|

سوریه در تونل وحشت

محمد علی عسگری / عکس:AFP

سوریه در تونل وحشت

سال گذشته میلادی برای سوریه سالی تلخ و دهشتناک بود؛ سالی مملو از جنگ و کشتار و خونریزی‌های مکرر که صحنه‌های فجیع آن حتی در رسانه‌های جهان قابل پخش نبود. هرگز ساکنان دمشق یا حلب یا ادلب یا حما فکرش را هم نمی‌کردند که روزی کشورشان به چنین سرنوشتی دچار شود. آنها آرزوهای کوچکی داشتند و به امید بهبود اوضاع اقتصادی و سیاسی کشورشان دست به اعتراضاتی محدود زدند. اعتراض‌هایی که ابتدا کاملا مسالمت‌آمیز و درحد برگزاری راهپیمایی و دادن چند شعار بود. اما به زودی رنگ خون گرفت و سپس با ورود گروه‌های مسلح به میدان به جنگی بین نیروهای مخالف و دولت تبدیل شد. اما تا اینجای کار هم به نظر می‌رسید موضوع قابل کنترل باشد. اما با ورود به دومین سال بحران، سوریه وضعیتی کاملا جدید پیدا کرد و مخالفت‌های ساده مردم و درگیری‌های اولیه و گاه خونین به جنگی تمام‌عیار تبدیل شد که یک سر بازیگران آن در کوچه پس‌کوچه‌های دمشق و شهرها و روستاهای این کشور حضور داشتند و سر دیگر این بازی خطرناک و خونین در آن سوی منطقه و مرزهای بین‌المللی قرار داشت. انقلاب سوریه در سال نخست به یک جنگ داخلی و در سال دوم به گفته برخی تحلیلگران به یک«جنگ نیابتی» مبدل شد. هنگامی که بحرانی از مرزهای یک کشور فراتر می‌رود دیگر حاکمان آن کشور یا حتی نیروهای مختلف حاضر در صحنه درگیری‌ها نقشی تعیین‌کننده در آن ندارند. بلکه باید اراده یا اراده‌هایی خارج از چارچوب‌های مرزی دست به دست هم دهد تا تغییری شکل گیرد؛ تغییری که می‌توان از آن به بیان روشن‌تری یعنی «معامله»‌ای در سطوح بالاتر یاد کرد؛ معامله‌ای که تقریبا هم‌اکنون مقامات کرملین دست‌اندرکار آن هستند و کسانی در واشنگتن مشغول چانه‌زنی بر سر جزییاتش.

