|

گفت‌وگو با دکتر علی خرم

تاثیر دیپلماسی جهانی اوباما بر ایران جدی گرفته شود

حامد طبیبی / <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class="__cf_email__" data-cfemail="dd95bcb0b8b9a982ece8ef9da4bcb5b2b2f3beb2b0">[email&#160;protected]</a>

شرایط خاص این روزهای منطقه و جهان در کنار تقابل برخی کشورهای غربی با ایران در موضوعاتی مانند پرونده هسته‌ای و شدت بخشیدن به تحریم‌ها در همه حوزه‌ها، لزوم شناخت درست از وضع موجود و تصمیم‌گیری برای حداکثر‌سازی منافع ملی ایران را اجتناب‌ناپذیر کرده است. این دیدگاه کارشناسان این حوزه است. دکتر علی خرم از جمله دیپلمات‌های با تجربه ایران است که به دلیل حضور در مجامع جهانی و سفارتخانه‌های ایران در کشورهای مختلف، تحلیل‌های واقع‌گرایانه‌ای از شرایط موجود دارد. وی دستیار ویژه وزیر خارجه در دوران علی‌اکبر ولایتی است و سمت‌هایی چون سفیر ایران در چین و لیبی، سفیر ایران در کمیته خلع سلاح سازمان ملل و مقر اروپایی سازمان ملل در ژنو را در کارنامه دارد. وی از اساتید شناخته شده دانشگاه نیز به شمار می‌رود. این دیپلمات باتجربه در این گفت‌وگو، با نگاهی به سیاست خارجی کلی ایالات متحده در دوره اوباما، توجه به برخی حوزه‌های پیرامونی و توجه به حرکت بازیگران جهانی در دستگاه دیپلماسی ایران را ضروری دانست که در ادامه می‌آید.

چرا در ایران اینگونه مرسوم بوده که سیاست خارجی کشورهای بزرگ در قبال یکدیگر و در مورد ایران، با واژگانی چون دوست و غیردوست، تعبیر می‌شود؟

نزدیکی و دوری دو کشور، صرفا مرتبط با منافع و امنیت ملی‌ آنهاست. هیچ دو کشوری نه محض رضای خدا به هم نزدیک می‌شوند و نه محض رضای خدا به هم دشمنی می‌ورزند. اینگونه تصورات در ایران بیشتر دیده می‌شود زیرا ما به روابط بین‌الملل، عاطفی نگاه می‌کنیم. بنابراین به‌جای اینکه در خصوص دیپلماسی دچار مسایل غیرواقعی و علمی شویم، باید چیز دیگری را جست‌وجو کنیم و آن میزان دوری و نزدیکی منافع و امنیت ملی کشورها در مقاطع مختلف و در زمان‌های متفاوت است.

در ابتدای روی کارآمدن اوباما، این باور وجود داشت که در خصوص ایران، شرایط مناسب‌تری پدید می‌آید اما فشارهای تحریم‌ها، بسیار بیشتر از تهدیدات رسمی بوش در خصوص حمله به ایران بوده است. این روند قابل پیش‌بینی بود؟

باید بررسی شود که در دوره ‌ جورج بوش زمینه چه تصوراتی در آمریکا وجود داشت که در عصر اوباما از میان رفته است؟ به عبارتی، بوش چه استراتژی را دنبال می‌کرد که اوباما به هر دلیل در پی آن نیست؟ جورج بوش براساس نظریه سیطره مطلق آمریکا بر کل جهان عمل می‌کرد. رویایی که دولتمردان ایالات متحده از سال‌های 1945 به بعد و حتی قبل از آن، در اشتیاق نیل به آن می‌سوختند.

هژمونی؟

بله. نومحافظه‌کاران اعتقاد داشتند پیرو نظریه پایان تاریخ فوکویاما (THE END OF HISTORY) با فروپاشی نظام کمونیستی - سوسیالیستی شوروی، دیگر هیچ رقیبی در عالم برای آمریکا وجود ندارد. آنها می‌گفتند آمریکا اشتباه می‌کند که تحت این شرایط، دیر می‌جنبد و به میدان یکه‌تازی وارد نمی‌شود. این استدلالی بود که در دهه 1990، نومحافظه‌کاران برای تشجیع ایالات متحده آمریکا به کار بردند. اما در آن ایام که دوره ‌ کلینتون دموکرات بود، این موضوع از نظر سیاستگذاری پررنگ و عملیاتی نشد. در دوره جمهوریخواهان به دلیل نیاز به این استراتژی در برآورده‌کردن اهداف بلندپروازانه نو محافظه‌کاران، این نظریه تبدیل به سیاست خارجی آمریکا شد. جمهوریخواهان همواره از راه سخت‌افزاری می‌خواهند حرف اول را در دنیا بزنند اما دموکرات‌ها از راه نرم‌افزاری به دنبال افزایش پرستیژ آمریکا در کنار همکاری و همگرایی با جهان هستند. در دوره ‌ بیل کلینتون، دوره کندی و جیمی‌کارتر هم این موضوع را می‌بینید.

