|

گفت‌وگو با دکتر علی خرم

شرایط بیرونی ما، یعنی چگونگی روابط بین قدرت‌های بزرگ مثل آمریکا، روسیه، چین، اتحادیه اروپا و... باید توجه داشت شرایط درجهت آنچه که ما دوست داشتیم به هم خورده و جهت‌گیری جدیدی از چهار سال پیش شروع شده است. زمانی که اوباما بر سر کار آمد، رسانه‌های ایران با خود بنده مصاحبه زیادی کردند و من این تغییرات در روابط بین قدرت‌های بزرگ و تاثیرات آنها بر ایران را از قبل هشدار دادم. اما در کشور ما گویی هر چیزی باید از صفر تجربه شود. همچنان‌که وقتی در اثر این تغییرات بین‌المللی، رفتار روسیه و چین نسبت به‌ما عوض شد بسیار برآشفته شدیم درحالی که آنها هیچ تقصیری جز پیروی از منافع و امنیت ملی خود نداشتند که از قضا این دفعه برخلاف میل ما یا برخلاف منافع ما درآمد.

چرا سیاست خارجی ایران، آمادگی اینکه خود را با این چرخش‌ها تنظیم کنیم ندارد؟ مگر این یک اصل نیست که بازیگران اصلی جهان، باوجود برخی مخالفت‌ها میان خود، امکان نزدیک شدن آنی به مواضع یکدیگر را دارند. در روسیه باوجود روی کارآمدن مجدد پوتین و بعضی مواضع رسانه‌ای علیه غرب، برخی چراغ سبزها در موضوع روسیه به آمریکا نشان داده می‌شود.

به دو علت این اتفاق می‌افتد. علت اول اینکه هنوز که هنوز است باورمان نشده که مرز دوستی بین کشورها و دیگران، منافع و امنیت ملی است؛ نه چیز دیگر.

علت دوم اینکه ما مایلیم در مقابل بسیاری از حقایق و پیش‌بینی‌های درست که وقوع آنها را دوست نداریم، چشم و گوشمان را ببندیم و چون این کار را می‌کنیم فکر می‌کنیم که آنها اتفاق نمی‌افتند، اما حقیقتا اتفاق می‌افتند! اینکه در ایران یکدفعه علیه ‌ مدودف یا علیه ‌ پوتین یک گردوخاک بلند می‌شود، اشتباه است. ما نباید گردوخاک می‌کردیم، برعکس باید شش‌ماه قبل این تغییرات را پیش‌بینی می‌کردیم و درآن زمان کارهایی انجام می‌دادیم که بهبود روابط آمریکا و روسیه به طریقی رقم نخورد که علیه منافع ما باشد.

بقیه کشورها تغییرات سیاست خارجی اوباما را دریافت کردند؟

در واقع باور کردند ‌ اوباما، جورج بوش نیست. گفتم که ایشان کمی حتی نرم‌تر از ‌ کلینتون است. ‌ کلینتون اهداف تهاجمی جهانی داشت؛ اما اوباما فعلا ندارد. اوباما در میان دموکرات‌ها، نرم‌‌تر است. حتی شاید استثنایی باشد. شاید هم ‌ اوباما نرم نباشد، بلکه تاریخ آمریکا در این مقطع احتیاج به چنین شخصیتی داشته است که نرم عمل کند وگرنه انتخابش نمی‌کردند و دنبال ‌ مک کین می‌رفتند. ما باید بدانیم که روسیه و چین هم در مقطعی هستند که نیاز به آدمی مثل اوباما دارند پس حواسمان به لحن طرفین باشد. ممکن است 20 سال دیگر این چین باشد که شروع به تحریک آمریکا از طریق افزایش توان تسلیحاتی کند، ولی امروز احتیاج به یک سیاست خارجی آرام برای توسعه اقتصادی- صنعتی دارد. شاید خستگی مطرح نباشد، بلکه نیاز دارند در بخش اقتصاد و صنعت گسترش پیدا کنند، برعکس آمریکا. آمریکا یک زمانی این نیاز را داشت، الان از آن مرحله گذشته‌است. الان این روسیه و چین هستند که یک تک دلاری‌شان را هم می‌خواهند صرف اقتصاد و صنعت و نه صرف تسلیحات کنند. اگر در همین حد هم صرف تسلیحات می‌کنند، از فرط لاعلاجی و عمدتا در رقابت با آمریکاست.

