|

ضد قهرمان به جای قهرمان

ونداد الوندی‌پور

کسی که اولین‌بار اصطلاح «وسترن اسپاگتی» را به کار برد، روزنامه‌نگاری ایتالیایی بود به نام آلفونسو سانشا. آقای سانشا که احتمالا از عشاق وسترن آمریکایی بود، از اینکه می‌دید برخی هموطنان فیلمسازش پا در کفش بزرگانی چون جان فورد و هوارد هاکس کرده‌اند عصبانی بود و برای خالی کردن دق دلی‌اش و تحقیر و تمسخر این وسترن‌های بدلی، آنها را با اسپاگتی - که مثل برج پیزا و پاپ و ماشین فیات از سمبل‌های ایتالیا بود - ترکیب کرد و وسترن اسپاگتی را ساخت که معادل وطنی‌اش (از دید او) می‌شد وسترن آبگوشتی. اما نظر دیگران با نظر آقای روزنامه‌نگار فرق داشت و دیری نگذشت که بار منفی این اصطلاح از بین رفت و وسترن اسپاگتی به ژانری محبوب تبدیل شد؛ ژانری که اقتصاد سینمای ایتالیا را دگرگون کرد و روحی تازه به ژانر کهنه وسترن بخشید.

وسترن‌های ایتالیایی در اواسط دهه 1960 متولد شدند؛ هنگامی که وسترن آمریکایی در حال مرگ تدریجی بود و بعد از گذشتن از دهه‌های طلایی 1940 و 1950، کم‌کم داشت تماشاگرانش را از دست می‌داد و داستان‌ها و کاراکترهایش تکراری و یکنواخت شده بودند؛ عاملی که سبب کاهش چشمگیر تولید این نوع فیلم‌ها در هالیوود شده بود، در این میان یک فیلمساز مستعد و خلاق ایتالیایی به نام سرجیو لئونه از فرصت استفاده کرد و با اعمال تغییراتی در وسترن آمریکایی، فیلم‌های کم‌هزینه‌ای ساخت که در گیشه بسیار موفق بودند و حتی میان آمریکایی‌ها محبوب شدند. فیلم‌هایی خشن‌تر از وسترن‌های متعارف و با کاراکترهایی متفاوت و از دید برخی، دوست‌داشتنی‌تر. اولین فیلم او، «به خاطر یک مشت دلار» (1964)، دوباره‌سازی فیلم «یوجیمبو»، اثر آکیرا کوروساوا بود. داستان مردی دلاور که به عنوان جاسوس دوجانبه، دو گروه جنایتکار رقیب را سرکیسه می‌کند. لئونه سپس «به خاطر چند دلار بیشتر» (1965) را ساخت و یک‌سال بعد، معروف‌ترین و بهترین فیلمش را ساخت: «خوب، بد، زشت»، که در نظرسنجی‌های جهانی جزو محبوب‌ترین فیلم‌هاست. بازیگر اصلی این سه فیلم، کلینت ایستوود، توانست چهره‌ای نسبتا جدید از یک قهرمان وسترن را ترسیم کند؛ مردی خونسرد، بی‌تفاوت، کمی شوخ‌طبع، تند و تیز و در مواقع لازم بسیار خشن؛ مردی که در درجه اول به دنبال منافع شخصی خویش است. در واقع همین شخصیت‌پردازی، یکی از تفاوت‌های اصلی وسترن‌های ایتالیایی با وسترن‌های آمریکایی بود. در وسترن آمریکایی تماشاگر با یک قهرمان روبه‌رو می‌شود؛ قهرمانی که به خاطر دیگران از خودگذشتگی می‌کند و به شدت اخلاقگراست؛ وسترن‌های آمریکایی در اصل داستان‌هایی بودند درباره تاریخ ورود اروپاییان به قاره آمریکا و مبارزه آنها با سرخپوستان و داستان صنعتی شدن و ورود راه‌آهن و جنگ جنوبی‌ها و شمالی‌ها و کلا ماجراهایی که ریشه در تاریخ واقعی آمریکا داشتند اما این بستر تاریخی در وسترن‌های ایتالیایی وجود ندارد. تنها واقعیت تاریخی‌ای که در بعضی از وسترن‌های ایتالیایی می‌بینیم، جنگ‌های استقلال‌طلبانه مکزیکی‌هاست؛ مثلا در «سرت رو بدزد، هالو». (دینامیت) (ساخته لئونه) داستان وسترن‌های اسپاگتی در آمریکا (به خصوص ایالات جنوبی) و مکزیک می‌گذشت اما فیلم‌ها، به دلیل ارزان‌تر تمام شدن، اغلب در مناطق کویری ایالت آلمیرای اسپانیا یا نواحی جنوبی ایتالیا فیلمبرداری می‌شدند. دیگر فیلمساز شاخص وسترن اسپاگتی «سرجیو کورباچی» است؛ کارگردان فیلم‌های (Companeros) (در ایران: حرفه‌ای‌ها)، «دانجو» (با بازی فرانکو نرو) و Mercenary (مزدور) هر سه با بازی فرانکو نرو.

