نقدی بر وسترن اسپاگتی کوئنتین تارانتینو، «جانگو زنجیر گسیخته»
سیاه، سفید خشمگین
ای. اُ. اسکات / ترجمه: ساسان گلفر / لئوناردو ديكاپريو در نمايي از «جانگوي زنجير گسيخته»
دختر نوجوان من، وقتی عنوانبندی پایانی «جانگو زنجیرگسیخته» کوئنتین تارانتینو روی پرده میرفت، گفت: «از «لینکلن» بهتر بود.» داشت سر به سرم میگذاشت - یک واقعیت غمانگیز در زندگی من این است افرادی که بیشترین شیفتگی را در زندگی شخصی نسبت به آنها دارم در شیفتگی به آخرین فیلم اسپیلبرگ با من شریک نیستند - و البته نقطهنظر شرکتهای تولید فیلم را بازتاب میدهند. «لینکلن» و «جانگو رنجیرگسيخته»، یکی درام تاریخی هوشمندانه و دیگری کارتون اکشن دیوانهوار پر از خونریزی، اساسا دو راهحل متفاوت را برای یک مشکل مطرح میکنند. تقریبا میتوانید تصور کنید که دو فیلم، یا دستکم قهرمانهای آنها نوعی کلیشههای نژادی خیرخواهانه را بازتاب میدهند که میتوان از آنها در نمایشهای کمدی تکنفره استفاده کرد (هجوی به یاد ماندنی بر آن نیز در «خانواده سیمپسن» دیده شد)؛ اینکه «مردان سفید بردهداری را اینگونه ملغا کردند (اصلاحیه قانون اساسی را تصویب کردند)، اما مردان سیاه بردگی را اینگونه (با نابود کردن مزرعهها) ملغا کردند.»
تضادی اساسیتر را میان رویکرد دو فیلم میتوان مشاهده کرد - هر دو ریشه در تاریخ سینمای عامهپسند دارند و مهارت هر دو فیلمساز کارکشته تحسینبرانگیز است، همینطور حسابشده بودن میزان تعلیق آنها با توجه به اینکه موضوع آنها آکنده از رنج و دلهره و مخاطره است.
اسپیلبرگ در پروژههای بلندپروازانه و تاریخ اندیشانهاش به سنت مغرورانه «فیلم هالیوودی» متمسک میشود (اگرچه گاهی آن را به سخره میگیرد) که مضامین بزرگ در آنها با ژستهای چشمگیر و متناسب بصری و احساسی مورد اشاره قرار میگیرند. تارانتینو از ژانرها و سبکهایی الهام میگیرد که کمتر اسم و رسمی دارند: فیلمهای هنرهای رزمی آسیایی، وسترنهای اسپاگتی و فیلمهای سیاهپوستی بهرهکشانه. البته در این مرحله نیازی به انتخاب ندارید. از جمله دستاوردهای آقای تارانتینو به کرسی نشاندن موفقیتآمیز این تفکر بود که فیلمهای رده «ب» نهچندان خوشنام و به فراموشی سپرده شده قدیمی را باید از زاویه دیدی نو و با احترام و بدون ریشخند نگاه کرد. علاقه و احترام خود او نسبت به فیلمهای قاعدهگریز و خارج از چارچوبهای پذیرفته باعث شده تا راههای تازهای برای جدی گرفتن این قبیل فیلمها پیدا شود. «جانگو زنجیرگسیخته» بدون رودربایستی و در کمال خودآگاهی مبتذل است، با حرکات دوربین و موسیقی گل درشتی که هم یادآور وسترنهای باسمهای دهه 1950 است و هم فرزندان آمیخته با ماکارونی آنها که یک دهه بعد متولد شدند. (عنوان فیلم از یک مجموعه فیلمهای اکشن ایتالیایی گرفته شده که ستاره نقش اول آنها، فرانکو نرو، در یک نقش کوتاه افتخاری در این فیلم ظاهر میشود.) این فیلم که مدام از این شاخ به آن شاخ میپرد، همه چیز را به مسخره میگیرد، به شکل سرگیجهآوری ددمنشانه است و به طور فجیعی پر از بددهنی است. اما در عین حال یک فیلم چالشبرانگیز و مهم درباره بردهداری و نژادپرستی نیز هست. از این لحاظ، «جانگو زنجیرگسیخته» همتای نزدیک «لعنتیهای بیآبرو» است، فیلمی که تارانتینو در آن جسورانه از جنگ نازیها با دیگر نژادها به عنوان پسزمینهای برای ساختن فیلمی هجوآمیز و فوقالعاده خشن بهره گرفت. او صرفا از واقعیتهای تاریخی فاصله نگرفت تا شخصیتهایی که لقبشان در عنوانبندی آمده است را به عنوان جوخهای از آدمکشهای تحت فرماندهی یک ستوان ارتش آمریکا از ایالت تنسی اختراع کند، بلکه تاریخ را به زبان فانتزی سینمایی از نو نوشته است. مساله «لعنتیهای بیآبرو» این نبود که خود را درگیر گمانهای خلاف واقعیتی درباره طرح موفقیتآمیز کشتن هیتلر کند بلکه این بود که با بهرهگیری از توهم باورپذیر سینمایی به ماجرای تخیلی و غیرممکن یک انتقام و تسویهحساب شکل ببخشد. «جانگو زنجیرگسیخته» نیز مانند «لعنتیهای بیآبرو» به شکلی دیوانهوار سرگرمکننده و ولنگارانه است و همچنین از لحاظ اخلاقی چنان جدی است که بازیگوشیهای آن را کاملا میپوشاند. کریستف والتز که در «لعنتیهای بیآبرو» نقش هانس لاندا، افسر جذاب و سادیست اس.اس. را ایفا میکرد، در این فیلم نقش دکتر کینگ شولتز را دارد؛ یک جایزه بگیر جذاب و سادیست آلمانی (ظاهرا شغل دندانپزشکی دارد) که بیزاریاش از بردهداری او را به متحد و مربی قهرمان داستان بدل میکند. قهرمان داستان که در اولین برخورد او را کثیف و ژولیده در یک شب سرد تگزاس سال 1858میبینیم، جانگو (جمی فاکس) نام دارد که به نوچه و شریک تجاری شولتز مبدل میشود. شولتز داراي یک تفنگ به مزد بیاخلاق است که فراریها را تعقیب میکند و طبق عادت به اولین اعلانی که طبق فرمول «تحت تعقیب: مرده یا زنده» میبیند، پاسخ مثبت میدهد.
به مرور نقش هفتتیرکش سفید و نوچه غیرسفید وارونه میشود و ماموریت این دو از کار و کاسبی شولتز به موضوع نجات همسر جانگو، برومهیلدا (کری واشنگتن) تغییر جهت میدهد. بعد از آنکه این زوج سعی کرده بودند همراه با هم از مزرعه سابقشان فرار کنند، آنها را شلاغ و داغ زدهاند (مجازات وحشتناکی که در فلشبکها نشان داده شده) و برومهیلدا فروخته شده است. جستوجوی جانگو و شولتز آنها را به کندی لند میکشاند؛ عمارتی در میسیسیپی که لئوناردو دیکاپریو نقش ارباب آن، کالوین کندی را ایفا میکند. کندی برده خانهزادی دارد به نام استفن (ساموئلال.جکسن) که شریک او در وحشیگری و بیرحمی است و یکی از تکاندهندهترین ابداعات فیلم «جانگو زنجیرگسیخته» است. او یک «عمو تام» است که خدمتپیشگی باعث شده تا به هیولا تبدیل شود و تجسم خود نمادین جانگو است که جانگو باید او را نابود کند تا آزادی را به کف آورد و حفظ کند. پیرنگ داستان، با در نظر گرفتن استانداردهای آقای تارانتینو، نسبتا خطی و فاقد درهمریختگیهای زمانی پرطمطراق «پالپ فیکشن» یا خطوط داستانی موازی «لعنتیهای بیآبرو» است. اما فیلم به قدر کافی زمان میبرد و در یک گستره بزرگ جغرافیایی و مضمونی سرگردان میماند.
منبع: نیویورکتایمز
جانگو زنجیرگسیخته
- نویسنده و کارگردان: کوئنتین تارانتینو
- بازیگران: جمی فاکس، کریستف والتز، لئوناردو دیکاپریو، ساموئل ال. جکسن، کری واشنگتن
- خلاصه داستان: بردهای که به یک جایزه بگیر بدل شده است، از مربی خود کمک میگیرد تا همسرش را از مزرعه یک بردهدار بیرحم نجات دهد.