تکلیف اتحادیه اروپا در مواجهه با ایالات‌متحده روشن بود و شما واژه هم‌پیمان را برای آنها استفاده کردید. روسیه و چین هم که مساله‌شان در حال حل‌شدن است. با این اوصاف وضعیت قدرت‌هایی که 1+5 را شکل می‎دهند روشن می‌شود. اگر سیاست همگرایی کاملا به نتیجه برسد، طبیعتا آمریکا بعد از آن برنامه‌های بعدی‌اش را در قبال ایران کلید خواهد زد. آثار همگرایی اینها بر ایران چیست؟

چهار سال پیش که ‌ اوباما بر سر کار آمد اگر تحلیل درستی در کشور ما راجع به افکار و سیاست‌های وی وجود می‌داشت، باید انتظاراتی را که ما از چین و روسیه داشتیم واقع‌بینانه می‌کردیم.

اما بحث این بود که اوباما موفق نمی‌شود، توانش را ندارد و طرح‌های وی پیاده نمی‌شود. در ایران گفته می‌شد که سیاست خارجی ایالات متحده در خصوص ایران، تغییر نمی‌کند.

حداقل من مصاحبه‌هایی که کردم در این‌باره روشن است.

بحث من مواضع رسمی است.

می‌خواهم بگویم این‌طور نیست که در ایران هیچ‌کس تحولات را نداند و یا نتواند تحلیل درستی از اوضاع جهانی ارایه دهد، ولی موضع رسمی این‌طور است. گفتم چشم و گوشمان را می‌بندیم، چون نمی‌خواهیم واقعیات را ببینیم و حاصلش این می‌شود که غافلگیر می‌شویم. باید از دو سال پیش انتظاراتی که از چین و روسیه داشتیم، تغییر می‌دادیم. اما آنقدر این انتظارات را تغییر ندادیم و به روابط سنتی دل بستیم تا روابط میان قدرت‌های بزرگ تغییر کرد. بعد یکدفعه شروع کردیم به داد و بیداد کردن و بد و بیراه گفتن. هم به روسیه و هم به چین. که این هم اشتباه دوم ما بود.

اینکه در یک تریبون غیردیپلماتیک و اجرایی، موضعی گرفته شود برای آنها مهم است؟

آنها این را موثر می‌دانند اما عملکرد دستگاه اجرایی و دولتی ما برای آنها مهر قطعی است. یعنی اگر به‌طور غیررسمی مواضعی گرفتیم ولی در حوزه رسمی و دولتی هم به ‌ مدودف یا پوتین شروع کردیم بد و بیراه گفتیم، این دیگر قابل توجیه نیست. این اتفاق به‌همین شکل رخ داد چون فکر کردیم که اینها به ما نارو زدند و گفتیم عجب دوستان کلکی بودند! اما هیچ وقت نیامدیم تحلیل کنیم و بگوییم که آنها براساس منافع امنیتی- ملی‌شان تصمیم گرفتند.

ما باید بلافاصله درک می‌کردیم و موضع اصولی و متوازن اتخاذ می‌کردیم و می‌رفتیم مسکو درباره شرایطی که امروز موضع روسیه شده است مذاکره می‌کردیم. می‌گفتیم ‌ روسیه ما درک می‌کنیم منافع شما تغییر کرده، اما ما برای اینکه بتوانیم دوستی‌مان را با شما داشته باشیم لطفا ملاحظات ما را هم در نظر بگیرید! حالا می‌آییم سراغ اینکه روسیه و چین در کجا روی ما اثر دارند؟ در مذاکرات هسته‌ای و در گروه 1+5 و ما آثارش را در قطعنامه 1929، افزایش معنا‌دار حجم تحریم‌ها علیه بانک مرکزی و صنعت نفت ایران و به نتیجه نرسیدن مذاکرات بغداد و استانبول دیدیم.

