تعدد نشستهای خبری معطلمانده نهادها تایید میکند
سخنگویی بر حسب ضرورت
فرزانه آیینی
فهرست نشستهای معطل مانده سخنگویان نهادهای اجرایی و نظارتی موید این است که جز بر حسب ضرورت اغلب مسوولان نه حوصله روبهرویی با رسانهها را دارند نه لزومی به برقراری این ارتباط میبینند. اگرچه ایامی است که برگزاری نشست با رسانهها و انتقال مواضع رویکردها و برنامههای ارگانهای صاحب نظر و تاثیرگذار در امور اجتماعی و سیاسی به یکی از اصول تقویت ارتباط مسوولان با مردم و البته جلب نظر مردم تبدیل شده است و همین سبب شده تا حداقل طی یک دهه اخیر، اغلب نهادهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و قضایی، سمت «سخنگو» را در دستگاهشان رسما بپذیرند اما به باور تحلیلگران، شمار نشستهای بهتعویق افتاده آنها مویدی است بر عدم جدی گرفته شدن مقوله پاسخگویی و لزوم ارتباط با مردم از سوی مسوولان مربوطه البته به قید اضطرار. به این معنی که اغلب آقایان سخنگو به استثنای دو یا سه دستگاه اجرایی و قضایی، زمانی حاضر به نشست مقابل خبرنگاران و پاسخگویی به سوالات آنها میشوند که یا نهادی برای رهایی از برخی انگها و برچسبها تلاش میکند و در شرایط خاص به موضعگیری رهنمون میسازد.
داستان سخنگو از کجا آغاز شد؟
بهمن 57 بود که در فهرست کابینه «مهدی بازرگان» اولین نخستوزیر انقلاب اسلامی نام «عباس امیرانتظام» به عنوان سخنگوی دولت جلب نظر کرد و به اولین سخنگوی دولت جمهوری اسلامی تبدیل شد. پس از آن هم با روی کار آمدن دولت محمدعلی رجایی، وی یکی از معتمدین خود را برای پست سخنگویی انتخاب کرد. «بهزاد نبوی» که در کنار این پست وزارت مشاور دولت را نیز بر عهده داشت، این سمت بر عهده وی نهاده شد. وی در این پست بسیار فراتر از سخنگویان دولت در سه دهه اخیر بود. این سخنگوی دولت در زمینه سرنوشت اعضای بازداشت شده سفارت آمریکا مذاکرات نفسگیری را با «وارن کریستوفر» معاون وقت وزارت خارجه ایالات متحده به انجام رساند و سرانجام توافقات طی بیانیهای که به بیانیه الجزایر معروف شد به اطلاع عموم رسید.
غیبت سخنگو
پس از شهادت «محمدجواد باهنر» نخستوزیر و تعیین نخستوزیر جدید به سبب حضور بهزاد نبوی در پست وزارت صنایع سنگین، وی از سخنگویی دولت کناره گرفت. همین امر هم سبب شد که مدتی کوتاه «احمد توکلی» این سمت را در اختیار بگیرد و پس از استعفای وی عملا سخنگویی دولت به محاق رفت و هر یک از وزیران، خود این وظیفه را بر عهده گرفتند. در دو دولت «اکبر هاشمیرفسنجانی» نیز این پست، کاملا از چارت قوه اجرایی کشور حذف شد و رییسجمهوری خود عهدهدار وظیفه سخنگویی دولت شد.
بازگشت سخنگو با ایدههای جدید
در نهایت با پیروزی «سیدمحمد خاتمی» در انتخابات دوم خرداد 76 و با توجه به یکی از شعارهای محوری وی یعنی دولت پاسخگو، وی تلاش کرد که پست سخنگویی دولت را احیا کند. با حکم محمد خاتمی، «مهاجرانی» وزیر ارشاد را برای این منصب در نظر گرفت. هرچند که وی برای سخنگویی ساختار اداریای پی افکند اما کمتر در هیات سخنگوی دولت ظاهر شد. با این انتصاب بود که سخنگویی دولت براساس شعار پاسخگویی دولت اصلاحات دارای برنامه مدون شد.
