پروندهای درباره اطلاعرسانی در دولتها
ترکان: رسانهها در «دولت سازندگی» محدود نبودند
طبیعی است که مردم در هر حوزه و تخصصی، خواهان دانستن اخبار و اطلاعات آن حوزه هستند تا بتوانند تصمیمی منطقی و به روز بگیرند. به همین دلیل نحوه اطلاعرسانی در دولتهای پس از جنگ، خصوصا دولت سازندگی را از زبان «اکبر ترکان» میشنویم؛ او که وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح در دولت اول «اکبر هاشمیرفسنجانی» و وزیر راه و ترابری در دولت دوم وی بود. ترکان در گفتوگو با «شرق» هم از نحوه تعامل خود با رسانههای وقت میگوید و هم از راههای ارتباطی رییسجمهوری وقت با مردم.
رابطه شما در دو دوره وزارت با رسانهها چگونه بود؟
ما در هر دو دوره مشکل خاصی با رسانهها نداشتیم. ارتباطی معمولی بین ما و رسانهها برقرار بود و به اندازهای که فکر میکردیم، اطلاعرسانی میکردیم و با رسانههای مختلف همکاری داشتیم.
مشکل سر همین «به اندازهای که فکر میکردیم» است. الان هم خیلی از مسوولان و دولتمردان به اندازهای که خود فکر میکنند لازم است، اطلاعرسانی میکنند.
خب توجه داشته باشید میزان اطلاعرسانی به اندازه تقاضای رسانههاست. در این زمینه هم عرضه و تقاضا در نسبت معینی هستند. همه وزارتخانهها و نهادهای اجرایی به اندازهای پاسخگو هستند که از آنها سوال شود. حال یکبار این سوال توسط نهادهای قانونی نظارتی مثل مجلس و دیوان محاسبات صورت میگیرد و یکبار هم توسط رسانهها. در زمانی که بنده وزیر بودم، در هر دو دوره، به میزان تقاضایی که برای اطلاعرسانی بود، ما عرضه اطلاعات میکردیم و در این زمینه خساستی نداشتیم. البته منظورم از اطلاعرسانی، منعکس کردن هر آنچه که در واقعیت بود، است نه آنچه که دوست داشتیم باشد.
غیر از خودتان در مقام وزارت، سایر مسوولان زیر نظر شما، ارتباطشان با رسانهها چگونه بود؟ آیا محدودیتی برای آنها در این خصوص در نظر گرفته بودید؟
احتمالا میدانید که بنده در دو وزارتخانه متفاوت کار کردهام. یکی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و دیگری وزارت راه و ترابری. بحث اطلاعرسانی در این دو وزارتخانه کاملا متفاوت است. در وزارت راه، خیلی از سازمانها زیرمجموعه ما بودند اما در برخی امور مثل اطلاعرسانی مستقل عمل میکردند. سازمانهایی مانند سازمان راهداری و حمل و نقل جادهای، سازمان بنادر و دریانوردی، سازمان هواپیمایی کشوری، راهآهن جمهوری اسلامی ایران یا سازمان هواشناسی، جداگانه نشستهای خبری خود را داشتند و دستگاه اطلاعرسانی مستقلی داشتند. اما در وزارت دفاع، قضیه اطلاعرسانی کاملا متفاوت است. آنجا بنا به اهمیت موضوع و امنیتی بودن خیلی از اطلاعات، همه گزارشها و اخبار در مجرای مشخصی قرار گرفته و در یک جا جمع و محافظت میشوند. خب آنجا اطلاعرسانی، قواعد و اصول خاص خود را دارد که ما طبق همان اصول هم سعی میکردیم اطلاعات لازم را منتشر کنیم.
آیا موردی پیش آمد که شما با معاونان و سایر مسوولان زیرمجموعه خود برخورد کنید که چرا اطلاعاتی را منتشر کردند؟
مورد خاصی را به یاد نمیآورم. همانطور که گفتم هیچ اصراری نداشتم که همه اطلاعات پس از هماهنگی با بنده منتشر شود.
در کل مدت وزارتتان، بیشتر اصطکاکتان با رسانهها کی و سر چه ماجرایی بود؟
بیشترین انتقادات و حملات رسانهها به زمانی بازمیگردد که در وزارت راه بودم و یکی از هواپیماهای شرکت هواپیمایی «آسمان» که در مسیر تهران- اصفهان بود، سقوط کرد. خاطرم هست حجم وسیعی از انتقادات رسانهها به یکباره متوجه وزارت راه شد که البته طبیعی هم بود، حادثه تلخ و ناگواری بود که برای ما هم خیلی تکاندهنده بود. گرچه ما سعی کردیم در این حادثه هم اطلاعرسانی به موقع داشته باشیم، اما علت این حادثه هوایی ناشناخته باقی ماند، شاید بدانید علت حوادث هوایی گاهی شناسایی میشود و گاهی هم ناشناخته میماند که به آنها unknown میگویند.
