«سعید شریعتی» از مفهوم اصلاحات و چشمانداز پیش روی آن میگوید
مواضع امروز احمدینژاد، غلبه گفتمان اصلاحطلبی است
بهروز شجاعی
کم نیستند از مخالفان «اصلاحات» که بعد از گذشت سالها از آغاز جنبش اصلاحات در ایران، میگویند اصلاحات تعریف نشده! حال آنکه بارها و بارها اصلاحطلبان به ارایه تعریفی از مفهوم اصلاحطلبی و راهبردهای آن پرداختهاند. در این میان رییس دولت اصلاحات، نقشی پررنگ داشته و حتی در سال 87 طی جلساتی در «بنیاد باران» به تبیين مفهوم و چارچوبهای «اصلاحات» پرداخت. از سال 87 تاکنون اما شرایط خیلی تغییر کرده و عدهای از اصولگرایان اصرار بر آن دارند که این جریان دیگر «مرده» و تمام شده است. «شرق» درباره مفهوم اصلاحطلبی، وضعیت فعلیاش و آینده پیش روی آن با «سعید شریعتی» از فعالان سیاسی اصلاحطلب به گفتوگو نشسته است.
از آغاز جنبش اصلاحات در دوم خرداد 76 نزدیک به 15 سال میگذرد و عدهای همچنان میپرسند اصلاحات چیست؟! شما چه تعریفی از اصلاحات و حوزه نفود آن ارایه میدهید؟
از دو منظر میتوانیم موضوع را مورد ارزیابی قرار دهیم یکی از نگاه ثبوتی و یکی از نگاه اثباتی. از نظر ثبوتی دو نگاه در مورد تعریف اصلاحات وجود دارد. نگاه اول میگوید که ما آرمانهایی در انقلاب 57 داشتیم که در قانون اساسی و سیره حضرت امام (ره) متجلی شده و بنیان این نظام بر آن استوار شده اما در طول این 34 سال از آن آرمانها، تغيير مسيرهايي حاصل شده که این تغييرات یا عامدانه بوده یا قاصرانه یا مقصرانه، لذا ما باید این وضعیت را اصلاح کنیم و به همان آرمانها، شعارها و همان روحی که در قانون اساسی حاکم بوده بازگردیم که در واقع نگاه به گذشته است و میتوانیم از آن به عنوان «اصلاحطلبی مبتنی بر اصولگرایی» یاد کنیم. دیدگاه دیگر اما میگوید انقلاب اسلامی در سال 57 آرمانهایی داشته که درک و شناخت عمومی از آن آرمانها مبتنی بر معرفت، دانش و آگاهی عمومی از آن مطالبات در سال 57 بوده که با گذر زمان، فهم اجتماعی ما نسبت به آن مقولات و وجدان عمومی توسعه یافته است. آنها میگویند ما آزادیای که الان میفهمیم با آزادی که در سال 57 میفهمیدیم، به لحاظ اشتراک لفظی یکسان است اما از نظر مفهومی تفاوت کرده، این نگاه همچنین در مورد عدالت، حاکم بودن رای مردم، دموکراسی، حقوق بشر و... که همگی از آرمانهای سال57 به صورت کلی یا جزیی بودند و مردم تحت آن عناوین حرکت کردند وجود دارد، اما بعد از 34 سال، فهم عمومی گسترش پیدا کرده و ما باید مسیر قانون اساسی و مسیر قوانین موضوعه و نحوه اداره کشور را طوری اصلاح کنیم که مبتنی بر فهم روزآمد از آن آرمانها باشد.