روسیه ابتدا اعلام کرده بود « سوریه لیبی نیست » و هرگز اجازه نخواهد داد سناریوی لیبی در مورد این کشور تکرار شود. سرگئی لاوروف که به آقای «نه» روسیه شهرت پیدا کرده است، بارها در شورای امنیت با نه خود مانع تصویب هرگونه قطعنامه‌ای در محکومیت دولت سوریه یا علیه مقامات این کشور شد. وی همچنین بارها نسبت به «وخیم شدن بحران سوریه» یا «حضور القاعده» و «گسترش تروریسم» و از این قبیل مفاهیم هشدار داده و خواستار حل مسالمت‌آمیز بحران شده است. در آخر نیز طرحی را در کنفرانس ژنو ارایه داد که هنوز هم آن را با وجود مخالفت صدباره مخالفان اسد دنبال می‌کند؛ یعنی تشکیل یک دولت انتقالی مرکب از مقامات دولت اسد و سران گروه‌های مخالف، آن‌هم به صورتی که اسد بتواند تا سال 2014 همچنان رییس‌جمهور بماند. چندی پیش اما یکی از مقامات روسی اعلام کرد «پیروزی مخالفان در سوریه بعید نیست»؛ اظهارنظری که در واقع زنگ خطر بزرگی را به صدا درآورده بود. گرچه بلافاصله مسکو این اظهارنظر را تکذیب کرد، اما از همان زمان رفتار مسکو نسبت به بحران سوریه انعطاف بیشتری پیدا کرد. همزمان با این اظهارات بود که روسیه از ورود اتباع خود به سوریه جلوگیری و حتی کشتی‌هایی را به سواحل طرسوس فرستاد تا درصورت لزوم بتواند پنج‌هزار اتباعی را که در این کشور دارد تخلیه کند. روسیه هم‌اکنون نیز احساس می‌کند «وقت تنگ» است و به‌شدت تلاش می‌کند در همکاری با اعراب بتواند بین دولت اسد و مخالفان نوعی آشتی را به وجود آورد؛ مساله‌ای که تاکنون بی‌نتیجه بوده و مخالفان برای آن شرط‌هایی تعیین کرده‌اند که یکی از آنها عذرخواهی مسکو به دلیل پشتیبانی‌اش از اسد تاکنون بوده است. با این حال به نظر می‌رسد لاوروف سرسختانه بر مواضع خود پافشاری کرده و قصد نومیدی نیز ندارد. روس‌ها بارها گفته‌اند که سرنوشت اسد برایشان مهم نیست. حتی لاوروف به صراحت اعلام کرد که قصد ندارد به اسد پناهندگی دهد و اگر کشورهای دیگر مایل به این کار هستند، می‌توانند پا پیش بگذارند. با این حال روسیه هنوز هم فکر می‌کند می‌تواند در حل این بحران نقش مهمی داشته باشد و از طرف دیگر نمی‌خواهد در صحنه بین‌الملل متحدی معرفی نشود که روزی پشت هم‌پیمانش را خالی کرده است. در طول سال گذشته سازمان ملل نیز با وجود نومیدی و ناتوانی به تلاش‌های خود برای حل بحران سوریه ادامه داد. کوفی عنان فرستاده ویژه سازمان ملل و اتحادیه عرب نتوانسته بود گرهی از بحران سوریه باز کند. طرح 6ماده‌ای او نه از طرف دولت و نه مخالفان با استقبالی مواجه نشد. این دو هرگز حاضر به نشستن بر سر یک میز نبودند و طرح عنان بدون همکاری آنها امکان پیشرفت نداشت. تقریبا هیچ‌یک از طرف‌های درگیر به مساله آتش‌بس یک‌ماهه او توجهی نکردند و در طول این آتش‌بس نیز درگیری‌ها با شدت بیشتر ادامه پیدا کرد. پس از نومیدی و استعفای عنان، اخضر ابراهیمی جای او را گرفت؛ کسی که از همان ابتدا اعلام کرد ماموریتش محکوم به شکست خواهد بود مگر اینکه معجزه‌ای اتفاق بیفتد. این معجزه تا لحظه نوشتن این یادداشت هنوز اتفاق نیفتاده و ابراهیمی نیز بارها بین قاهره و دمشق و واشنگتن و مسکو رفت‌وآمد کرده اما هنوز نتیجه‌ای نگرفته است. وقتی بحرانی بین‌المللی می‌شود نیاز به میانجیگران بین‌المللی دارد اما تاکنون افرادی امثال کوفی عنان و اخضر ابراهیمی نتوانسته‌اند کاری از پیش ببرند. بحران سوریه هنوز هم در مرحله «جنگ نیابتی» است اما اگر دوباره این بحران به سرجای نخست خود یعنی «تغییر رژیم» برگردد، دیگر ممکن است ماموریت‌هايي امثال ابراهیمی نیز محلی از اعراب نداشته باشند.