آیا در این ماجرا کسی استعفا کرد یا عذرخواهیای صورت گرفت؟
همانطور که گفتم ما تمام سعی خود را کردیم که به مردم توضیح دهیم و علت حادثه را مشخص کنیم، ولی خب نشد و به لحاظ فنی هم این امکان نبود. اما هم بنده و هم مدیرعامل وقت شرکت هواپیمایی آسمان حتیالامکان در جهت پاسخ به افکار عمومی تلاش کردیم.
رابطه شما با رسانههای دولتی وقت بهتر نبود؟
فرق نمیکرد، برای من رسانههای دولتی و غیردولتی از یک درجه اهمیت برخوردار بودند. چون ما با کسی دعوا و مرافعه نداشتیم. رابطه همه رسانهها با ما خوب بود.
یعنی هیچ منتقدی نداشتید؟
ما اشکالات زیادی داشتیم و میتوانم بگویم اشکالاتمان خیلی بیشتر از چیزی بود که حتی در رسانههای منتقد منعکس میشد.
آیا از رسانه خاصی هم شکایت کردید؟
خیر، دلخوری پیش آمد، اما به مرحله طرح شکایت نرسید. ضمن آنکه واقعا اشکالات ما خیلی بیشتر از آن چیزی بود که حتی در رسانههای منتقد منعکس میشد.
به دلیل محدودیت رسانهها؟
فکر نمیکنم، رسانهها در آن زمان خیلی هم محدود نبودند، خب ما یکسری موفقیتهایی هم داشتیم که به چشم میآمد و رسانهها هم نسبت به آنها بیتوجه نبودند. گرچه همانطور که گفتم اینطور نبود که فقط از ما تعریف کنند و نقدمان نکنند. ما از همه انتقادات استفاده میکردیم و خیلی مواقع از نقدهای انعکاسیافته در مطبوعات متوجه میشدیم که اشکالات کارمان کجاست و در کدام حوزهها بیشتر باید سرمایهگذاری کنیم. از این حیث اگر رسانهها در کشور آزاد باشند و بتوانند نکاتی را که متوجه میشوند راحت بنویسند، برای دستگاههای اجرایی هم مفید و موثرند.
رابطه دولت سازندگی با رسانهها چگونه بود؟ در اینباره رییسجمهوری وقت توصیه و سفارشی نداشتند؟
آن زمان خود آقای هاشمی ارتباط خوبی با عموم مردم داشتند و از طریق تریبون نمازجمعه بهترین و موثرترین نوع اطلاعرسانی را داشتند. ایشان هرچند وقت یکبار که به نماز جمعه میآمدند توضیحاتی را به مردم میدادند که دو خاصیت داشت، هم مردم در جریان امور قرار میگرفتند و هم احساس میکردند مشکلاتشان کمتر شده است، یعنی بدون آنکه اتفاق خاصی افتاده باشد یا تغییری به وجود آمده باشد، مردم در پایان خطبهها احساس رضایت میکردند، چون آقای هاشمی هم مشکلات را میگفتند و هم امید به آینده میدادند.
تا چقدر این امید واقعی بود؟
من از آقای هاشمی حرفی را به خاطر نمیآورم که دربرگیرنده امیدی واهی باشد. ایشان راست میگفت و هیچ مشکلی را مخفی یا انکار نمیکرد، ولی در عین حال با بیان راهحل مشکل، امید را نیز زنده نگه میداشت. ایشان امید را در جامعه منتشر میکردند.
البته این همه ماجرا نبود، ایشان در اوایل بعد از جنگ، در هر نمازجمعه از مشکلات قابل تامل دولت جنگ میگفتند.
اما من شهادت میدهم که آقای هاشمی همیشه از دولت جنگ دفاع میکرد. یکبار در هیات دولت بودیم، برخی از دوستان به دولت جنگ تاختند، آقای هاشمی حرف آنها را قطع کرد و به صراحت گفت من در تمام تصمیمات آن دوران شریکم و آن دوران را نمیتوانم محکوم کنم. مشکلاتی در دوران جنگ بود که زمینهساز برخی از تصمیمات بود و هر نقدی باید با توجه به آن مشکلات باشد.