اینکه مقامات مسوول در ایالات‌متحده پیشنهاد مداوم گفت‌وگو با ایران را مطرح می‌کنند، توسط برخی به عنوان سلب بهانه از طرف‌هایی که هنوز منافع خود در ایران را مهم می‌دانند، تعبیر می‌شود. نگاه به این تحولات، باید چگونه باشد؟

روسیه و چین در جاهایی معامله‌گر هستند. بیشتر دنبال قیمت‌گرفتن هستند. مثلا ‌ پوتین به تازگی مواضع انتقادی علیه آمریکا گرفته است. آمریکا هم می‌داند که درد اصلی روسیه چیست و آن را پیدا می‌کند. اما ما فریب می‌خوریم و می‌گوییم که این امروز با ما رفیق شده و به آن امید می‌بندیم. این اشتباه است. نمی‌خواهم بگویم که او دشمن ماست. ابدا نه، ولی او نوکر ما هم نیست. روسیه نوکر منافع خودش است.

درباره مذاکرات اخیر و آتی هسته‌ای، این مشکل وجود دارد که روسیه و چین آن طرف خط هستند.

اگر تا دیروز به قول ‌ رییس‌جمهور «یک ایران هسته‌ای» را تحمل می‌کردند باید بدانیم امروز که اولویت‌های دیگری پیدا کرده‌اند، بیشتر از این را نمی‌توانند تحمل کنند. به خاطر اینکه ایران هسته‌ای به همان اندازه می‌تواند برای آنها خطرناک تلقی شود که برای آمریکا و... . کل حجم مبادلات چین و ایران حداکثر 30 میلیارد دلار است. اگر این را با آمریکا مقایسه کنیم که بالای 500 میلیارد دلار است، هیچ عقل سلیمی نمی‌گوید که 500 میلیارد را به 30 میلیارد دلار ببخش. ما هم اگر جای چینی‌ها بودیم این کار را نمی‌کردیم. من فقط حجم مبادلات را گفتم. من قضیه خرید اوراق قرضه را نگفته‌ام و هزار و یک چیز دیگر. آمریکاست که به چین تکنولوژی پیچیده می‌دهد ما که به چین تکنولوژی نمی‌دهیم. اما با همه این اوصاف ما باید و می‌توانیم به خوبی با یک دیپلماسی ظریف و سنجیده از 30 میلیارد دلار حجم روابط با چین کمال بهره‌برداری را در راستای منافع و امنیت ملی کشور کنیم. همین فرمول در مورد روسیه و دیگر کشورها می‌تواند به کار گرفته شود.

شرایط فعلی کشور از نظر داخلی و خارجی، شرایط خاصی است. مواضع ایران در مواجهه با این شرایط باید چگونه تبیین شود؟

مباحث مطرح شده باید در سطح حکومتی تبیین شود. در این صورت، عینکمان را عوض می‌کنیم و با عینک جدید به تحولات سیاست خارجی به ویژه حرکت‌های ایالات متحده در قبال منطقه و ایران نگاه می‌کنیم و حالا دیگر انتظاراتمان را واقع‌گرایانه می‌کنیم. وقتی واقع‌گرایانه نگاه کردیم، آن‌وقت ممکن است روی مذاکرات هسته‌ای در کنار وضعیت اقتصادی و سیاسی داخلی، یک مقدار تامل کنیم. همان چینی که دیروز دستش را بلند می‌کرد و می‌گفت نه آقا این چیزی که می‌گویید در مورد ایران صادق نیست در مذاکرات استانبول گفت: از مواضع خانم اشتون کاملا حمایت می‌کنیم. روس‌ها هم همین را می‌گویند. این یعنی اشتراک منافع. این تصورات غلطی است که ما داریم. نخست آنکه در هر تحول و حادثه‌ای اعتقاد به تئوری توطئه داریم و دوم، می‌گوییم این و آن وادادند در حالی که چین و روسیه یک ذره وا نمی‌دهند، اما اشتراک منافع عامل نزدیکی آنها به یکدیگر است و موفقیت این عامل هنوز در مخیله ما نمی‌گنجد.

اشتراک منافع یعنی چه؟ یعنی در زمانی که بوسنی می‌خواست صلح دیتون را امضا کند تنها دو کشور در دنیا موافق بودند. می‌دانید کدام کشورها؟ یکی آمریکا که خودش طراح بود و دیگری جمهوری اسلامی ایران. روسیه مخالف بود، کل اتحادیه اروپا مخالف بودند، چین و ترکیه و دیگر کشورها مخالف بودند.