کدام یک از دو نگاه ثبوتی امروز در بین اصلاحطلبان غالب است؟
این توضیحی که ارایه دادم از منظر ثبوت بود و پیش از پاسخ به این پرسش شما به جنبه اثباتی اصلاحات هم اشاره میکنم. در مقام اثبات اصلاحطلبانی که قایل به آرمانهای نظام و انقلاب هستند طیفهای مختلفی دارند، عدهای احیاگرایانه نگاه میکنند و به دسته اول ثبوتی گرایش دارند و عدهای متجدد هستند و میگویند باید در آرمانهایمان تجدید کنیم. از دیدگاه من هر چه از سال 76 به جلو آمدیم اصلاحطلبان بیشتر به سمت متجدد بودن رفتند، یعنی در76 عمده اصلاحطلبان میگفتند باید برگردیم به آرمانهاي امام و انقلاب، ولی بعد از مجموعه تغییراتی که بعد از جنبش اصلاحطلبی صورت گرفته بهنظر میرسد گفتمان غالب اصلاحطلبی به این سمت است که ضمن وفاداری به آرمانهای انقلاب، باید ساختار و گفتار و نیز قوانین و ... با فهم جدیدی که از آرمانها شکل گرفته متناسب شود.
برای متناسب کردن ساختار، گفتار و چارچوب و نیروهای با فهم جدید از آرمانها، آیا اصلاحطلبان لزوما باید در قدرت باشند و اساسا ابزارها و راههای این روزآمد کردن آرمانها چیست؟
جریان اصلاحطلبی همواره به این قایل بوده که یک جریان دوپاست، یک پا در جامعه و یک پا در قدرت دارد و طبیعتا بر مبنای همان وفاداری كه به آرمانهای نظام و انقلاب داشته و دارند، حکومت را برآمده از مردم میدانند. اما تاکید بر این است که حکومت مسوول ارکستر تغییرات در جامعه است. اگر اصلاحات در سطح ساختار اتفاق نیفتد هزینه اصلاح در جامعه خیلی بالا میرود. در این خصوص هم دو گروه در اصلاحطلبان وجود دارند، یک دسته شهره به اصالت سیاست هستند و یک عده هم به اصالت فرهنگ. اصلاحطلبان معتقد به اصالت فرهنگ میگویند مشکل عدم روزآمدی آرمانها و کنشهای ما نسبت به آن آرمانها، ریشه در مشکلات فرهنگی دارد نه مشکلات سیاسی. یعنی اصلاحات باید از سطح فرهنگ و جامعه شروع شود و بعد سیاست در میان مدت و بلند مدت خودش را با آن منطبق کند. معتقدان به اصالت سیاسی هم میگویند تا دولت اصلاح نشود جامعه اصلاح نمیشود، این دو گفتمان در زیر مجموعه اصلاحطلبی به اندازه کافی هرکدام خودشان طرفدار دارد.
و شخص شما طرفدار کدام نگاه هستید؟
شخصا معتقدم گفتمان اصلاحات یک گفتمان فرهنگی است تا یک گفتمان سیاسی.
اصلاحطلبان خیلی در عرصههای سیاسی و حتی فرهنگی حضور و بروز ندارند، اگر قرار باشد همین شرایط ادامه پیدا کند اصلاحطلبان برای پیشبرد اهداف اصلاحات چه باید بکنند؟
من نقطه قوت و قدرت جریان اصلاحطلبی که دارای یک تبار سیاسی است را در این میدانم که قوتش در غالبکردن و ایجاد هژمونی گفتمانی است و نه لزوما کسب مناصب قدرت. قدرت جنبش اصلاحات در این است که هر روز این گفتمان را در بدنه اجتماع و در بدنه کسانی که میخواهند از ناحیه نیروهای سیاسی وارد عرصه قدرت شوند فراگیر کند، لذا لزومی ندارد که فلان فرد حتما رییسجمهور باشد. من به شما قول میدهم افراد شناسنامهدار اصلاحطلب چه در انتخابات باشند چه نباشند، کاندیداهای دیگر ناگریز هستند برای اینکه نظر مردم را متوجه خودشان بکنند از یکی از آن دو مقوله ثبوتی اصلاحطلبی که اشاره شد استفاده کنند و از این ادبیات و گفتمان استفاده کنند و به غیراز این نمیتوانند رای بیاورند. قدرت و قوت اصلاحطلبان در این است که فلان فعال سیاسی اصولگرا هم اگر بخواهد خودش را در معرض رای مردم قرار بدهد و رای خوبی هم بخواهد جذب کند مجبور است ادبیات اصلاحطلبانه به کار ببرد و این یعنی پیروزی اصلاحات و گفتمان آن.