طبیعی است که مردم در هر حوزه و تخصصی، خواهان دانستن اخبار و اطلاعات آن حوزه هستند تا بتوانند تصمیمی منطقی و به روز بگیرند. به همین دلیل نحوه اطلاعرسانی در دولتهای پس از جنگ، خصوصا دولت سازندگی را از زبان «اکبر ترکان» میشنویم؛ او که وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح در دولت اول «اکبر هاشمیرفسنجانی» و وزیر راه و ترابری در دولت دوم وی بود. ترکان در گفتوگو با «شرق» هم از نحوه تعامل خود با رسانههای وقت میگوید و هم از راههای ارتباطی رییسجمهوری وقت با مردم.
رابطه شما در دو دوره وزارت با رسانهها چگونه بود؟
ما در هر دو دوره مشکل خاصی با رسانهها نداشتیم. ارتباطی معمولی بین ما و رسانهها برقرار بود و به اندازهای که فکر میکردیم، اطلاعرسانی میکردیم و با رسانههای مختلف همکاری داشتیم.
مشکل سر همین «به اندازهای که فکر میکردیم» است. الان هم خیلی از مسوولان و دولتمردان به اندازهای که خود فکر میکنند لازم است، اطلاعرسانی میکنند.
خب توجه داشته باشید میزان اطلاعرسانی به اندازه تقاضای رسانههاست. در این زمینه هم عرضه و تقاضا در نسبت معینی هستند. همه وزارتخانهها و نهادهای اجرایی به اندازهای پاسخگو هستند که از آنها سوال شود. حال یکبار این سوال توسط نهادهای قانونی نظارتی مثل مجلس و دیوان محاسبات صورت میگیرد و یکبار هم توسط رسانهها. در زمانی که بنده وزیر بودم، در هر دو دوره، به میزان تقاضایی که برای اطلاعرسانی بود، ما عرضه اطلاعات میکردیم و در این زمینه خساستی نداشتیم. البته منظورم از اطلاعرسانی، منعکس کردن هر آنچه که در واقعیت بود، است نه آنچه که دوست داشتیم باشد.
غیر از خودتان در مقام وزارت، سایر مسوولان زیر نظر شما، ارتباطشان با رسانهها چگونه بود؟ آیا محدودیتی برای آنها در این خصوص در نظر گرفته بودید؟
احتمالا میدانید که بنده در دو وزارتخانه متفاوت کار کردهام. یکی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و دیگری وزارت راه و ترابری. بحث اطلاعرسانی در این دو وزارتخانه کاملا متفاوت است. در وزارت راه، خیلی از سازمانها زیرمجموعه ما بودند اما در برخی امور مثل اطلاعرسانی مستقل عمل میکردند. سازمانهایی مانند سازمان راهداری و حمل و نقل جادهای، سازمان بنادر و دریانوردی، سازمان هواپیمایی کشوری، راهآهن جمهوری اسلامی ایران یا سازمان هواشناسی، جداگانه نشستهای خبری خود را داشتند و دستگاه اطلاعرسانی مستقلی داشتند. اما در وزارت دفاع، قضیه اطلاعرسانی کاملا متفاوت است. آنجا بنا به اهمیت موضوع و امنیتی بودن خیلی از اطلاعات، همه گزارشها و اخبار در مجرای مشخصی قرار گرفته و در یک جا جمع و محافظت میشوند. خب آنجا اطلاعرسانی، قواعد و اصول خاص خود را دارد که ما طبق همان اصول هم سعی میکردیم اطلاعات لازم را منتشر کنیم.
آیا موردی پیش آمد که شما با معاونان و سایر مسوولان زیرمجموعه خود برخورد کنید که چرا اطلاعاتی را منتشر کردند؟
مورد خاصی را به یاد نمیآورم. همانطور که گفتم هیچ اصراری نداشتم که همه اطلاعات پس از هماهنگی با بنده منتشر شود.
در کل مدت وزارتتان، بیشتر اصطکاکتان با رسانهها کی و سر چه ماجرایی بود؟
بیشترین انتقادات و حملات رسانهها به زمانی بازمیگردد که در وزارت راه بودم و یکی از هواپیماهای شرکت هواپیمایی «آسمان» که در مسیر تهران- اصفهان بود، سقوط کرد. خاطرم هست حجم وسیعی از انتقادات رسانهها به یکباره متوجه وزارت راه شد که البته طبیعی هم بود، حادثه تلخ و ناگواری بود که برای ما هم خیلی تکاندهنده بود. گرچه ما سعی کردیم در این حادثه هم اطلاعرسانی به موقع داشته باشیم، اما علت این حادثه هوایی ناشناخته باقی ماند، شاید بدانید علت حوادث هوایی گاهی شناسایی میشود و گاهی هم ناشناخته میماند که به آنها unknown میگویند.