- محصول 2012 آمریکا - زبان: انگلیسی، آلمانی، فرانسه
- تاریخ اکران: 25 دسامبر (5 دی)، زمان نمایش: 165دقیقه
دختر نوجوان من، وقتی عنوانبندی پایانی «جانگو زنجیرگسیخته» کوئنتین تارانتینو روی پرده میرفت، گفت: «از «لینکلن» بهتر بود.» داشت سر به سرم میگذاشت - یک واقعیت غمانگیز در زندگی من این است افرادی که بیشترین شیفتگی را در زندگی شخصی نسبت به آنها دارم در شیفتگی به آخرین فیلم اسپیلبرگ با من شریک نیستند - و البته نقطهنظر شرکتهای تولید فیلم را بازتاب میدهند. «لینکلن» و «جانگو رنجیرگسيخته»، یکی درام تاریخی هوشمندانه و دیگری کارتون اکشن دیوانهوار پر از خونریزی، اساسا دو راهحل متفاوت را برای یک مشکل مطرح میکنند. تقریبا میتوانید تصور کنید که دو فیلم، یا دستکم قهرمانهای آنها نوعی کلیشههای نژادی خیرخواهانه را بازتاب میدهند که میتوان از آنها در نمایشهای کمدی تکنفره استفاده کرد (هجوی به یاد ماندنی بر آن نیز در «خانواده سیمپسن» دیده شد)؛ اینکه «مردان سفید بردهداری را اینگونه ملغا کردند (اصلاحیه قانون اساسی را تصویب کردند)، اما مردان سیاه بردگی را اینگونه (با نابود کردن مزرعهها) ملغا کردند.»
تضادی اساسیتر را میان رویکرد دو فیلم میتوان مشاهده کرد - هر دو ریشه در تاریخ سینمای عامهپسند دارند و مهارت هر دو فیلمساز کارکشته تحسینبرانگیز است، همینطور حسابشده بودن میزان تعلیق آنها با توجه به اینکه موضوع آنها آکنده از رنج و دلهره و مخاطره است.
اسپیلبرگ در پروژههای بلندپروازانه و تاریخ اندیشانهاش به سنت مغرورانه «فیلم هالیوودی» متمسک میشود (اگرچه گاهی آن را به سخره میگیرد) که مضامین بزرگ در آنها با ژستهای چشمگیر و متناسب بصری و احساسی مورد اشاره قرار میگیرند. تارانتینو از ژانرها و سبکهایی الهام میگیرد که کمتر اسم و رسمی دارند: فیلمهای هنرهای رزمی آسیایی، وسترنهای اسپاگتی و فیلمهای سیاهپوستی بهرهکشانه. البته در این مرحله نیازی به انتخاب ندارید. از جمله دستاوردهای آقای تارانتینو به کرسی نشاندن موفقیتآمیز این تفکر بود که فیلمهای رده «ب» نهچندان خوشنام و به فراموشی سپرده شده قدیمی را باید از زاویه دیدی نو و با احترام و بدون ریشخند نگاه کرد. علاقه و احترام خود او نسبت به فیلمهای قاعدهگریز و خارج از چارچوبهای پذیرفته باعث شده تا راههای تازهای برای جدی گرفتن این قبیل فیلمها پیدا شود. «جانگو زنجیرگسیخته» بدون رودربایستی و در کمال خودآگاهی مبتذل است، با حرکات دوربین و موسیقی گل درشتی که هم یادآور وسترنهای باسمهای دهه 1950 است و هم فرزندان آمیخته با ماکارونی آنها که یک دهه بعد متولد شدند. (عنوان فیلم از یک مجموعه فیلمهای اکشن ایتالیایی گرفته شده که ستاره نقش اول آنها، فرانکو نرو، در یک نقش کوتاه افتخاری در این فیلم ظاهر میشود.) این فیلم که مدام از این شاخ به آن شاخ میپرد، همه چیز را به مسخره میگیرد، به شکل سرگیجهآوری ددمنشانه است و به طور فجیعی پر از بددهنی است. اما در عین حال یک فیلم چالشبرانگیز و مهم درباره بردهداری و نژادپرستی نیز هست. از این لحاظ، «جانگو زنجیرگسیخته» همتای نزدیک «لعنتیهای بیآبرو» است، فیلمی که تارانتینو در آن جسورانه از جنگ نازیها با دیگر نژادها به عنوان پسزمینهای برای ساختن