تبعیت دیگر نهادها و سازمانها از داشتن سخنگو
بازخورد ارتباط موثر و منظم با رسانهها آنچنان تاثیرگذار بود که وزارت امور خارجه نیز تصمیم گرفت به جلسات خبریاش که تا پیش از این در حد تایید وتکذیب خبرها میشد رنگ و بوی جدیتری دهد و با انتخاب سخنگوهای سخنور ارتباطش با رسانهها را به دو دلیل بیشتر کند؛ اول با هدف اطلاعرسانی از فعالیتهای این دستگاه و موفقیتهایش در عرصه بینالمللی و دوم نمایان کردن نقش دیپلماسی و تاثیر آن بر اوضاع و احوال اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور. شورای نگهبان و دستگاه قضایی دو ارگان شاخص دیگری بودند که در آن ایام یکی پس از دیگری به اهمیت ارتباط با رسانهها پی بردند و با انتخاب سخنگو به برگزاری جلسات خبری اقدام کردند و تا به امروز نیز این نشستها را منظم و هفتگی برگزار میکنند. در ادامه هم این روند در طول هشت سال فعالیت دولت اصلاحات آنقدر قدرت گرفت که قریب به اتفاق نهادها و سازمانها هم برای اطلاعرسانی و ارتباط با مخاطبانشان دست به انتصاب سخنگو و برگزاری جلسات خبری زدند. در دولت دوم خاتمی اما «عبدالله رمضانزاده» در کنار دبیری هیات دولت وظیفه سخنگویی را نیز بر عهده گرفت. جلسات منظم هفتگی با خبرنگاران و مباحثات جنجالبرانگیز با آنان سبب شد که سبک جدیدی از تعامل رسانهها و دولتمردان در ایران تجربه شود. اگرچه در ماههای آخر دولت خاتمی این جلسات به صورت منظم برگزار نشد.
برخورد دوگانه دولتهای احمدینژاد با مقوله سخنگو
اما با ریاستجمهوری «محمود احمدینژاد» در دولت نهم وی انتخاب سخنگوی دولتش را پنجماه به تعویق انداخت تا اینکه «غلامحسین الهام» که تجربه سخنگویی در دو قوه دیگر را نیز داشت به این سمت گمارد، اما در دو سال آخر دولت نهم بسیاری از موضعگیریهای سخنگوی دولت با اقدام عملی دولت نهم تکذیب شد. از عزل و نصبها گرفته تا برخی تصمیمات مهم. این فعل و انفعالات سبب شد که الهام در ماههای پایانی دولت نهم به انحای مختلف از حضور در برابر خبرنگاران و نمایندگان رسانه بگریزد. او نمیدانست آنچه تکذیب میکند، فردا رنگ تایید به خود خواهد گرفت یا نه؟ هر چقدر هم رسانهها را «شایعهساز» نامید، همین شایعهها بود که به شکلی جالب، رنگ واقعیت به خود گرفت و آقای سخنگو را در شرایط دشواری قرار داد. «محمدرضا رحیمی» و «شمسالدین حسینی» دو چهرهای بودند که با حذف غلامحسین الهام به عنوان سخنگویان دولت دهم معرفی شدند. بعد از انتصاب این دو چهره، جلسات سخنگوی دولت از حالت روتین و زمانبندی مشخص خارج شد. اینگونه رییسجمهوری سخنگوی اصلی شد که یا در سفرهای استانی و مجامع و همایشها در تهران به اظهارنظر میپرداخت و برخی انتقادات را پاسخ میداد یا برخی اوقات پس از جلسات هیات دولت در جمع خبرنگاران حضور مییافت. تعلل سخنگویان دولت در حالی صورت میگرفت که در آن ایام که «علی لاریجانی» دبیری شورایعالی امنیت ملی کشور را بر عهده داشت برای این شورا سخنگویی برگزید تا اقدامات و تلاشهای شورا و نقش خود به عنوان نماینده ارشد جمهوری اسلامی در مذاکرات هستهای را به مخاطب انتقال دهد. این در حالی بود که دولت همچنان به جایگاه و اهمیت نقش سخنگو بیتفاوت بود آنچنان که در توجیه این اقدام دولت هم به نقل از «علیاکبر جوانفکر» مشاور مطبوعاتی احمدینژاد گفته شد که رییسجمهوری ضرورتی برای برگزاری نشست خبری با رسانهها نمیبیند. وی معتقد است که «در جامعه بستر نقد فراهم است و مشکلی از این بابت وجود ندارد. خبرنگاران هم میتوانند از طریق روزنامهها، خبرگزاریها و پایگاههای خبری انتقادات خود را مطرح کنند، بنابراین منعی برای نقدهای رسانهای خبرنگاران وجود ندارد و فضای کشور ما برای کار مطبوعاتی و نقدهای رسانهای، باز و آزاد است و خبرنگاران میتوانند کار خود را در زمینه نقد دولت انجام دهند. بنابراین اگر مسایل را با هم خلط کنیم نتیجه نادرستی از آن عاید خواهد شد که بهتر است از آن اجتناب شود... دولت به جای یک سخنگو دو سخنگوی رسمی دارد و در زمینه مسایل اقتصادی نیز اختصاصا سخنگو تعیین کرده است که در نوع خود بیسابقه است و آنها نیز در دسترس هستند و میشود از آنها درباره مسایل مختلف سوال کرد... در عین حال، وزرا هم روزهای چهارشنبه بعد از جلسه هیات دولت در دسترس خبرنگاران قرار میگیرند و هر کس در حوزه کاری خود به مردم گزارش میدهد و ارتباط دولت با مردم برقرار است... و در این زمینه اشکالی به دولت وارد نیست.»