پس دیدگاه شما ناظر بر قدرت اجتماعی اصلاحات است؟
من فکر میکنم اتفاقا در این دوره خاص، برتری و قدرتمان در انتخابات به این نیست که یک کاندیدا معرفی کنیم که تایید بشود یا نشود، رای بیاورد یا نیاورد و... بلکه قوت جریان اصلاحات در این است که این گفتمان را به همه کاندیداها تسری ببخشیم. اینکه آقای احمدینژادی که چند سال پیش میگفت اسم دموکراسی را نیاورید، امروز میآید و از قانون اساسی و رای مردم صحبت میکند، احمدینژادی که امروز میگوید من مجری قانون اساسی هستم نشان از برتری گفتمان اصلاحطلبی دارد. من نمیخواهم این رفتارها و سخنان آقای احمدینژاد را بدبینانه تحلیل کنم و بگویم واکنشی است در برابر فشارهای مجلس، بلکه من اینطور میفهمم که این رفتار ناشی از غلبه گفتمان اصلاحطلبی است که حتی مخالفان اصلاحات را وادار میکند که با ادبیات اصلاحطلبانه با جامعه مواجه شوند. اینکه آقای احمدینژاد میگویند چرا گزینش اینطور است؟ نه به سبب این است که آقای احمدینژاد ذاتا معتقد است نباید نگاه حذفی و منعی در جامعه وجود داشته باشد، نگاه باید جذبی باشد و همه مردم باید در ساختن بنای جامعه شراکت داشته باشند، بلکه به این دلیل است که نشان میدهد که اینها ضرورتهای جامعهای است که گفتمان اصلاحطلبی از نهادش برمیآید و قدرت ما در این است که هر روز بتوانیم این گفتمان را فراگیر کنیم.
کم نیستند از مخالفان «اصلاحات» که بعد از گذشت سالها از آغاز جنبش اصلاحات در ایران، میگویند اصلاحات تعریف نشده! حال آنکه بارها و بارها اصلاحطلبان به ارایه تعریفی از مفهوم اصلاحطلبی و راهبردهای آن پرداختهاند. در این میان رییس دولت اصلاحات، نقشی پررنگ داشته و حتی در سال 87 طی جلساتی در «بنیاد باران» به تبیين مفهوم و چارچوبهای «اصلاحات» پرداخت. از سال 87 تاکنون اما شرایط خیلی تغییر کرده و عدهای از اصولگرایان اصرار بر آن دارند که این جریان دیگر «مرده» و تمام شده است. «شرق» درباره مفهوم اصلاحطلبی، وضعیت فعلیاش و آینده پیش روی آن با «سعید شریعتی» از فعالان سیاسی اصلاحطلب به گفتوگو نشسته است.