و این یعنی ما می‌توانیم از این اشتراک استفاده کنیم.

ما از این مفاهیم که خیلی شیرین و قشنگ است درست مثل یک بازی شطرنج می‌توانیم لذت ببریم، ما می‌توانیم در چارچوب اصول، ماهرانه بازی کنیم. ما یک خط روی همه اینها می‌کشیم و همه را سیاه و سفید می‌بینیم. درنتیجه نه بازی می‌کنیم، نه بازی ماهرانه‌ای برای ما مطرح است. ما چطور از فوتبالیستی که قشنگ بازی می‌کند و گل می‌زند لذت می‌بریم و برایش کف می‌زنیم؟ حالا می‌خواهد ایرانی باشد می‌خواهد برزیلی باشد. این هم همان‌طور است. بنابراین می‌خواهم بگویم در این قضیه ما باید اول صورت مساله را بفهمیم و بعد خودمان آستین را بالا بزنیم و از هنر و ظرافت دیپلماتیک استفاده کنیم.

ما در هر قضیه‌ای می‌رویم سراغ ساده‌ترین راه. مثلا انگلستان فلان کار را می‌کند، سفیرش یک چیزی می‌گوید ما سریع پیشنهاد قطع روابط را می‌دهیم. این‌که نشد کار. پس دیپلماسی یعنی چه؟

شما باید به دیپلمات‌هایتان اجازه، میدان و اعتماد به‌نفس بدهید. به آنها اختیارات بدهید، بگذارید به میدان بروند. می‌روند و به دست می‌آورند. من تردید ندارم که ما دیپلمات‌های ماهری داریم که می‌توانند به‌دست بیاورند. ولی اگر گفته شود فقط ما می‌فهمیم، نتیجه آن این می‌شود که می‌بینیم.

به هر حال حوزه دیپلماسی، حوزه تجربه است. شما حاصل سه‌دهه حضور در عرصه‌های جهانی هستید، یعنی همان خرد انباشته‌ای که آمریکایی‌ها همیشه از آن حرف می‌زنند. امروز این تمایل وجود دارد که از چهره‌های جوان بیشتر در این مباحث استفاده شود. این مساله را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

امروز ما صدها نخبه و متخصص در این مملکت داریم که دارند در گوشه‌ای خاک می‌خورند، اینها سرمایه و اندوخته این مملکت هستند. امروزه دیگر پشتوانه اسکناس کشورها فقط طلا نیست، بلکه ارزشمند‌تر از آن یعنی درصد نخبگان، متخصصان و دانشمندان آن کشور است. وقتی شعار داده می‌شود که باید دیپلماسی شخم زده شود، دیپلمات‌های با تجربه ما -که ادب دیپلماتیک را که از ادب معمولی محکم‌تر و منضبط‌تر است یاد گرفته‌اند- سرشان را می‌اندازند پایین و صحنه را ترک می‌کنند. قطعا این تجارب ارزشمند باید به نسل بعدی و نسل جوان منتقل شود، شکی در آن نیست ولی معنایش شخم زدن در وزارت‌خارجه نمی‌باشد. به یاد دارم ابتدای انقلاب که تازه به وزارت امور خارجه رفته بودم به کسانی که در وزارت امور خارجه دارای تجربه و سابقه بودند نگاه می‌کردم. برخی فکر می‌کردند که آنها همه وطن‌فروش‌اند در حالی که در بین آن‌ها، آدم‌های وزین و زیبنده‌ای هم بودند مثل ‌ دکتر باوند. من اول انقلاب که رفته بودم به وزارت خارجه‌ ایشان رییس اداره بودند. هنوز هم به ایشان ارادت داریم به این خاطر که روز اولی که من رفته بودم وزارت امور خارجه دستم را روی زانوهایم گذاشتم و به‌ ایشان گفتم لطفا به من یاد بدهید.

هنوز هم که هنوز است اگر آدم‌هایی را پیدا کنم که به قول حضرت امام (ره) آدم‌های ملی و کسانی که دلشان برای این آب و خاک می‌تپد و دانش و تجربه کار را داشته باشند، جلوشان کفش جفت می‌کنم. این فرمایش امیرمومنان(ع) است.