تغییر سخنگو در ماههای پایانی دولت
حالا هم در ماههای پایانی عمر دولت دهم و پس از تعویق مکرر جلسات سخنگویان دولت بهویژه «محمدرضا رحیمی» احمدینژاد اواخر آذرماه گذشته دست بهکار شد و با جذب مجدد الهام به کابینهاش به او مقام سخنگویی دولت را داد تا در ماههای پایانی و هفتههای به شماره افتاده عمر دولت، ارتباط با رسانهها و مردم را بیش از پیش تقویت کند. همین امر سبب شده است تا منتقدان احمدینژاد و دولتش این اقدام او را به حساب فعالیتهای انتخاباتی دولت بنویسند و بگویند که احمدینژاد میخواهد در فرصت کمی که از عمر دولتش باقی است اقدامات و مواضعش را پررنگتر از گذشته به گوش مردم برساند. به همین دلیل هم مجددا الهام را که سابقه سخنگویی در دولت، شورای نگهبان و دستگاه قضایی را دارد به پاستور کشانده است. به هر روی آنچه که حایز اهمیت است اینکه چرا مسوولان به راحتی چشم بر این مهم میبندند و جز به اجبار حاضر به پاسخگویی به رسانهها نمیشوند؟
فهرست نشستهای معطل مانده سخنگویان نهادهای اجرایی و نظارتی موید این است که جز بر حسب ضرورت اغلب مسوولان نه حوصله روبهرویی با رسانهها را دارند نه لزومی به برقراری این ارتباط میبینند. اگرچه ایامی است که برگزاری نشست با رسانهها و انتقال مواضع رویکردها و برنامههای ارگانهای صاحب نظر و تاثیرگذار در امور اجتماعی و سیاسی به یکی از اصول تقویت ارتباط مسوولان با مردم و البته جلب نظر مردم تبدیل شده است و همین سبب شده تا حداقل طی یک دهه اخیر، اغلب نهادهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و قضایی، سمت «سخنگو» را در دستگاهشان رسما بپذیرند اما به باور تحلیلگران، شمار نشستهای بهتعویق افتاده آنها مویدی است بر عدم جدی گرفته شدن مقوله پاسخگویی و لزوم ارتباط با مردم از سوی مسوولان مربوطه البته به قید اضطرار. به این معنی که اغلب آقایان سخنگو به استثنای دو یا سه دستگاه اجرایی و قضایی، زمانی حاضر به نشست مقابل خبرنگاران و پاسخگویی به سوالات آنها میشوند که یا نهادی برای رهایی از برخی انگها و برچسبها تلاش میکند و در شرایط خاص به موضعگیری رهنمون میسازد.
داستان سخنگو از کجا آغاز شد؟
بهمن 57 بود که در فهرست کابینه «مهدی بازرگان» اولین نخستوزیر انقلاب اسلامی نام «عباس امیرانتظام» به عنوان سخنگوی دولت جلب نظر کرد و به اولین سخنگوی دولت جمهوری اسلامی تبدیل شد. پس از آن هم با روی کار آمدن دولت محمدعلی رجایی، وی یکی از معتمدین خود را برای پست سخنگویی انتخاب کرد. «بهزاد نبوی» که در کنار این پست وزارت مشاور دولت را نیز بر عهده داشت، این سمت بر عهده وی نهاده شد. وی در این پست بسیار فراتر از سخنگویان دولت در سه دهه اخیر بود. این سخنگوی دولت در زمینه سرنوشت اعضای بازداشت شده سفارت آمریکا مذاکرات نفسگیری را با «وارن کریستوفر» معاون وقت وزارت خارجه ایالات متحده به انجام رساند و سرانجام توافقات طی بیانیهای که به بیانیه الجزایر معروف شد به اطلاع عموم رسید.