اما داستان مخالفان در سوریه نیز داستان تلخ دیگری است. سال گذشته اتفاق مهمی که در بین نیروهای مخالف سوریه افتاد، یکی تجدید سازمان نیروهای نظامی و ایجاد ترکیب جدیدی به نام «ارتش ملی» به جای «ارتش آزاد سوریه» و دیگری تشکیل «ائتلاف ملی» به جای همان «شورای ملی» بود که به‌تازگی «عبدالباسط سیدا» را به ریاست خود برگزیده بود. با این تغییرات دو بازوی سیاسی و نظامی مخالفان سروسامان بهتری گرفت. تعیین «احمد معاذ الخطیب» به ریاست این ائتلاف اتفاق مهمی بود و بلافاصله این ائتلاف به عنوان نماینده ملت سوریه از سوی کشورهای حوزه خلیج‌فارس و بعد کشورهای غربی یکی پس از دیگری به رسمیت شناخته شد. با این حال گروه‌های اپوزیسیون داخلی معروف به «هماهنگی» از همراهی با خارج‌نشینان امتناع کرده و ابتدا خود تصمیم گرفتند دولتی انتقالی تشکیل دهند اما زمانی که دیدند موردتوجه کسی قرار نگرفت این اواخر به طرح روسیه تمایل بیشتری نشان دادند و بر تشکیل یک «دولت انتقالی با اختیارات کامل» تاکید ورزیدند. اتفاق مهم‌تری که در بین نیروهای اپوزیسیون سوریه افتاد ظهور و بروز گروه‌های وابسته به القاعده و در راس آنها «جبهه النصره» بود. شخص ایمن الظواهری رهبر فعلی ‌القاعده پیشتر بارها در پیام‌های صوتی و تصویری خود از مردم سوریه خواسته بود علیه اسد قیام کنند. برخی اقدامات تروریستی در شهرهای دمشق، حلب و ادلب نیز تاحدودی ردپای این گروه را نشان می‌داد اما بعدها روشن شد که گروه‌های القاعده با سربازگیری از کشورهای مختلف عربی نیروهای تازه‌نفس و قدرتمندی به سوریه فرستاده و می‌روند تا بازی را از ارتش آزاد سوریه بگیرند. حضور القاعده در سوریه کاملا به نفع حکومت اسد بود. وی بارها پیشتر هشدار داده بود که اگر رژیمش سرنگون شود، جایش را افراط‌گرایان سنی‌مذهب به نمایندگی از القاعده خواهند گرفت. گروه‌هایی که با شیعیان علوی دشمنی خونینی دارند و این مساله می‌تواند به سادگی جنگ‌های فرقه‌ای را در این کشور دامن بزند. گروه‌های وابسته به القاعده با «اخوان‌المسلمین» سوریه نیز که یکی از بخش‌های اصلی نیروهای اپوزیسیون این کشور به شمار می‌رود تفاوت‌ها و تضاد‌های فراوانی دارد. حضور القاعده در سوریه از این‌رو گروه‌های مخالف خارج‌نشین را به شدت نگران کرد. همچنین حامیان آنها در بین کشورهای غربی نیز به شدت از این موضوع شوکه شدند. دولت آمریکا که داشت تا آستانه دخالت نظامی در سوریه پیش می‌رفت ناگهان با یک عقب‌نشینی بزرگ حتی حاضر به دادن تجهیزات نظامی به مخالفان نیز نشد زیرا معتقد بود بیم آن دارد که این تجهیزات به دست گروه‌های وابسته به القاعده افتاده و برای آینده منافع آمریکا و به‌خصوص اسراییل در منطقه خطرناک باشد. حضور گروه‌های القاعده از یک‌سو و حمایت اسراییل از نوعی ثبات در سوریه از سوی دیگر کمک بزرگی به حل نشدن این بحران کرد. با این حال جنگجویان طرفدار القاعده طی سال گذشته سرسختی بیشتری نشان دادند و با وجود تمام بمباران‌ها و موشک‌باران شهرها خاک سوریه را ترک نکرده و سنگرهایشان را تخلیه نکردند. آنها به گفته خودشان با آزادسازی برخی از شهرها حتی تصرف دوباره آن را برای نیروهای دولتی غیر ممکن ساختند. به هرحال نقش این گروه در آینده سوریه همچنان یک علامت سوال بزرگ است که به این آسانی نمی‌توان برای آن پاسخی پیدا کرد. طی سال گذشته هزاران نفر دیگر از مردم سوریه قربانی جنگی خانمان‌سوز شدند.

ده‌ها هزار نفر دیگر خانه و کاشانه خود را رها کرده و به کشورهای همجوار از جمله لبنان، اردن، عراق و ترکیه پناهنده شدند. برخی آمارها تعداد این آوارگان را دو میلیون نفر ذکر می‌کند. بسیاری از شهرها و روستاهای سوریه با شلیک موشک‌ها و بمب‌ها با خاک یکسان شدند و در این میان آثار باستانی شهرهایی چون حلب نیز در امان نماند. میزان خسارت‌های این جنگ هنوز برآورد نشده است. چندین کنفرانس در سطح جهان برای یاری رساندن به مردم سوریه تشکیل شد و شورای امنیت تشکیل جلسه داد. سازمان‌های حقوق بشری درباره سرنوشت پناهندگان گزارش تهیه کرده و هشدارها دادند. هشدارهایی که متاسفانه هیچ گوش شنوایی برای آن پیدا نشد. هر روزه خبرنگاران از داخل و خارج اخبار مربوط به سوریه را پوشش داده و کارشناسان نیز به تحلیل آنها می‌پرداختند. ملتی در آتش یک جنگ تمام‌عیار می‌سوخت و جهانیان نیز جز تماشا کاری از دستشان بر نمی‌آمد. به نظر می‌رسد دیگر تحمل جامعه جهانی برای ادامه این بحران به آخر رسیده و باید منتظر تحولات تازه‌ای در این کشور بود. شاید سال نو میلادی برای سوری‌ها سالی کاملا متفاوت باشد و کمک کند تا از این تونل وحشت خارج شوند.

