عیار اصلاحطلبی
حامد طبیبی / <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class="__cf_email__" data-cfemail="ce86afa3abaaba91fffbfc8eb7afa6a1a1e0ada1a3">[email protected]</a>
در میان نحلههای فکری و سیاسی که عموما به دنبال «وضع مطلوب» هستند و منتقد «وضع موجود»، برخی روشهای دفعی و حذفی را میپسندند و «انقلابی» نام میگیرند و برخی دیگر، «تغییر» رفتار و عمل جامعه و حاکمیت را امری نیازمند زمینهسازی طولانی مدت همگام با عنصر آگاهی و مشارکت عمومی و نفی هرگونه بیتفاوتی توسط همه نیروهای جامعه نسبت به آنچه در سطوح خرد و کلان یک کشور میگذرد، قلمداد میکنند و اصلاحطلب خوانده میشوند. یک «مصلح» اگر در شئون اجتماعی و فرهنگی نیز به دنبال حرکت رو به کمال و کمرنگ ساختن رویهها و باورهای نادرست باشد و پلی برای بیان دیدگاههای همه اقشار و سپس ارایهدهنده مجموع راهکارهای آنها، آنگاه میتواند تفکر خود را مبتنی بر خواست واقعی مردم و نه یک باور ذهنی بداند. اگر این گزاره، درست باشد آنگاه تکلیف تا حد زیادی روشن خواهد بود.
پر واضح است که این شیوه به جهت نیاز به مداومت و خارج نشدن از چارچوبهای آن - که به درغلتیدن به انقلابیگری منتج نشود- نوع مخالفتها، لزوم افزایش ظرفیت در همه کنشگران آن برای تحمل ناملایمات و اقناع گروههای مختلف و سرانجام، یافتن طریقی که بخشها و افرادی که به آن تن در نمیدهند را به پذیرش آن مجاب کند، به غایت دشوارتر از یک حرکت ناگهانی و بعضا خشن که فقدان زمینه فکری و تمرین مدیریتی، شاخصه آن است خواهد بود. با وجود براهین صریح مصلحان، شاید برخی معتقد به اصالت زمان باشند و انجام یک امر تدریجی را خارج از «حوصله» خود یا بخشهایی از جامعه بنامند و هم از این رو، گفتمان اصلاحطلبی را «آب در هاون کوبیدن» تعبیر کنند. سوی دیگر نیز، دیده شده که مخالفان غیرمنعطف یا بخشهایی که اصلاحات را بر نمیتابند، به آن نسبت غیرمصلحانه یا «غیر وطنی» بودن اعطا میکنند و در گفتار و عمل، بر محدودیتهای این روش مسالمت آمیز، میافزایند.
اگر مبدا دور جدید اصلاحطلبی ایران، دوم خرداد76 فرض شود، در 15سال گذشته میتوان با وجود همه فرازهاو فرودهای حمل شده بر آن، پیشرفت قابل تصوری از آن در جامعه را به نظاره نشست. اگرچه برخی جریانات با باب ساختن نوعی از گفتمان حذفی، سعی در وانمودکردن پایان این پروسه داشته و دارند - و بیآنکه به مزایای این روش برای منافع ملی بیندیشند، چارچوب رقابت و اخلاق سیاسی را نیز در نوردیدند - اما علمای جامعهشناسی سیاسی با عدد و رقم اثبات میکنند که شعار محوری «خرد در منش»، «مدارا در روش» و «منطق در گفتوگو»ی صاحبان این تفکر به تدریج در میان بخشهای مختلف جامعه نهادینه میشود.
یکی دیگر از پدیدههایی که برای مقابله با این تفکر از سوی برخی گروهها، در حال تدارک دیده شدن است پدیدهای موسوم به «اصلاحطلبان بدلی» است. اساسا «بدل» وقتی از اصل، تمییز داده میشود که عیار آن با «سنگ محک» سنجیده شود و هم از این روست که عمر بسیار کوتاهی دارد و کارکردهای محدود و «مصرفی». آنهایی که خود را منتسب به سیره اصلاحطلبی میدانند از منظر علویتبار به سه دسته تقسیم شده است؛ آنهایی که برای حفظ قدرت آمدند، گروهی که به کسب قدرت میاندیشند و جماعتی که هدف آنها، اصلاح ساختار قدرت است. دسته سوم، اصلاحطلبان واقعی نامیده میشوند و ملاک و معیار سنجش آن نیز برای آحاد جامعه مشخص بوده و هست. دو گروه دیگر اما هر چه باشند اصلاحطلب نیستند؛ هرچند تلاش شود تا به جای گروه سوم، نشانده شوند. کافی است زبان بگشایند و خود را «آفتابی» کنند. آنگاه هم اصلاحطلبان حقیقی میتوانند با اندک اشارهای، تناقضهای پرشمار گفتمانی «جریان غیرواقعی» را در مقابل ویترین جامعه قرار دهند و هم خود این «بدلی ها» به سبب پیشینه و عملکرد گذشته خود در فرصتهایی که در جامعه مدنی در اختیار داشتهاند، پاسخی برای پرسشهای گروههای مرجع اجتماعی نداشته باشند. این هم بارها توسط دیدهبانهایی که نبض جامعه را در دانشگاه میسنجند گفته شده که جامعه ایرانی با وجود گونهگونی و اینکه در ظاهر، ارتباط ارگانیکی با گروههای مرجع نشان نمیدهد اما به شدت تحت تاثیر آنهاست. نقش دانشگاه و اقشار پیشرو مانند فرهنگیان، زنان و فعالان صنفی و مدنی برای روشنگری پیرامون ماهیت جریانات بدلی، امروز از هر زمانی مهمتر است.
