند که آنان که هیچگونه نسبتی بین این باده و ابدیت قایل نیستند. باده خیام نه مجازی است و نه واقعی؛ باده او نهایتا فلسفی است. هراندیشهای که به شکلی بر این باور باشد که دعوتِ خیام (اوجِ نهایی خردِ فلسفی در فرهنگِ ایرانی پیش از محاقِ چند صدسالهای که تازه میرود تا از آن بهدرآید) نهایتا چیزی نیست جز یک دعوتِ پیشپا افتاده به گریز از جهان و پناه بردن به بیخیالی باده، ورطهای میانِ شعر و فلسفه در خیام میبیند که وجود ندارد. رباعیاتِ خیام نهایتا به اعماق پناهبُردنِ فلسفه در روزگارِ عسرتِ اندیشه است. طرد یا انکارِ فلسفی بودنِ ذاتی رباعیات با تحویلِ آن به مجاز و یا به محلولِ شیمیایی زایلکننده عقل حرکتی است ضدفلسفی و نهایتا ضد خیام. تایید گذاشتن است بر آن هجمهای که فلسفه را به اعماق راند. به معنایی، این پیشپا افتاده و واقعی خواندنِ جهان خیام، تفریقِ آن از حکمت، به مراتب ضدخیامیتر است، تا تحویلِ آن به نوعی مجازِ صوفیانه، که برایش جهان هیچگونه واقعیتِ واقعیای ندارد. حداقلش این است که فکرِ مجازاندیش همچنان با این امر در تماس است که جهان به واقعیتِ برهنه فروکاستنی نیست و همیشه و از پیش با حقیقت و با ابدیت، با امر ازلی و سرمدی، نسبتی دارد. خوانشِ مجازاندیش، خلاصه، حداقل این حُرمت را برای خیام قایل است که بگوید شعرش به یک پدیده میرنده صِرف کاهشپذیر نیست. انکارِ کیفیت فلسفی برای لحظه و باده خیام، قایل بودن به اینکه جهان چنان بیمعناست که تنها شکلِ ممکنِ حکمتْ شکلِ غایبِ آن است، شکلِ خودزن و خودانکارگر آن، که «حکمت» نهایتا یعنی اینکه حکمت یک هستی بیوجود است، به نظرِ من درافتادن به نوعی لجبازی کور است علیه عبوسِ زهد. آنانی که بخواهند، حتی در میانِ خردمندان، که به سببِ نوعی واکنشِ بدوی به عبوسِ زهد و اصرارِ زاهد بر «مجازی» شمردنِ هر اشارهای به می و میخانه، دستورِ فیلسوفِ بزرگ را، دعوتِ او را به نسبتی تازه با هستی، با دیگر انسانها، با خود و نهایتا با ابدیت، به دستوری ذاتا ضدِ فلسفی، به زایل کردن خِرَد، به پشتکردن به دغدغههای عمیقِ انسانی که انسان دقیقا به دلیل درگیری با آنها انسان میشود، به بادهنوشی ساده، به گریز از جهان و نه برقراری رابطهای تازه و پُرنشاط با آن، فروبکاهند خیام را بیآنکه بخواهند به زاهد میبخشند و یا به بازار و نهایتا به رژیمِ میرایی. نمیشود که نهایتِ خردِ فلسفی نوعی دعوتِ خشک و خالی باشد به زوالِ عقل، در سمتِ حیوان و نه در سمتِ هوشیاریای تازهتر، حساسیتی باریکتر، واگشایشی به سمتِ حقیقتی که رو به نامیرایی دارد. به نظرِ من خیام مطلقا نمیگوید که جهان بیمعناست، پس عقل چیزی نیست جز یک دردسر. خیام نمیگوید که معنا وجود ندارد، فقط میگوید که آن را از ابوحامد غزالی مجویید.