غیبت سخنگو
پس از شهادت «محمدجواد باهنر» نخستوزیر و تعیین نخستوزیر جدید به سبب حضور بهزاد نبوی در پست وزارت صنایع سنگین، وی از سخنگویی دولت کناره گرفت. همین امر هم سبب شد که مدتی کوتاه «احمد توکلی» این سمت را در اختیار بگیرد و پس از استعفای وی عملا سخنگویی دولت به محاق رفت و هر یک از وزیران، خود این وظیفه را بر عهده گرفتند. در دو دولت «اکبر هاشمیرفسنجانی» نیز این پست، کاملا از چارت قوه اجرایی کشور حذف شد و رییسجمهوری خود عهدهدار وظیفه سخنگویی دولت شد.
بازگشت سخنگو با ایدههای جدید
در نهایت با پیروزی «سیدمحمد خاتمی» در انتخابات دوم خرداد 76 و با توجه به یکی از شعارهای محوری وی یعنی دولت پاسخگو، وی تلاش کرد که پست سخنگویی دولت را احیا کند. با حکم محمد خاتمی، «مهاجرانی» وزیر ارشاد را برای این منصب در نظر گرفت. هرچند که وی برای سخنگویی ساختار اداریای پی افکند اما کمتر در هیات سخنگوی دولت ظاهر شد. با این انتصاب بود که سخنگویی دولت براساس شعار پاسخگویی دولت اصلاحات دارای برنامه مدون شد.
تبعیت دیگر نهادها و سازمانها از داشتن سخنگو
بازخورد ارتباط موثر و منظم با رسانهها آنچنان تاثیرگذار بود که وزارت امور خارجه نیز تصمیم گرفت به جلسات خبریاش که تا پیش از این در حد تایید وتکذیب خبرها میشد رنگ و بوی جدیتری دهد و با انتخاب سخنگوهای سخنور ارتباطش با رسانهها را به دو دلیل بیشتر کند؛ اول با هدف اطلاعرسانی از فعالیتهای این دستگاه و موفقیتهایش در عرصه بینالمللی و دوم نمایان کردن نقش دیپلماسی و تاثیر آن بر اوضاع و احوال اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور. شورای نگهبان و دستگاه قضایی دو ارگان شاخص دیگری بودند که در آن ایام یکی پس از دیگری به اهمیت ارتباط با رسانهها پی بردند و با انتخاب سخنگو به برگزاری جلسات خبری اقدام کردند و تا به امروز نیز این نشستها را منظم و هفتگی برگزار میکنند. در ادامه هم این روند در طول هشت سال فعالیت دولت اصلاحات آنقدر قدرت گرفت که قریب به اتفاق نهادها و سازمانها هم برای اطلاعرسانی و ارتباط با مخاطبانشان دست به انتصاب سخنگو و برگزاری جلسات خبری زدند. در دولت دوم خاتمی اما «عبدالله رمضانزاده» در کنار دبیری هیات دولت وظیفه سخنگویی را نیز بر عهده گرفت. جلسات منظم هفتگی با خبرنگاران و مباحثات جنجالبرانگیز با آنان سبب شد که سبک جدیدی از تعامل رسانهها و دولتمردان در ایران تجربه شود. اگرچه در ماههای آخر دولت خاتمی این جلسات به صورت منظم برگزار نشد.