آیا در این ماجرا کسی استعفا کرد یا عذرخواهیای صورت گرفت؟
همانطور که گفتم ما تمام سعی خود را کردیم که به مردم توضیح دهیم و علت حادثه را مشخص کنیم، ولی خب نشد و به لحاظ فنی هم این امکان نبود. اما هم بنده و هم مدیرعامل وقت شرکت هواپیمایی آسمان حتیالامکان در جهت پاسخ به افکار عمومی تلاش کردیم.
رابطه شما با رسانههای دولتی وقت بهتر نبود؟
فرق نمیکرد، برای من رسانههای دولتی و غیردولتی از یک درجه اهمیت برخوردار بودند. چون ما با کسی دعوا و مرافعه نداشتیم. رابطه همه رسانهها با ما خوب بود.
یعنی هیچ منتقدی نداشتید؟
ما اشکالات زیادی داشتیم و میتوانم بگویم اشکالاتمان خیلی بیشتر از چیزی بود که حتی در رسانههای منتقد منعکس میشد.
آیا از رسانه خاصی هم شکایت کردید؟
خیر، دلخوری پیش آمد، اما به مرحله طرح شکایت نرسید. ضمن آنکه واقعا اشکالات ما خیلی بیشتر از آن چیزی بود که حتی در رسانههای منتقد منعکس میشد.
به دلیل محدودیت رسانهها؟
فکر نمیکنم، رسانهها در آن زمان خیلی هم محدود نبودند، خب ما یکسری موفقیتهایی هم داشتیم که به چشم میآمد و رسانهها هم نسبت به آنها بیتوجه نبودند. گرچه همانطور که گفتم اینطور نبود که فقط از ما تعریف کنند و نقدمان نکنند. ما از همه انتقادات استفاده میکردیم و خیلی مواقع از نقدهای انعکاسیافته در مطبوعات متوجه میشدیم که اشکالات کارمان کجاست و در کدام حوزهها بیشتر باید سرمایهگذاری کنیم. از این حیث اگر رسانهها در کشور آزاد باشند و بتوانند نکاتی را که متوجه میشوند راحت بنویسند، برای دستگاههای اجرایی هم مفید و موثرند.
رابطه دولت سازندگی با رسانهها چگونه بود؟ در اینباره رییسجمهوری وقت توصیه و سفارشی نداشتند؟
آن زمان خود آقای هاشمی ارتباط خوبی با عموم مردم داشتند و از طریق تریبون نمازجمعه بهترین و موثرترین نوع اطلاعرسانی را داشتند. ایشان هرچند وقت یکبار که به نماز جمعه میآمدند توضیحاتی را به مردم میدادند که دو خاصیت داشت، هم مردم در جریان امور قرار میگرفتند و هم احساس میکردند مشکلاتشان کمتر شده است، یعنی بدون آنکه اتفاق خاصی افتاده باشد یا تغییری به وجود آمده باشد، مردم در پایان خطبهها احساس رضایت میکردند، چون آقای هاشمی هم مشکلات را میگفتند و هم امید به آینده میدادند.
تا چقدر این امید واقعی بود؟
من از آقای هاشمی حرفی را به خاطر نمیآورم که دربرگیرنده امیدی واهی باشد. ایشان راست میگفت و هیچ مشکلی را مخفی یا انکار نمیکرد، ولی در عین حال با بیان راهحل مشکل، امید را نیز زنده نگه میداشت. ایشان امید را در جامعه منتشر میکردند.
البته این همه ماجرا نبود، ایشان در اوایل بعد از جنگ، در هر نمازجمعه از مشکلات قابل تامل دولت جنگ میگفتند.
اما من شهادت میدهم که آقای هاشمی همیشه از دولت جنگ دفاع میکرد. یکبار در هیات دولت بودیم، برخی از دوستان به دولت جنگ تاختند، آقای هاشمی حرف آنها را قطع کرد و به صراحت گفت من در تمام تصمیمات آن دوران شریکم و آن دوران را نمیتوانم محکوم کنم. مشکلاتی در دوران جنگ بود که زمینهساز برخی از تصمیمات بود و هر نقدی باید با توجه به آن مشکلات باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.