از آغاز جنبش اصلاحات در دوم خرداد 76 نزدیک به 15 سال میگذرد و عدهای همچنان میپرسند اصلاحات چیست؟! شما چه تعریفی از اصلاحات و حوزه نفود آن ارایه میدهید؟
از دو منظر میتوانیم موضوع را مورد ارزیابی قرار دهیم یکی از نگاه ثبوتی و یکی از نگاه اثباتی. از نظر ثبوتی دو نگاه در مورد تعریف اصلاحات وجود دارد. نگاه اول میگوید که ما آرمانهایی در انقلاب 57 داشتیم که در قانون اساسی و سیره حضرت امام (ره) متجلی شده و بنیان این نظام بر آن استوار شده اما در طول این 34 سال از آن آرمانها، تغيير مسيرهايي حاصل شده که این تغييرات یا عامدانه بوده یا قاصرانه یا مقصرانه، لذا ما باید این وضعیت را اصلاح کنیم و به همان آرمانها، شعارها و همان روحی که در قانون اساسی حاکم بوده بازگردیم که در واقع نگاه به گذشته است و میتوانیم از آن به عنوان «اصلاحطلبی مبتنی بر اصولگرایی» یاد کنیم. دیدگاه دیگر اما میگوید انقلاب اسلامی در سال 57 آرمانهایی داشته که درک و شناخت عمومی از آن آرمانها مبتنی بر معرفت، دانش و آگاهی عمومی از آن مطالبات در سال 57 بوده که با گذر زمان، فهم اجتماعی ما نسبت به آن مقولات و وجدان عمومی توسعه یافته است. آنها میگویند ما آزادیای که الان میفهمیم با آزادی که در سال 57 میفهمیدیم، به لحاظ اشتراک لفظی یکسان است اما از نظر مفهومی تفاوت کرده، این نگاه همچنین در مورد عدالت، حاکم بودن رای مردم، دموکراسی، حقوق بشر و... که همگی از آرمانهای سال57 به صورت کلی یا جزیی بودند و مردم تحت آن عناوین حرکت کردند وجود دارد، اما بعد از 34 سال، فهم عمومی گسترش پیدا کرده و ما باید مسیر قانون اساسی و مسیر قوانین موضوعه و نحوه اداره کشور را طوری اصلاح کنیم که مبتنی بر فهم روزآمد از آن آرمانها باشد.
کدام یک از دو نگاه ثبوتی امروز در بین اصلاحطلبان غالب است؟
این توضیحی که ارایه دادم از منظر ثبوت بود و پیش از پاسخ به این پرسش شما به جنبه اثباتی اصلاحات هم اشاره میکنم. در مقام اثبات اصلاحطلبانی که قایل به آرمانهای نظام و انقلاب هستند طیفهای مختلفی دارند، عدهای احیاگرایانه نگاه میکنند و به دسته اول ثبوتی گرایش دارند و عدهای متجدد هستند و میگویند باید در آرمانهایمان تجدید کنیم. از دیدگاه من هر چه از سال 76 به جلو آمدیم اصلاحطلبان بیشتر به سمت متجدد بودن رفتند، یعنی در76 عمده اصلاحطلبان میگفتند باید برگردیم به آرمانهاي امام و انقلاب، ولی بعد از مجموعه تغییراتی که بعد از جنبش اصلاحطلبی صورت گرفته بهنظر میرسد گفتمان غالب اصلاحطلبی به این سمت است که ضمن وفاداری به آرمانهای انقلاب، باید ساختار و گفتار و نیز قوانین و ... با فهم جدیدی که از آرمانها شکل گرفته متناسب شود.
برای متناسب کردن ساختار، گفتار و چارچوب و نیروهای با فهم جدید از آرمانها، آیا اصلاحطلبان لزوما باید در قدرت باشند و اساسا ابزارها و راههای این روزآمد کردن آرمانها چیست؟
جریان اصلاحطلبی همواره به این قایل بوده که یک جریان دوپاست، یک پا در جامعه و یک پا در قدرت دارد و طبیعتا بر مبنای همان وفاداری كه به آرمانهای نظام و انقلاب داشته و دارند، حکومت را برآمده از مردم میدانند. اما تاکید بر این است که حکومت مسوول ارکستر تغییرات در جامعه است. اگر اصلاحات در سطح ساختار اتفاق نیفتد هزینه اصلاح در جامعه خیلی بالا میرود. در این خصوص هم دو گروه در اصلاحطلبان وجود دارند، یک دسته شهره به اصالت سیاست هستند و یک عده هم به اصالت فرهنگ. اصلاحطلبان معتقد به اصالت فرهنگ میگویند مشکل عدم روزآمدی آرمانها و کنشهای ما نسبت به آن آرمانها، ریشه در مشکلات فرهنگی دارد نه مشکلات سیاسی. یعنی اصلاحات باید از سطح فرهنگ و جامعه شروع شود و بعد سیاست در میان مدت و بلند مدت خودش را با آن منطبق کند. معتقدان به اصالت سیاسی هم میگویند تا دولت اصلاح نشود جامعه اصلاح نمیشود، این دو گفتمان در زیر مجموعه اصلاحطلبی به اندازه کافی هرکدام خودشان طرفدار دارد.