برخورد دوگانه دولتهای احمدینژاد با مقوله سخنگو
اما با ریاستجمهوری «محمود احمدینژاد» در دولت نهم وی انتخاب سخنگوی دولتش را پنجماه به تعویق انداخت تا اینکه «غلامحسین الهام» که تجربه سخنگویی در دو قوه دیگر را نیز داشت به این سمت گمارد، اما در دو سال آخر دولت نهم بسیاری از موضعگیریهای سخنگوی دولت با اقدام عملی دولت نهم تکذیب شد. از عزل و نصبها گرفته تا برخی تصمیمات مهم. این فعل و انفعالات سبب شد که الهام در ماههای پایانی دولت نهم به انحای مختلف از حضور در برابر خبرنگاران و نمایندگان رسانه بگریزد. او نمیدانست آنچه تکذیب میکند، فردا رنگ تایید به خود خواهد گرفت یا نه؟ هر چقدر هم رسانهها را «شایعهساز» نامید، همین شایعهها بود که به شکلی جالب، رنگ واقعیت به خود گرفت و آقای سخنگو را در شرایط دشواری قرار داد. «محمدرضا رحیمی» و «شمسالدین حسینی» دو چهرهای بودند که با حذف غلامحسین الهام به عنوان سخنگویان دولت دهم معرفی شدند. بعد از انتصاب این دو چهره، جلسات سخنگوی دولت از حالت روتین و زمانبندی مشخص خارج شد. اینگونه رییسجمهوری سخنگوی اصلی شد که یا در سفرهای استانی و مجامع و همایشها در تهران به اظهارنظر میپرداخت و برخی انتقادات را پاسخ میداد یا برخی اوقات پس از جلسات هیات دولت در جمع خبرنگاران حضور مییافت. تعلل سخنگویان دولت در حالی صورت میگرفت که در آن ایام که «علی لاریجانی» دبیری شورایعالی امنیت ملی کشور را بر عهده داشت برای این شورا سخنگویی برگزید تا اقدامات و تلاشهای شورا و نقش خود به عنوان نماینده ارشد جمهوری اسلامی در مذاکرات هستهای را به مخاطب انتقال دهد. این در حالی بود که دولت همچنان به جایگاه و اهمیت نقش سخنگو بیتفاوت بود آنچنان که در توجیه این اقدام دولت هم به نقل از «علیاکبر جوانفکر» مشاور مطبوعاتی احمدینژاد گفته شد که رییسجمهوری ضرورتی برای برگزاری نشست خبری با رسانهها نمیبیند. وی معتقد است که «در جامعه بستر نقد فراهم است و مشکلی از این بابت وجود ندارد. خبرنگاران هم میتوانند از طریق روزنامهها، خبرگزاریها و پایگاههای خبری انتقادات خود را مطرح کنند، بنابراین منعی برای نقدهای رسانهای خبرنگاران وجود ندارد و فضای کشور ما برای کار مطبوعاتی و نقدهای رسانهای، باز و آزاد است و خبرنگاران میتوانند کار خود را در زمینه نقد دولت انجام دهند. بنابراین اگر مسایل را با هم خلط کنیم نتیجه نادرستی از آن عاید خواهد شد که بهتر است از آن اجتناب شود... دولت به جای یک سخنگو دو سخنگوی رسمی دارد و در زمینه مسایل اقتصادی نیز اختصاصا سخنگو تعیین کرده است که در نوع خود بیسابقه است و آنها نیز در دسترس هستند و میشود از آنها درباره مسایل مختلف سوال کرد... در عین حال، وزرا هم روزهای چهارشنبه بعد از جلسه هیات دولت در دسترس خبرنگاران قرار میگیرند و هر کس در حوزه کاری خود به مردم گزارش میدهد و ارتباط دولت با مردم برقرار است... و در این زمینه اشکالی به دولت وارد نیست.»
تغییر سخنگو در ماههای پایانی دولت
حالا هم در ماههای پایانی عمر دولت دهم و پس از تعویق مکرر جلسات سخنگویان دولت بهویژه «محمدرضا رحیمی» احمدینژاد اواخر آذرماه گذشته دست بهکار شد و با جذب مجدد الهام به کابینهاش به او مقام سخنگویی دولت را داد تا در ماههای پایانی و هفتههای به شماره افتاده عمر دولت، ارتباط با رسانهها و مردم را بیش از پیش تقویت کند. همین امر سبب شده است تا منتقدان احمدینژاد و دولتش این اقدام او را به حساب فعالیتهای انتخاباتی دولت بنویسند و بگویند که احمدینژاد میخواهد در فرصت کمی که از عمر دولتش باقی است اقدامات و مواضعش را پررنگتر از گذشته به گوش مردم برساند. به همین دلیل هم مجددا الهام را که سابقه سخنگویی در دولت، شورای نگهبان و دستگاه قضایی را دارد به پاستور کشانده است. به هر روی آنچه که حایز اهمیت است اینکه چرا مسوولان به راحتی چشم بر این مهم میبندند و جز به اجبار حاضر به پاسخگویی به رسانهها نمیشوند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.