اما ‌ جورج بوش کسی بود که با آن نگاه خاص نومحافظه‌کارانه، آنقدر مغرور بود که حتی به دوستان خودش در اروپا هم رحم نکرده و آنها را هم سرکوب کرد.

پس بهم‌خوردن هرم نفوذ ایالات متحده، دلیل تغییر رویکرد در دوره اوباماست که اتفاقا ایران شرایط سخت‌تری نسبت به آن مقطع را تجربه کرد.

بله زمانی که ‌ جورج بوش و نومحافظه‌کاران، حتی اروپایی‌های هم‌پیمان خود را مثلا در قضیه حمله به عراق از دم تیغ گذراندند و خواستند آنها را مشمول یکه‌تازی خود کنند، معلوم است که به روسیه و چین رحم نمی‌کنند. شرایط فعلی هم به شکست استراتژی نومحافظه‌کاران و به تصمیمات ویژه شخص ‌ اوباما باز می‌گردد. بخشی از آن به خاطر این است که ‌ اوباما دوره پس از ‌ جورج بوش را دارد طی می‌کند. دوره‌ای که آمریکا در فترت قرار گرفته بود. بوش نمی‌خواست این حقیقت را قبول کند که سیاست‌های یکجانبه‌گرایانه آمریکا شکست خورده و اقتصاد این کشور با بحران مالی بین‌المللی، تضعیف شده است، اما ‌ اوباما این نتیجه را قبول کرد و با پذیرش واقعیت دوره ‌ جورج بوش به میدان آمد.

او به همین دلیل، شعار«تغییر» داد. اوباما با نگاه اینکه آمریکا نیازمند همکاری دیگران است و نیز اینکه آمریکا قصد ندارد و نمی‌تواند (این جمع‌بندی انتهای دوره ‌ جورج بوش بود نه دوره ‌ اوباما) به تنهایی جهان را اداره کرده و تحت سیطره خود قرار دهد، به صحنه آمد. او گفت که چرا من راه قبل را طی کنم؟ اروپایی‌ها دوستان من هستند و با روسیه و چین هم که در واقع رقیب آمریکا و در حالت جنگ سرد با من هستند منافع مشترک ایجاد می‌کنم. سوال این بود که چه نوع سیاست‌های جهانی آمریکا، روسیه و چین را ناراحت و نگران می‌کند؟ رقابت در زمینه امنیتی و سیاسی، گسترش ناتو به شرق، ایجاد یک دیوار و حصار امنیتی در مقابل روسیه و چین، استقرار موشک‌های ضدموشک در شرق اروپا علیه روسیه و چین و همچنین اینکه آمریکا به دنبال محاصره این دو کشور بود و آنها در مقابل آن، اجلاس شانگ‌های را ایجاد کردند. یعنی اگر به جای اوباما، سناتور مک کین بر سرکارآمده بود، اجلاس شانگهای تبدیل به یک بلوک شرق و یک پیمان جدید ورشو در قبال آمریکا می‌شد. روسیه و چین هرگونه رقابت با آمریکا در حوزه‌های اقتصادی- تجاری را علامت خصومت و دشمنی تلقی نمی‌کنند. پس حوزه‌های دشمنی تعریف روشنی دارد.

پس ورود ایران به این اجلاس هم تبعات خاص خود را داشت.

دقیقا. ما وارد یک پیمان ورشو نانوشته شده بودیم و نمی‌دانم خودمان می‌دانستیم یا نمی‌دانستیم؟! به هر حال عمر این پیمان ورشو نانوشته با آغاز دوره ‌ اوباما فعلا به پایان ‌رسید. در اجلاس‌های شانگهای در دوره ‌ اوباما به زبان بی‌زبانی به ایران گفتند که چرا در سطح رییس‌جمهوری شرکت می‌کنید؟ گفتند تازه آنهایی که عضو هستند در سطح وزیر خارجه شرکت می‌کنند شما چرا در سطح رییس‌جمهوری شرکت می‌کنید؟ به صراحت به در گفتند که دیوار بشنود: «ایران نمی‌تواند در اجلاس شانگهای رسمیت پیدا کند و عضو شود». چرا؟ بهانه چیست؟ چون ایران کشوری است که مشمول تحریم‌های شورای امنیت شده و نمی‌تواند عضو شود. یعنی همان دری که از این طرف می‌چرخید حالا از آن طرف می‌چرخد!