و شخص شما طرفدار کدام نگاه هستید؟
شخصا معتقدم گفتمان اصلاحات یک گفتمان فرهنگی است تا یک گفتمان سیاسی.
اصلاحطلبان خیلی در عرصههای سیاسی و حتی فرهنگی حضور و بروز ندارند، اگر قرار باشد همین شرایط ادامه پیدا کند اصلاحطلبان برای پیشبرد اهداف اصلاحات چه باید بکنند؟
من نقطه قوت و قدرت جریان اصلاحطلبی که دارای یک تبار سیاسی است را در این میدانم که قوتش در غالبکردن و ایجاد هژمونی گفتمانی است و نه لزوما کسب مناصب قدرت. قدرت جنبش اصلاحات در این است که هر روز این گفتمان را در بدنه اجتماع و در بدنه کسانی که میخواهند از ناحیه نیروهای سیاسی وارد عرصه قدرت شوند فراگیر کند، لذا لزومی ندارد که فلان فرد حتما رییسجمهور باشد. من به شما قول میدهم افراد شناسنامهدار اصلاحطلب چه در انتخابات باشند چه نباشند، کاندیداهای دیگر ناگریز هستند برای اینکه نظر مردم را متوجه خودشان بکنند از یکی از آن دو مقوله ثبوتی اصلاحطلبی که اشاره شد استفاده کنند و از این ادبیات و گفتمان استفاده کنند و به غیراز این نمیتوانند رای بیاورند. قدرت و قوت اصلاحطلبان در این است که فلان فعال سیاسی اصولگرا هم اگر بخواهد خودش را در معرض رای مردم قرار بدهد و رای خوبی هم بخواهد جذب کند مجبور است ادبیات اصلاحطلبانه به کار ببرد و این یعنی پیروزی اصلاحات و گفتمان آن.
پس دیدگاه شما ناظر بر قدرت اجتماعی اصلاحات است؟
من فکر میکنم اتفاقا در این دوره خاص، برتری و قدرتمان در انتخابات به این نیست که یک کاندیدا معرفی کنیم که تایید بشود یا نشود، رای بیاورد یا نیاورد و... بلکه قوت جریان اصلاحات در این است که این گفتمان را به همه کاندیداها تسری ببخشیم. اینکه آقای احمدینژادی که چند سال پیش میگفت اسم دموکراسی را نیاورید، امروز میآید و از قانون اساسی و رای مردم صحبت میکند، احمدینژادی که امروز میگوید من مجری قانون اساسی هستم نشان از برتری گفتمان اصلاحطلبی دارد. من نمیخواهم این رفتارها و سخنان آقای احمدینژاد را بدبینانه تحلیل کنم و بگویم واکنشی است در برابر فشارهای مجلس، بلکه من اینطور میفهمم که این رفتار ناشی از غلبه گفتمان اصلاحطلبی است که حتی مخالفان اصلاحات را وادار میکند که با ادبیات اصلاحطلبانه با جامعه مواجه شوند. اینکه آقای احمدینژاد میگویند چرا گزینش اینطور است؟ نه به سبب این است که آقای احمدینژاد ذاتا معتقد است نباید نگاه حذفی و منعی در جامعه وجود داشته باشد، نگاه باید جذبی باشد و همه مردم باید در ساختن بنای جامعه شراکت داشته باشند، بلکه به این دلیل است که نشان میدهد که اینها ضرورتهای جامعهای است که گفتمان اصلاحطلبی از نهادش برمیآید و قدرت ما در این است که هر روز بتوانیم این گفتمان را فراگیر کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.