شرایط بیرونی ما، یعنی چگونگی روابط بین قدرت‌های بزرگ مثل آمریکا، روسیه، چین، اتحادیه اروپا و... باید توجه داشت شرایط درجهت آنچه که ما دوست داشتیم به هم خورده و جهت‌گیری جدیدی از چهار سال پیش شروع شده است. زمانی که اوباما بر سر کار آمد، رسانه‌های ایران با خود بنده مصاحبه زیادی کردند و من این تغییرات در روابط بین قدرت‌های بزرگ و تاثیرات آنها بر ایران را از قبل هشدار دادم. اما در کشور ما گویی هر چیزی باید از صفر تجربه شود. همچنان‌که وقتی در اثر این تغییرات بین‌المللی، رفتار روسیه و چین نسبت به‌ما عوض شد بسیار برآشفته شدیم درحالی که آنها هیچ تقصیری جز پیروی از منافع و امنیت ملی خود نداشتند که از قضا این دفعه برخلاف میل ما یا برخلاف منافع ما درآمد.

چرا سیاست خارجی ایران، آمادگی اینکه خود را با این چرخش‌ها تنظیم کنیم ندارد؟ مگر این یک اصل نیست که بازیگران اصلی جهان، باوجود برخی مخالفت‌ها میان خود، امکان نزدیک شدن آنی به مواضع یکدیگر را دارند. در روسیه باوجود روی کارآمدن مجدد پوتین و بعضی مواضع رسانه‌ای علیه غرب، برخی چراغ سبزها در موضوع روسیه به آمریکا نشان داده می‌شود.

به دو علت این اتفاق می‌افتد. علت اول اینکه هنوز که هنوز است باورمان نشده که مرز دوستی بین کشورها و دیگران، منافع و امنیت ملی است؛ نه چیز دیگر.

علت دوم اینکه ما مایلیم در مقابل بسیاری از حقایق و پیش‌بینی‌های درست که وقوع آنها را دوست نداریم، چشم و گوشمان را ببندیم و چون این کار را می‌کنیم فکر می‌کنیم که آنها اتفاق نمی‌افتند، اما حقیقتا اتفاق می‌افتند! اینکه در ایران یکدفعه علیه ‌ مدودف یا علیه ‌ پوتین یک گردوخاک بلند می‌شود، اشتباه است. ما نباید گردوخاک می‌کردیم، برعکس باید شش‌ماه قبل این تغییرات را پیش‌بینی می‌کردیم و درآن زمان کارهایی انجام می‌دادیم که بهبود روابط آمریکا و روسیه به طریقی رقم نخورد که علیه منافع ما باشد.

بقیه کشورها تغییرات سیاست خارجی اوباما را دریافت کردند؟

در واقع باور کردند ‌ اوباما، جورج بوش نیست. گفتم که ایشان کمی حتی نرم‌تر از ‌ کلینتون است. ‌ کلینتون اهداف تهاجمی جهانی داشت؛ اما اوباما فعلا ندارد. اوباما در میان دموکرات‌ها، نرم‌‌تر است. حتی شاید استثنایی باشد. شاید هم ‌ اوباما نرم نباشد، بلکه تاریخ آمریکا در این مقطع احتیاج به چنین شخصیتی داشته است که نرم عمل کند وگرنه انتخابش نمی‌کردند و دنبال ‌ مک کین می‌رفتند. ما باید بدانیم که روسیه و چین هم در مقطعی هستند که نیاز به آدمی مثل اوباما دارند پس حواسمان به لحن طرفین باشد. ممکن است 20 سال دیگر این چین باشد که شروع به تحریک آمریکا از طریق افزایش توان تسلیحاتی کند، ولی امروز احتیاج به یک سیاست خارجی آرام برای توسعه اقتصادی- صنعتی دارد. شاید خستگی مطرح نباشد، بلکه نیاز دارند در بخش اقتصاد و صنعت گسترش پیدا کنند، برعکس آمریکا. آمریکا یک زمانی این نیاز را داشت، الان از آن مرحله گذشته‌است. الان این روسیه و چین هستند که یک تک دلاری‌شان را هم می‌خواهند صرف اقتصاد و صنعت و نه صرف تسلیحات کنند. اگر در همین حد هم صرف تسلیحات می‌کنند، از فرط لاعلاجی و عمدتا در رقابت با آمریکاست.