در میان نحلههای فکری و سیاسی که عموما به دنبال «وضع مطلوب» هستند و منتقد «وضع موجود»، برخی روشهای دفعی و حذفی را میپسندند و «انقلابی» نام میگیرند و برخی دیگر، «تغییر» رفتار و عمل جامعه و حاکمیت را امری نیازمند زمینهسازی طولانی مدت همگام با عنصر آگاهی و مشارکت عمومی و نفی هرگونه بیتفاوتی توسط همه نیروهای جامعه نسبت به آنچه در سطوح خرد و کلان یک کشور میگذرد، قلمداد میکنند و اصلاحطلب خوانده میشوند. یک «مصلح» اگر در شئون اجتماعی و فرهنگی نیز به دنبال حرکت رو به کمال و کمرنگ ساختن رویهها و باورهای نادرست باشد و پلی برای بیان دیدگاههای همه اقشار و سپس ارایهدهنده مجموع راهکارهای آنها، آنگاه میتواند تفکر خود را مبتنی بر خواست واقعی مردم و نه یک باور ذهنی بداند. اگر این گزاره، درست باشد آنگاه تکلیف تا حد زیادی روشن خواهد بود.
پر واضح است که این شیوه به جهت نیاز به مداومت و خارج نشدن از چارچوبهای آن - که به درغلتیدن به انقلابیگری منتج نشود- نوع مخالفتها، لزوم افزایش ظرفیت در همه کنشگران آن برای تحمل ناملایمات و اقناع گروههای مختلف و سرانجام، یافتن طریقی که بخشها و افرادی که به آن تن در نمیدهند را به پذیرش آن مجاب کند، به غایت دشوارتر از یک حرکت ناگهانی و بعضا خشن که فقدان زمینه فکری و تمرین مدیریتی، شاخصه آن است خواهد بود. با وجود براهین صریح مصلحان، شاید برخی معتقد به اصالت زمان باشند و انجام یک امر تدریجی را خارج از «حوصله» خود یا بخشهایی از جامعه بنامند و هم از این رو، گفتمان اصلاحطلبی را «آب در هاون کوبیدن» تعبیر کنند. سوی دیگر نیز، دیده شده که مخالفان غیرمنعطف یا بخشهایی که اصلاحات را بر نمیتابند، به آن نسبت غیرمصلحانه یا «غیر وطنی» بودن اعطا میکنند و در گفتار و عمل، بر محدودیتهای این روش مسالمت آمیز، میافزایند.
اگر مبدا دور جدید اصلاحطلبی ایران، دوم خرداد76 فرض شود، در 15سال گذشته میتوان با وجود همه فرازهاو فرودهای حمل شده بر آن، پیشرفت قابل تصوری از آن در جامعه را به نظاره نشست. اگرچه برخی جریانات با باب ساختن نوعی از گفتمان حذفی، سعی در وانمودکردن پایان این پروسه داشته و دارند - و بیآنکه به مزایای این روش برای منافع ملی بیندیشند، چارچوب رقابت و اخلاق سیاسی را نیز در نوردیدند - اما علمای جامعهشناسی سیاسی با عدد و رقم اثبات میکنند که شعار محوری «خرد در منش»، «مدارا در روش» و «منطق در گفتوگو»ی صاحبان این تفکر به تدریج در میان بخشهای مختلف جامعه نهادینه میشود.
یکی دیگر از پدیدههایی که برای مقابله با این تفکر از سوی برخی گروهها، در حال تدارک دیده شدن است پدیدهای موسوم به «اصلاحطلبان بدلی» است. اساسا «بدل» وقتی از اصل، تمییز داده میشود که عیار آن با «سنگ محک» سنجیده شود و هم از این روست که عمر بسیار کوتاهی دارد و کارکردهای محدود و «مصرفی». آنهایی که خود را منتسب به سیره اصلاحطلبی میدانند از منظر علویتبار به سه دسته تقسیم شده است؛ آنهایی که برای حفظ قدرت آمدند، گروهی که به کسب قدرت میاندیشند و جماعتی که هدف آنها، اصلاح ساختار قدرت است. دسته سوم، اصلاحطلبان واقعی نامیده میشوند و ملاک و معیار سنجش آن نیز برای آحاد جامعه مشخص بوده و هست. دو گروه دیگر اما هر چه باشند اصلاحطلب نیستند؛ هرچند تلاش شود تا به جای گروه سوم، نشانده شوند. کافی است زبان بگشایند و خود را «آفتابی» کنند. آنگاه هم اصلاحطلبان حقیقی میتوانند با اندک اشارهای، تناقضهای پرشمار گفتمانی «جریان غیرواقعی» را در مقابل ویترین جامعه قرار دهند و هم خود این «بدلی ها» به سبب پیشینه و عملکرد گذشته خود در فرصتهایی که در جامعه مدنی در اختیار داشتهاند، پاسخی برای پرسشهای گروههای مرجع اجتماعی نداشته باشند. این هم بارها توسط دیدهبانهایی که نبض جامعه را در دانشگاه میسنجند گفته شده که جامعه ایرانی با وجود گونهگونی و اینکه در ظاهر، ارتباط ارگانیکی با گروههای مرجع نشان نمیدهد اما به شدت تحت تاثیر آنهاست. نقش دانشگاه و اقشار پیشرو مانند فرهنگیان، زنان و فعالان صنفی و مدنی برای روشنگری پیرامون ماهیت جریانات بدلی، امروز از هر زمانی مهمتر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.