این بحث می‌تواند پیش‌درآمدی برای ورود به این موضوع باشد که در دو سال اخیر، شرایط بیرونی ما در بعد کلان چرا به این صورت درآمده است؟

شرایط خاص این روزهای منطقه و جهان در کنار تقابل برخی کشورهای غربی با ایران در موضوعاتی مانند پرونده هسته‌ای و شدت بخشیدن به تحریم‌ها در همه حوزه‌ها، لزوم شناخت درست از وضع موجود و تصمیم‌گیری برای حداکثر‌سازی منافع ملی ایران را اجتناب‌ناپذیر کرده است. این دیدگاه کارشناسان این حوزه است. دکتر علی خرم از جمله دیپلمات‌های با تجربه ایران است که به دلیل حضور در مجامع جهانی و سفارتخانه‌های ایران در کشورهای مختلف، تحلیل‌های واقع‌گرایانه‌ای از شرایط موجود دارد. وی دستیار ویژه وزیر خارجه در دوران علی‌اکبر ولایتی است و سمت‌هایی چون سفیر ایران در چین و لیبی، سفیر ایران در کمیته خلع سلاح سازمان ملل و مقر اروپایی سازمان ملل در ژنو را در کارنامه دارد. وی از اساتید شناخته شده دانشگاه نیز به شمار می‌رود. این دیپلمات باتجربه در این گفت‌وگو، با نگاهی به سیاست خارجی کلی ایالات متحده در دوره اوباما، توجه به برخی حوزه‌های پیرامونی و توجه به حرکت بازیگران جهانی در دستگاه دیپلماسی ایران را ضروری دانست که در ادامه می‌آید.

چرا در ایران اینگونه مرسوم بوده که سیاست خارجی کشورهای بزرگ در قبال یکدیگر و در مورد ایران، با واژگانی چون دوست و غیردوست، تعبیر می‌شود؟

نزدیکی و دوری دو کشور، صرفا مرتبط با منافع و امنیت ملی‌ آنهاست. هیچ دو کشوری نه محض رضای خدا به هم نزدیک می‌شوند و نه محض رضای خدا به هم دشمنی می‌ورزند. اینگونه تصورات در ایران بیشتر دیده می‌شود زیرا ما به روابط بین‌الملل، عاطفی نگاه می‌کنیم. بنابراین به‌جای اینکه در خصوص دیپلماسی دچار مسایل غیرواقعی و علمی شویم، باید چیز دیگری را جست‌وجو کنیم و آن میزان دوری و نزدیکی منافع و امنیت ملی کشورها در مقاطع مختلف و در زمان‌های متفاوت است.

در ابتدای روی کارآمدن اوباما، این باور وجود داشت که در خصوص ایران، شرایط مناسب‌تری پدید می‌آید اما فشارهای تحریم‌ها، بسیار بیشتر از تهدیدات رسمی بوش در خصوص حمله به ایران بوده است. این روند قابل پیش‌بینی بود؟

باید بررسی شود که در دوره ‌ جورج بوش زمینه چه تصوراتی در آمریکا وجود داشت که در عصر اوباما از میان رفته است؟ به عبارتی، بوش چه استراتژی را دنبال می‌کرد که اوباما به هر دلیل در پی آن نیست؟ جورج بوش براساس نظریه سیطره مطلق آمریکا بر کل جهان عمل می‌کرد. رویایی که دولتمردان ایالات متحده از سال‌های 1945 به بعد و حتی قبل از آن، در اشتیاق نیل به آن می‌سوختند.

هژمونی؟

بله. نومحافظه‌کاران اعتقاد داشتند پیرو نظریه پایان تاریخ فوکویاما (THE END OF HISTORY) با فروپاشی نظام کمونیستی - سوسیالیستی شوروی، دیگر هیچ رقیبی در عالم برای آمریکا وجود ندارد. آنها می‌گفتند آمریکا اشتباه می‌کند که تحت این شرایط، دیر می‌جنبد و به میدان یکه‌تازی وارد نمی‌شود. این استدلالی بود که در دهه 1990، نومحافظه‌کاران برای تشجیع ایالات متحده آمریکا به کار بردند. اما در آن ایام که دوره ‌ کلینتون دموکرات بود، این موضوع از نظر سیاستگذاری پررنگ و عملیاتی نشد. در دوره جمهوریخواهان به دلیل نیاز به این استراتژی در برآورده‌کردن اهداف بلندپروازانه نو محافظه‌کاران، این نظریه تبدیل به سیاست خارجی آمریکا شد. جمهوریخواهان همواره از راه سخت‌افزاری می‌خواهند حرف اول را در دنیا بزنند اما دموکرات‌ها از راه نرم‌افزاری به دنبال افزایش پرستیژ آمریکا در کنار همکاری و همگرایی با جهان هستند. در دوره ‌ بیل کلینتون، دوره کندی و جیمی‌کارتر هم این موضوع را می‌بینید.