تکلیف اتحادیه اروپا در مواجهه با ایالات‌متحده روشن بود و شما واژه هم‌پیمان را برای آنها استفاده کردید. روسیه و چین هم که مساله‌شان در حال حل‌شدن است. با این اوصاف وضعیت قدرت‌هایی که 1+5 را شکل می‎دهند روشن می‌شود. اگر سیاست همگرایی کاملا به نتیجه برسد، طبیعتا آمریکا بعد از آن برنامه‌های بعدی‌اش را در قبال ایران کلید خواهد زد. آثار همگرایی اینها بر ایران چیست؟

چهار سال پیش که ‌ اوباما بر سر کار آمد اگر تحلیل درستی در کشور ما راجع به افکار و سیاست‌های وی وجود می‌داشت، باید انتظاراتی را که ما از چین و روسیه داشتیم واقع‌بینانه می‌کردیم.

اما بحث این بود که اوباما موفق نمی‌شود، توانش را ندارد و طرح‌های وی پیاده نمی‌شود. در ایران گفته می‌شد که سیاست خارجی ایالات متحده در خصوص ایران، تغییر نمی‌کند.

حداقل من مصاحبه‌هایی که کردم در این‌باره روشن است.

بحث من مواضع رسمی است.

می‌خواهم بگویم این‌طور نیست که در ایران هیچ‌کس تحولات را نداند و یا نتواند تحلیل درستی از اوضاع جهانی ارایه دهد، ولی موضع رسمی این‌طور است. گفتم چشم و گوشمان را می‌بندیم، چون نمی‌خواهیم واقعیات را ببینیم و حاصلش این می‌شود که غافلگیر می‌شویم. باید از دو سال پیش انتظاراتی که از چین و روسیه داشتیم، تغییر می‌دادیم. اما آنقدر این انتظارات را تغییر ندادیم و به روابط سنتی دل بستیم تا روابط میان قدرت‌های بزرگ تغییر کرد. بعد یکدفعه شروع کردیم به داد و بیداد کردن و بد و بیراه گفتن. هم به روسیه و هم به چین. که این هم اشتباه دوم ما بود.

اینکه در یک تریبون غیردیپلماتیک و اجرایی، موضعی گرفته شود برای آنها مهم است؟

آنها این را موثر می‌دانند اما عملکرد دستگاه اجرایی و دولتی ما برای آنها مهر قطعی است. یعنی اگر به‌طور غیررسمی مواضعی گرفتیم ولی در حوزه رسمی و دولتی هم به ‌ مدودف یا پوتین شروع کردیم بد و بیراه گفتیم، این دیگر قابل توجیه نیست. این اتفاق به‌همین شکل رخ داد چون فکر کردیم که اینها به ما نارو زدند و گفتیم عجب دوستان کلکی بودند! اما هیچ وقت نیامدیم تحلیل کنیم و بگوییم که آنها براساس منافع امنیتی- ملی‌شان تصمیم گرفتند.

ما باید بلافاصله درک می‌کردیم و موضع اصولی و متوازن اتخاذ می‌کردیم و می‌رفتیم مسکو درباره شرایطی که امروز موضع روسیه شده است مذاکره می‌کردیم. می‌گفتیم ‌ روسیه ما درک می‌کنیم منافع شما تغییر کرده، اما ما برای اینکه بتوانیم دوستی‌مان را با شما داشته باشیم لطفا ملاحظات ما را هم در نظر بگیرید! حالا می‌آییم سراغ اینکه روسیه و چین در کجا روی ما اثر دارند؟ در مذاکرات هسته‌ای و در گروه 1+5 و ما آثارش را در قطعنامه 1929، افزایش معنا‌دار حجم تحریم‌ها علیه بانک مرکزی و صنعت نفت ایران و به نتیجه نرسیدن مذاکرات بغداد و استانبول دیدیم.