سال گذشته میلادی برای سوریه سالی تلخ و دهشتناک بود؛ سالی مملو از جنگ و کشتار و خونریزی‌های مکرر که صحنه‌های فجیع آن حتی در رسانه‌های جهان قابل پخش نبود. هرگز ساکنان دمشق یا حلب یا ادلب یا حما فکرش را هم نمی‌کردند که روزی کشورشان به چنین سرنوشتی دچار شود. آنها آرزوهای کوچکی داشتند و به امید بهبود اوضاع اقتصادی و سیاسی کشورشان دست به اعتراضاتی محدود زدند. اعتراض‌هایی که ابتدا کاملا مسالمت‌آمیز و درحد برگزاری راهپیمایی و دادن چند شعار بود. اما به زودی رنگ خون گرفت و سپس با ورود گروه‌های مسلح به میدان به جنگی بین نیروهای مخالف و دولت تبدیل شد. اما تا اینجای کار هم به نظر می‌رسید موضوع قابل کنترل باشد. اما با ورود به دومین سال بحران، سوریه وضعیتی کاملا جدید پیدا کرد و مخالفت‌های ساده مردم و درگیری‌های اولیه و گاه خونین به جنگی تمام‌عیار تبدیل شد که یک سر بازیگران آن در کوچه پس‌کوچه‌های دمشق و شهرها و روستاهای این کشور حضور داشتند و سر دیگر این بازی خطرناک و خونین در آن سوی منطقه و مرزهای بین‌المللی قرار داشت. انقلاب سوریه در سال نخست به یک جنگ داخلی و در سال دوم به گفته برخی تحلیلگران به یک«جنگ نیابتی» مبدل شد. هنگامی که بحرانی از مرزهای یک کشور فراتر می‌رود دیگر حاکمان آن کشور یا حتی نیروهای مختلف حاضر در صحنه درگیری‌ها نقشی تعیین‌کننده در آن ندارند. بلکه باید اراده یا اراده‌هایی خارج از چارچوب‌های مرزی دست به دست هم دهد تا تغییری شکل گیرد؛ تغییری که می‌توان از آن به بیان روشن‌تری یعنی «معامله»‌ای در سطوح بالاتر یاد کرد؛ معامله‌ای که تقریبا هم‌اکنون مقامات کرملین دست‌اندرکار آن هستند و کسانی در واشنگتن مشغول چانه‌زنی بر سر جزییاتش.