کسی که اولین‌بار اصطلاح «وسترن اسپاگتی» را به کار برد، روزنامه‌نگاری ایتالیایی بود به نام آلفونسو سانشا. آقای سانشا که احتمالا از عشاق وسترن آمریکایی بود، از اینکه می‌دید برخی هموطنان فیلمسازش پا در کفش بزرگانی چون جان فورد و هوارد هاکس کرده‌اند عصبانی بود و برای خالی کردن دق دلی‌اش و تحقیر و تمسخر این وسترن‌های بدلی، آنها را با اسپاگتی - که مثل برج پیزا و پاپ و ماشین فیات از سمبل‌های ایتالیا بود - ترکیب کرد و وسترن اسپاگتی را ساخت که معادل وطنی‌اش (از دید او) می‌شد وسترن آبگوشتی. اما نظر دیگران با نظر آقای روزنامه‌نگار فرق داشت و دیری نگذشت که بار منفی این اصطلاح از بین رفت و وسترن اسپاگتی به ژانری محبوب تبدیل شد؛ ژانری که اقتصاد سینمای ایتالیا را دگرگون کرد و روحی تازه به ژانر کهنه وسترن بخشید.

وسترن‌های ایتالیایی در اواسط دهه 1960 متولد شدند؛ هنگامی که وسترن آمریکایی در حال مرگ تدریجی بود و بعد از گذشتن از دهه‌های طلایی 1940 و 1950، کم‌کم داشت تماشاگرانش را از دست می‌داد و داستان‌ها و کاراکترهایش تکراری و یکنواخت شده بودند؛ عاملی که سبب کاهش چشمگیر تولید این نوع فیلم‌ها در هالیوود شده بود، در این میان یک فیلمساز مستعد و خلاق ایتالیایی به نام سرجیو لئونه از فرصت استفاده کرد و با اعمال تغییراتی در وسترن آمریکایی، فیلم‌های کم‌هزینه‌ای ساخت که در گیشه بسیار موفق بودند و حتی میان آمریکایی‌ها محبوب شدند. فیلم‌هایی خشن‌تر از وسترن‌های متعارف و با کاراکترهایی متفاوت و از دید برخی، دوست‌داشتنی‌تر. اولین فیلم او، «به خاطر یک مشت دلار» (1964)، دوباره‌سازی فیلم «یوجیمبو»، اثر آکیرا کوروساوا بود. داستان مردی دلاور که به عنوان جاسوس دوجانبه، دو گروه جنایتکار رقیب را سرکیسه می‌کند. لئونه سپس «به خاطر چند دلار بیشتر» (1965) را ساخت و یک‌سال بعد، معروف‌ترین و بهترین فیلمش را ساخت: «خوب، بد، زشت»، که در نظرسنجی‌های جهانی جزو محبوب‌ترین فیلم‌هاست. بازیگر اصلی این سه فیلم، کلینت ایستوود، توانست چهره‌ای نسبتا جدید از یک قهرمان وسترن را ترسیم کند؛ مردی خونسرد، بی‌تفاوت، کمی شوخ‌طبع، تند و تیز و در مواقع لازم بسیار خشن؛ مردی که در درجه اول به دنبال منافع شخصی خویش است. در واقع همین شخصیت‌پردازی، یکی از تفاوت‌های اصلی وسترن‌های ایتالیایی با وسترن‌های آمریکایی بود. در وسترن آمریکایی تماشاگر با یک قهرمان روبه‌رو می‌شود؛ قهرمانی که به خاطر دیگران از خودگذشتگی می‌کند و به شدت اخلاقگراست؛ وسترن‌های آمریکایی در اصل داستان‌هایی بودند درباره تاریخ ورود اروپاییان به قاره آمریکا و مبارزه آنها با سرخپوستان و داستان صنعتی شدن و ورود راه‌آهن و جنگ جنوبی‌ها و شمالی‌ها و کلا ماجراهایی که ریشه در تاریخ واقعی آمریکا داشتند اما این بستر تاریخی در وسترن‌های ایتالیایی وجود ندارد. تنها واقعیت تاریخی‌ای که در بعضی از وسترن‌های ایتالیایی می‌بینیم، جنگ‌های استقلال‌طلبانه مکزیکی‌هاست؛ مثلا در «سرت رو بدزد، هالو». (دینامیت) (ساخته لئونه) داستان وسترن‌های اسپاگتی در آمریکا (به خصوص ایالات جنوبی) و مکزیک می‌گذشت اما فیلم‌ها، به دلیل ارزان‌تر تمام شدن، اغلب در مناطق کویری ایالت آلمیرای اسپانیا یا نواحی جنوبی ایتالیا فیلمبرداری می‌شدند. دیگر فیلمساز شاخص وسترن اسپاگتی «سرجیو کورباچی» است؛ کارگردان فیلم‌های (Companeros) (در ایران: حرفه‌ای‌ها)، «دانجو» (با بازی فرانکو نرو) و Mercenary (مزدور) هر سه با بازی فرانکو نرو.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.