اما ‌ جورج بوش کسی بود که با آن نگاه خاص نومحافظه‌کارانه، آنقدر مغرور بود که حتی به دوستان خودش در اروپا هم رحم نکرده و آنها را هم سرکوب کرد.

پس بهم‌خوردن هرم نفوذ ایالات متحده، دلیل تغییر رویکرد در دوره اوباماست که اتفاقا ایران شرایط سخت‌تری نسبت به آن مقطع را تجربه کرد.

بله زمانی که ‌ جورج بوش و نومحافظه‌کاران، حتی اروپایی‌های هم‌پیمان خود را مثلا در قضیه حمله به عراق از دم تیغ گذراندند و خواستند آنها را مشمول یکه‌تازی خود کنند، معلوم است که به روسیه و چین رحم نمی‌کنند. شرایط فعلی هم به شکست استراتژی نومحافظه‌کاران و به تصمیمات ویژه شخص ‌ اوباما باز می‌گردد. بخشی از آن به خاطر این است که ‌ اوباما دوره پس از ‌ جورج بوش را دارد طی می‌کند. دوره‌ای که آمریکا در فترت قرار گرفته بود. بوش نمی‌خواست این حقیقت را قبول کند که سیاست‌های یکجانبه‌گرایانه آمریکا شکست خورده و اقتصاد این کشور با بحران مالی بین‌المللی، تضعیف شده است، اما ‌ اوباما این نتیجه را قبول کرد و با پذیرش واقعیت دوره ‌ جورج بوش به میدان آمد.

او به همین دلیل، شعار«تغییر» داد. اوباما با نگاه اینکه آمریکا نیازمند همکاری دیگران است و نیز اینکه آمریکا قصد ندارد و نمی‌تواند (این جمع‌بندی انتهای دوره ‌ جورج بوش بود نه دوره ‌ اوباما) به تنهایی جهان را اداره کرده و تحت سیطره خود قرار دهد، به صحنه آمد. او گفت که چرا من راه قبل را طی کنم؟ اروپایی‌ها دوستان من هستند و با روسیه و چین هم که در واقع رقیب آمریکا و در حالت جنگ سرد با من هستند منافع مشترک ایجاد می‌کنم. سوال این بود که چه نوع سیاست‌های جهانی آمریکا، روسیه و چین را ناراحت و نگران می‌کند؟ رقابت در زمینه امنیتی و سیاسی، گسترش ناتو به شرق، ایجاد یک دیوار و حصار امنیتی در مقابل روسیه و چین، استقرار موشک‌های ضدموشک در شرق اروپا علیه روسیه و چین و همچنین اینکه آمریکا به دنبال محاصره این دو کشور بود و آنها در مقابل آن، اجلاس شانگ‌های را ایجاد کردند. یعنی اگر به جای اوباما، سناتور مک کین بر سرکارآمده بود، اجلاس شانگهای تبدیل به یک بلوک شرق و یک پیمان جدید ورشو در قبال آمریکا می‌شد. روسیه و چین هرگونه رقابت با آمریکا در حوزه‌های اقتصادی- تجاری را علامت خصومت و دشمنی تلقی نمی‌کنند. پس حوزه‌های دشمنی تعریف روشنی دارد.

پس ورود ایران به این اجلاس هم تبعات خاص خود را داشت.

دقیقا. ما وارد یک پیمان ورشو نانوشته شده بودیم و نمی‌دانم خودمان می‌دانستیم یا نمی‌دانستیم؟! به هر حال عمر این پیمان ورشو نانوشته با آغاز دوره ‌ اوباما فعلا به پایان ‌رسید. در اجلاس‌های شانگهای در دوره ‌ اوباما به زبان بی‌زبانی به ایران گفتند که چرا در سطح رییس‌جمهوری شرکت می‌کنید؟ گفتند تازه آنهایی که عضو هستند در سطح وزیر خارجه شرکت می‌کنند شما چرا در سطح رییس‌جمهوری شرکت می‌کنید؟ به صراحت به در گفتند که دیوار بشنود: «ایران نمی‌تواند در اجلاس شانگهای رسمیت پیدا کند و عضو شود». چرا؟ بهانه چیست؟ چون ایران کشوری است که مشمول تحریم‌های شورای امنیت شده و نمی‌تواند عضو شود. یعنی همان دری که از این طرف می‌چرخید حالا از آن طرف می‌چرخد!

این بحث می‌تواند پیش‌درآمدی برای ورود به این موضوع باشد که در دو سال اخیر، شرایط بیرونی ما در بعد کلان چرا به این صورت درآمده است؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.