روسیه ابتدا اعلام کرده بود « سوریه لیبی نیست » و هرگز اجازه نخواهد داد سناریوی لیبی در مورد این کشور تکرار شود. سرگئی لاوروف که به آقای «نه» روسیه شهرت پیدا کرده است، بارها در شورای امنیت با نه خود مانع تصویب هرگونه قطعنامه‌ای در محکومیت دولت سوریه یا علیه مقامات این کشور شد. وی همچنین بارها نسبت به «وخیم شدن بحران سوریه» یا «حضور القاعده» و «گسترش تروریسم» و از این قبیل مفاهیم هشدار داده و خواستار حل مسالمت‌آمیز بحران شده است. در آخر نیز طرحی را در کنفرانس ژنو ارایه داد که هنوز هم آن را با وجود مخالفت صدباره مخالفان اسد دنبال می‌کند؛ یعنی تشکیل یک دولت انتقالی مرکب از مقامات دولت اسد و سران گروه‌های مخالف، آن‌هم به صورتی که اسد بتواند تا سال 2014 همچنان رییس‌جمهور بماند. چندی پیش اما یکی از مقامات روسی اعلام کرد «پیروزی مخالفان در سوریه بعید نیست»؛ اظهارنظری که در واقع زنگ خطر بزرگی را به صدا درآورده بود. گرچه بلافاصله مسکو این اظهارنظر را تکذیب کرد، اما از همان زمان رفتار مسکو نسبت به بحران سوریه انعطاف بیشتری پیدا کرد. همزمان با این اظهارات بود که روسیه از ورود اتباع خود به سوریه جلوگیری و حتی کشتی‌هایی را به سواحل طرسوس فرستاد تا درصورت لزوم بتواند پنج‌هزار اتباعی را که در این کشور دارد تخلیه کند. روسیه هم‌اکنون نیز احساس می‌کند «وقت تنگ» است و به‌شدت تلاش می‌کند در همکاری با اعراب بتواند بین دولت اسد و مخالفان نوعی آشتی را به وجود آورد؛ مساله‌ای که تاکنون بی‌نتیجه بوده و مخالفان برای آن شرط‌هایی تعیین کرده‌اند که یکی از آنها عذرخواهی مسکو به دلیل پشتیبانی‌اش از اسد تاکنون بوده است. با این حال به نظر می‌رسد لاوروف سرسختانه بر مواضع خود پافشاری کرده و قصد نومیدی نیز ندارد. روس‌ها بارها گفته‌اند که سرنوشت اسد برایشان مهم نیست. حتی لاوروف به صراحت اعلام کرد که قصد ندارد به اسد پناهندگی دهد و اگر کشورهای دیگر مایل به این کار هستند، می‌توانند پا پیش بگذارند. با این حال روسیه هنوز هم فکر می‌کند می‌تواند در حل این بحران نقش مهمی داشته باشد و از طرف دیگر نمی‌خواهد در صحنه بین‌الملل متحدی معرفی نشود که روزی پشت هم‌پیمانش را خالی کرده است. در طول سال گذشته سازمان ملل نیز با وجود نومیدی و ناتوانی به تلاش‌های خود برای حل بحران سوریه ادامه داد. کوفی عنان فرستاده ویژه سازمان ملل و اتحادیه عرب نتوانسته بود گرهی از بحران سوریه باز کند. طرح 6ماده‌ای او نه از طرف دولت و نه مخالفان با استقبالی مواجه نشد. این دو هرگز حاضر به نشستن بر سر یک میز نبودند و طرح عنان بدون همکاری آنها امکان پیشرفت نداشت. تقریبا هیچ‌یک از طرف‌های درگیر به مساله آتش‌بس یک‌ماهه او توجهی نکردند و در طول این آتش‌بس نیز درگیری‌ها با شدت بیشتر ادامه پیدا کرد. پس از نومیدی و استعفای عنان، اخضر ابراهیمی جای او را گرفت؛ کسی که از همان ابتدا اعلام کرد ماموریتش محکوم به شکست خواهد بود مگر اینکه معجزه‌ای اتفاق بیفتد. این معجزه تا لحظه نوشتن این یادداشت هنوز اتفاق نیفتاده و ابراهیمی نیز بارها بین قاهره و دمشق و واشنگتن و مسکو رفت‌وآمد کرده اما هنوز نتیجه‌ای نگرفته است. وقتی بحرانی بین‌المللی می‌شود نیاز به میانجیگران بین‌المللی دارد اما تاکنون افرادی امثال کوفی عنان و اخضر ابراهیمی نتوانسته‌اند کاری از پیش ببرند. بحران سوریه هنوز هم در مرحله «جنگ نیابتی» است اما اگر دوباره این بحران به سرجای نخست خود یعنی «تغییر رژیم» برگردد، دیگر ممکن است ماموریت‌هايي امثال ابراهیمی نیز محلی از اعراب نداشته باشند.