اینکه مقامات مسوول در ایالات‌متحده پیشنهاد مداوم گفت‌وگو با ایران را مطرح می‌کنند، توسط برخی به عنوان سلب بهانه از طرف‌هایی که هنوز منافع خود در ایران را مهم می‌دانند، تعبیر می‌شود. نگاه به این تحولات، باید چگونه باشد؟

روسیه و چین در جاهایی معامله‌گر هستند. بیشتر دنبال قیمت‌گرفتن هستند. مثلا ‌ پوتین به تازگی مواضع انتقادی علیه آمریکا گرفته است. آمریکا هم می‌داند که درد اصلی روسیه چیست و آن را پیدا می‌کند. اما ما فریب می‌خوریم و می‌گوییم که این امروز با ما رفیق شده و به آن امید می‌بندیم. این اشتباه است. نمی‌خواهم بگویم که او دشمن ماست. ابدا نه، ولی او نوکر ما هم نیست. روسیه نوکر منافع خودش است.

درباره مذاکرات اخیر و آتی هسته‌ای، این مشکل وجود دارد که روسیه و چین آن طرف خط هستند.

اگر تا دیروز به قول ‌ رییس‌جمهور «یک ایران هسته‌ای» را تحمل می‌کردند باید بدانیم امروز که اولویت‌های دیگری پیدا کرده‌اند، بیشتر از این را نمی‌توانند تحمل کنند. به خاطر اینکه ایران هسته‌ای به همان اندازه می‌تواند برای آنها خطرناک تلقی شود که برای آمریکا و... . کل حجم مبادلات چین و ایران حداکثر 30 میلیارد دلار است. اگر این را با آمریکا مقایسه کنیم که بالای 500 میلیارد دلار است، هیچ عقل سلیمی نمی‌گوید که 500 میلیارد را به 30 میلیارد دلار ببخش. ما هم اگر جای چینی‌ها بودیم این کار را نمی‌کردیم. من فقط حجم مبادلات را گفتم. من قضیه خرید اوراق قرضه را نگفته‌ام و هزار و یک چیز دیگر. آمریکاست که به چین تکنولوژی پیچیده می‌دهد ما که به چین تکنولوژی نمی‌دهیم. اما با همه این اوصاف ما باید و می‌توانیم به خوبی با یک دیپلماسی ظریف و سنجیده از 30 میلیارد دلار حجم روابط با چین کمال بهره‌برداری را در راستای منافع و امنیت ملی کشور کنیم. همین فرمول در مورد روسیه و دیگر کشورها می‌تواند به کار گرفته شود.

شرایط فعلی کشور از نظر داخلی و خارجی، شرایط خاصی است. مواضع ایران در مواجهه با این شرایط باید چگونه تبیین شود؟

مباحث مطرح شده باید در سطح حکومتی تبیین شود. در این صورت، عینکمان را عوض می‌کنیم و با عینک جدید به تحولات سیاست خارجی به ویژه حرکت‌های ایالات متحده در قبال منطقه و ایران نگاه می‌کنیم و حالا دیگر انتظاراتمان را واقع‌گرایانه می‌کنیم. وقتی واقع‌گرایانه نگاه کردیم، آن‌وقت ممکن است روی مذاکرات هسته‌ای در کنار وضعیت اقتصادی و سیاسی داخلی، یک مقدار تامل کنیم. همان چینی که دیروز دستش را بلند می‌کرد و می‌گفت نه آقا این چیزی که می‌گویید در مورد ایران صادق نیست در مذاکرات استانبول گفت: از مواضع خانم اشتون کاملا حمایت می‌کنیم. روس‌ها هم همین را می‌گویند. این یعنی اشتراک منافع. این تصورات غلطی است که ما داریم. نخست آنکه در هر تحول و حادثه‌ای اعتقاد به تئوری توطئه داریم و دوم، می‌گوییم این و آن وادادند در حالی که چین و روسیه یک ذره وا نمی‌دهند، اما اشتراک منافع عامل نزدیکی آنها به یکدیگر است و موفقیت این عامل هنوز در مخیله ما نمی‌گنجد.

اشتراک منافع یعنی چه؟ یعنی در زمانی که بوسنی می‌خواست صلح دیتون را امضا کند تنها دو کشور در دنیا موافق بودند. می‌دانید کدام کشورها؟ یکی آمریکا که خودش طراح بود و دیگری جمهوری اسلامی ایران. روسیه مخالف بود، کل اتحادیه اروپا مخالف بودند، چین و ترکیه و دیگر کشورها مخالف بودند.