جمعبندی کنیم. در خیام ما شاهدِ نوعی کوشش هستیم برای احیای نسبتِ انسان با هستی، در شرایطی که حقیقت فلسفی به اعماقِ شعر پناه میبرد و از صحنه عمومی به محافلی میرود که فلسفه، از طریق شرحی بر شعر، زندگی پنهانی و زیرزمینی خود را تا روزگارِ ما ادامه میدهد. این نسبتِ نهایتا مبتنی است بر انکارِ امکانِ ارتباط انسان با امر استعلایی، اما نه انکار گنجایشِ انسان برای برقراری نسبت با جاودانگی. برای خیام انسان میتواند از طریقِ «لحظه»، از طریقِ برقراری نسبت عبرتی خاصی با آن، نسبتی با ابدیت و با حقیقتهای ابدی، داشته باشد که اندرباشِ این جهان است و نه نسبتی بینِ این جهان و امری که از این جهان نیست. گفتنِ این حرف خالی از خطری نیست. بنا بر این، خیام به جای آنکه آن را بگوید، آن را به شکل فرمانی به زیستنی به شکلی خاص که مبتنی است بر آن، آن هم در اعماقی نهفته در صورتی ادبی که در جیب جا میگیرد و میشود آن را همراه زندگی با خود حمل کرد، عرضه کرده است. خیام حرفش را زده است، اما در لفافِ رباعی، به صورتِ ریزکُدهایی که باید بازگشوده شوند.
آیا میتوان بر خیام خُرده گرفت؟ آیا میتوان او را بازخواست کرد که چرا «راهِ پُرخون» عینالقضاتِ را نرفته است؟ عینالقضات هیچ حرفی را در لفافه نمیزند. وقتی او را به سکوت وا میدارند، آنچه او را به سکوت وامیدارد، او به سراغ ژانرِ خصوصیترِ نامهنویسی میرود. هم خیام و هم عینالقضات به شکلی از فضای عمومی، از ژانرهای عمومی، از آنچه منتشر میشود و عموم را مخاطب قرار میدهند، عقبنشینی میکنند. شاید مرگِ غزالیها بود، به خصوص احمد و نیز حتی خیام، که دوروبر عینالقضات را چنان خالی کرد که متشرعان بتوانند او را، که شاید خوشآیندهترین جوانی است که در تاریخِ اندیشه در این سوی جهان به قتل رسیده است، چنین فجیعانه، چنین با غیض و غضب، نابود کنند. در هر صورت تردیدی در دلیری او نیست. او که چنان دلیر بود و چنان کرامتی برای قلم قایل بود که وقتی قلم به دست میگرفت، به قول خودش نمیدانست که آیا قلم است که او را با خود میکشد یا او است که قلم را هدایت میکند، او که هماره میانِ «شاید گفت و نشاید گفت»، آخرش نمیتوانست نگوید و سرانجام به بهای جانش. خیامِ سالخورده و حکیم، خیام ریاضیدان و بنیانگذارِ دقیقترین تقویمِ جهان تا آغاز سده بیستم میلادی، اما با زیرکی افسانهای، کسی که آمدنِ زمستان را محاسبه کرده است، مثلِ آن قصه معروف، اندیشه را در ژرفای زمستان مقاومِ رباعی دفن میکند. او مردِ مبارزه و جان به خطرانداختن نبود. در رفاه به سر میبرد و محتشمانه میزیست. حرفش را زد، اما جانش را به خطر نینداخت. زیرکتر از این بود که به حصر بیفتد یا طعمه قشریت متشرعان و انبوه «زیودی» بشود که هماره آمادهاند تا از نشئه خشونتِ مقدس سرمست شوند.
اسرارِ جهان چنان که در دفترِ ماست
گفتن نتوان، که آن وبالِ سرِ ماست
چون نیست درین مردمِ نادان امنی
نتوان گفتن هرآنچه در خاطرِ ماست
با خیام است، حتی وقتی آنکه میسراید خیام نیست، که حقیقت در زبانِ فارسی دفینهای میشود.
هر راز که اندر دلِ دانا باشد
باید که نهفتهتر زِ عنقا باشد
کاندر صدف از نهفتگی گردد دُر
آن قطره که رازِ دلِ دریا باشد
اگر این توصیفِ کلی از روحِ ادبیات فارسی در نسبتِ آن با حقیقت درست باشد، یا تا آنجایی که میتواند درست باشد، به نظر من میشود از درونِ آن جوهرِ وظیفه ما را در این روزگارِ رجعت تعیین کرد: ما باید هنرِ گنجنامهخوانی را یادبگیریم؛ نوعی حرکتِ آغازینهشناختی، نوعی دیرینهشناسی، که ما را در اعماقِ شکلِ متحرک و سیاری از اندیشه، در شکلِ «جیبی» رباعی، به حکمتی میخواند که در آن رابطه انسان با هستی از گزارشهای حاکم تفریق شده است. مسیرِ ما در امتدادِ رسالتِ احیایی که باری دیگر خود را بر ما تحمیل کرده است، چارهای جز آغازیدن از این رهیافتِ آغازینهشناختی ندارد. این تصمیم از پیشتر برای ما گرفته شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.