فیلمی هجوآمیز و فوقالعاده خشن بهره گرفت. او صرفا از واقعیتهای تاریخی فاصله نگرفت تا شخصیتهایی که لقبشان در عنوانبندی آمده است را به عنوان جوخهای از آدمکشهای تحت فرماندهی یک ستوان ارتش آمریکا از ایالت تنسی اختراع کند، بلکه تاریخ را به زبان فانتزی سینمایی از نو نوشته است. مساله «لعنتیهای بیآبرو» این نبود که خود را درگیر گمانهای خلاف واقعیتی درباره طرح موفقیتآمیز کشتن هیتلر کند بلکه این بود که با بهرهگیری از توهم باورپذیر سینمایی به ماجرای تخیلی و غیرممکن یک انتقام و تسویهحساب شکل ببخشد. «جانگو زنجیرگسیخته» نیز مانند «لعنتیهای بیآبرو» به شکلی دیوانهوار سرگرمکننده و ولنگارانه است و همچنین از لحاظ اخلاقی چنان جدی است که بازیگوشیهای آن را کاملا میپوشاند. کریستف والتز که در «لعنتیهای بیآبرو» نقش هانس لاندا، افسر جذاب و سادیست اس.اس. را ایفا میکرد، در این فیلم نقش دکتر کینگ شولتز را دارد؛ یک جایزه بگیر جذاب و سادیست آلمانی (ظاهرا شغل دندانپزشکی دارد) که بیزاریاش از بردهداری او را به متحد و مربی قهرمان داستان بدل میکند. قهرمان داستان که در اولین برخورد او را کثیف و ژولیده در یک شب سرد تگزاس سال 1858میبینیم، جانگو (جمی فاکس) نام دارد که به نوچه و شریک تجاری شولتز مبدل میشود. شولتز داراي یک تفنگ به مزد بیاخلاق است که فراریها را تعقیب میکند و طبق عادت به اولین اعلانی که طبق فرمول «تحت تعقیب: مرده یا زنده» میبیند، پاسخ مثبت میدهد.
به مرور نقش هفتتیرکش سفید و نوچه غیرسفید وارونه میشود و ماموریت این دو از کار و کاسبی شولتز به موضوع نجات همسر جانگو، برومهیلدا (کری واشنگتن) تغییر جهت میدهد. بعد از آنکه این زوج سعی کرده بودند همراه با هم از مزرعه سابقشان فرار کنند، آنها را شلاغ و داغ زدهاند (مجازات وحشتناکی که در فلشبکها نشان داده شده) و برومهیلدا فروخته شده است. جستوجوی جانگو و شولتز آنها را به کندی لند میکشاند؛ عمارتی در میسیسیپی که لئوناردو دیکاپریو نقش ارباب آن، کالوین کندی را ایفا میکند. کندی برده خانهزادی دارد به نام استفن (ساموئلال.جکسن) که شریک او در وحشیگری و بیرحمی است و یکی از تکاندهندهترین ابداعات فیلم «جانگو زنجیرگسیخته» است. او یک «عمو تام» است که خدمتپیشگی باعث شده تا به هیولا تبدیل شود و تجسم خود نمادین جانگو است که جانگو باید او را نابود کند تا آزادی را به کف آورد و حفظ کند. پیرنگ داستان، با در نظر گرفتن استانداردهای آقای تارانتینو، نسبتا خطی و فاقد درهمریختگیهای زمانی پرطمطراق «پالپ فیکشن» یا خطوط داستانی موازی «لعنتیهای بیآبرو» است. اما فیلم به قدر کافی زمان میبرد و در یک گستره بزرگ جغرافیایی و مضمونی سرگردان میماند.
منبع: نیویورکتایمز
جانگو زنجیرگسیخته
- نویسنده و کارگردان: کوئنتین تارانتینو
- بازیگران: جمی فاکس، کریستف والتز، لئوناردو دیکاپریو، ساموئل ال. جکسن، کری واشنگتن
- خلاصه داستان: بردهای که به یک جایزه بگیر بدل شده است، از مربی خود کمک میگیرد تا همسرش را از مزرعه یک بردهدار بیرحم نجات دهد.
- محصول 2012 آمریکا - زبان: انگلیسی، آلمانی، فرانسه
- تاریخ اکران: 25 دسامبر (5 دی)، زمان نمایش: 165دقیقه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.