و این یعنی ما می‌توانیم از این اشتراک استفاده کنیم.

ما از این مفاهیم که خیلی شیرین و قشنگ است درست مثل یک بازی شطرنج می‌توانیم لذت ببریم، ما می‌توانیم در چارچوب اصول، ماهرانه بازی کنیم. ما یک خط روی همه اینها می‌کشیم و همه را سیاه و سفید می‌بینیم. درنتیجه نه بازی می‌کنیم، نه بازی ماهرانه‌ای برای ما مطرح است. ما چطور از فوتبالیستی که قشنگ بازی می‌کند و گل می‌زند لذت می‌بریم و برایش کف می‌زنیم؟ حالا می‌خواهد ایرانی باشد می‌خواهد برزیلی باشد. این هم همان‌طور است. بنابراین می‌خواهم بگویم در این قضیه ما باید اول صورت مساله را بفهمیم و بعد خودمان آستین را بالا بزنیم و از هنر و ظرافت دیپلماتیک استفاده کنیم.

ما در هر قضیه‌ای می‌رویم سراغ ساده‌ترین راه. مثلا انگلستان فلان کار را می‌کند، سفیرش یک چیزی می‌گوید ما سریع پیشنهاد قطع روابط را می‌دهیم. این‌که نشد کار. پس دیپلماسی یعنی چه؟

شما باید به دیپلمات‌هایتان اجازه، میدان و اعتماد به‌نفس بدهید. به آنها اختیارات بدهید، بگذارید به میدان بروند. می‌روند و به دست می‌آورند. من تردید ندارم که ما دیپلمات‌های ماهری داریم که می‌توانند به‌دست بیاورند. ولی اگر گفته شود فقط ما می‌فهمیم، نتیجه آن این می‌شود که می‌بینیم.

به هر حال حوزه دیپلماسی، حوزه تجربه است. شما حاصل سه‌دهه حضور در عرصه‌های جهانی هستید، یعنی همان خرد انباشته‌ای که آمریکایی‌ها همیشه از آن حرف می‌زنند. امروز این تمایل وجود دارد که از چهره‌های جوان بیشتر در این مباحث استفاده شود. این مساله را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

امروز ما صدها نخبه و متخصص در این مملکت داریم که دارند در گوشه‌ای خاک می‌خورند، اینها سرمایه و اندوخته این مملکت هستند. امروزه دیگر پشتوانه اسکناس کشورها فقط طلا نیست، بلکه ارزشمند‌تر از آن یعنی درصد نخبگان، متخصصان و دانشمندان آن کشور است. وقتی شعار داده می‌شود که باید دیپلماسی شخم زده شود، دیپلمات‌های با تجربه ما -که ادب دیپلماتیک را که از ادب معمولی محکم‌تر و منضبط‌تر است یاد گرفته‌اند- سرشان را می‌اندازند پایین و صحنه را ترک می‌کنند. قطعا این تجارب ارزشمند باید به نسل بعدی و نسل جوان منتقل شود، شکی در آن نیست ولی معنایش شخم زدن در وزارت‌خارجه نمی‌باشد. به یاد دارم ابتدای انقلاب که تازه به وزارت امور خارجه رفته بودم به کسانی که در وزارت امور خارجه دارای تجربه و سابقه بودند نگاه می‌کردم. برخی فکر می‌کردند که آنها همه وطن‌فروش‌اند در حالی که در بین آن‌ها، آدم‌های وزین و زیبنده‌ای هم بودند مثل ‌ دکتر باوند. من اول انقلاب که رفته بودم به وزارت خارجه‌ ایشان رییس اداره بودند. هنوز هم به ایشان ارادت داریم به این خاطر که روز اولی که من رفته بودم وزارت امور خارجه دستم را روی زانوهایم گذاشتم و به‌ ایشان گفتم لطفا به من یاد بدهید.

هنوز هم که هنوز است اگر آدم‌هایی را پیدا کنم که به قول حضرت امام (ره) آدم‌های ملی و کسانی که دلشان برای این آب و خاک می‌تپد و دانش و تجربه کار را داشته باشند، جلوشان کفش جفت می‌کنم. این فرمایش امیرمومنان(ع) است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.