اما داستان مخالفان در سوریه نیز داستان تلخ دیگری است. سال گذشته اتفاق مهمی که در بین نیروهای مخالف سوریه افتاد، یکی تجدید سازمان نیروهای نظامی و ایجاد ترکیب جدیدی به نام «ارتش ملی» به جای «ارتش آزاد سوریه» و دیگری تشکیل «ائتلاف ملی» به جای همان «شورای ملی» بود که به‌تازگی «عبدالباسط سیدا» را به ریاست خود برگزیده بود. با این تغییرات دو بازوی سیاسی و نظامی مخالفان سروسامان بهتری گرفت. تعیین «احمد معاذ الخطیب» به ریاست این ائتلاف اتفاق مهمی بود و بلافاصله این ائتلاف به عنوان نماینده ملت سوریه از سوی کشورهای حوزه خلیج‌فارس و بعد کشورهای غربی یکی پس از دیگری به رسمیت شناخته شد. با این حال گروه‌های اپوزیسیون داخلی معروف به «هماهنگی» از همراهی با خارج‌نشینان امتناع کرده و ابتدا خود تصمیم گرفتند دولتی انتقالی تشکیل دهند اما زمانی که دیدند موردتوجه کسی قرار نگرفت این اواخر به طرح روسیه تمایل بیشتری نشان دادند و بر تشکیل یک «دولت انتقالی با اختیارات کامل» تاکید ورزیدند. اتفاق مهم‌تری که در بین نیروهای اپوزیسیون سوریه افتاد ظهور و بروز گروه‌های وابسته به القاعده و در راس آنها «جبهه النصره» بود. شخص ایمن الظواهری رهبر فعلی ‌القاعده پیشتر بارها در پیام‌های صوتی و تصویری خود از مردم سوریه خواسته بود علیه اسد قیام کنند. برخی اقدامات تروریستی در شهرهای دمشق، حلب و ادلب نیز تاحدودی ردپای این گروه را نشان می‌داد اما بعدها روشن شد که گروه‌های القاعده با سربازگیری از کشورهای مختلف عربی نیروهای تازه‌نفس و قدرتمندی به سوریه فرستاده و می‌روند تا بازی را از ارتش آزاد سوریه بگیرند. حضور القاعده در سوریه کاملا به نفع حکومت اسد بود. وی بارها پیشتر هشدار داده بود که اگر رژیمش سرنگون شود، جایش را افراط‌گرایان سنی‌مذهب به نمایندگی از القاعده خواهند گرفت. گروه‌هایی که با شیعیان علوی دشمنی خونینی دارند و این مساله می‌تواند به سادگی جنگ‌های فرقه‌ای را در این کشور دامن بزند. گروه‌های وابسته به القاعده با «اخوان‌المسلمین» سوریه نیز که یکی از بخش‌های اصلی نیروهای اپوزیسیون این کشور به شمار می‌رود تفاوت‌ها و تضاد‌های فراوانی دارد. حضور القاعده در سوریه از این‌رو گروه‌های مخالف خارج‌نشین را به شدت نگران کرد. همچنین حامیان آنها در بین کشورهای غربی نیز به شدت از این موضوع شوکه شدند. دولت آمریکا که داشت تا آستانه دخالت نظامی در سوریه پیش می‌رفت ناگهان با یک عقب‌نشینی بزرگ حتی حاضر به دادن تجهیزات نظامی به مخالفان نیز نشد زیرا معتقد بود بیم آن دارد که این تجهیزات به دست گروه‌های وابسته به القاعده افتاده و برای آینده منافع آمریکا و به‌خصوص اسراییل در منطقه خطرناک باشد. حضور گروه‌های القاعده از یک‌سو و حمایت اسراییل از نوعی ثبات در سوریه از سوی دیگر کمک بزرگی به حل نشدن این بحران کرد. با این حال جنگجویان طرفدار القاعده طی سال گذشته سرسختی بیشتری نشان دادند و با وجود تمام بمباران‌ها و موشک‌باران شهرها خاک سوریه را ترک نکرده و سنگرهایشان را تخلیه نکردند. آنها به گفته خودشان با آزادسازی برخی از شهرها حتی تصرف دوباره آن را برای نیروهای دولتی غیر ممکن ساختند. به هرحال نقش این گروه در آینده سوریه همچنان یک علامت سوال بزرگ است که به این آسانی نمی‌توان برای آن پاسخی پیدا کرد. طی سال گذشته هزاران نفر دیگر از مردم سوریه قربانی جنگی خانمان‌سوز شدند.

ده‌ها هزار نفر دیگر خانه و کاشانه خود را رها کرده و به کشورهای همجوار از جمله لبنان، اردن، عراق و ترکیه پناهنده شدند. برخی آمارها تعداد این آوارگان را دو میلیون نفر ذکر می‌کند. بسیاری از شهرها و روستاهای سوریه با شلیک موشک‌ها و بمب‌ها با خاک یکسان شدند و در این میان آثار باستانی شهرهایی چون حلب نیز در امان نماند. میزان خسارت‌های این جنگ هنوز برآورد نشده است. چندین کنفرانس در سطح جهان برای یاری رساندن به مردم سوریه تشکیل شد و شورای امنیت تشکیل جلسه داد. سازمان‌های حقوق بشری درباره سرنوشت پناهندگان گزارش تهیه کرده و هشدارها دادند. هشدارهایی که متاسفانه هیچ گوش شنوایی برای آن پیدا نشد. هر روزه خبرنگاران از داخل و خارج اخبار مربوط به سوریه را پوشش داده و کارشناسان نیز به تحلیل آنها می‌پرداختند. ملتی در آتش یک جنگ تمام‌عیار می‌سوخت و جهانیان نیز جز تماشا کاری از دستشان بر نمی‌آمد. به نظر می‌رسد دیگر تحمل جامعه جهانی برای ادامه این بحران به آخر رسیده و باید منتظر تحولات تازه‌ای در این کشور بود. شاید سال نو میلادی برای سوری‌ها سالی کاملا متفاوت باشد و کمک کند تا از این تونل وحشت خارج شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.