|

مفید بودن یا نبودن مذاکره ایران و آمریکا، ادبیات تازه‌ای پیدا کرده است

می شود؛ نمی‌شود

حامد طبیبی

می شود؛ نمی‌شود

«دیوار بی‌اعتمادی» همچنان در حال افزایش ارتفاع است؛ اصطلاحی که مدت‌هاست برای توصیف روابط میان ایران و ایالات متحده بر سر زبان‌هاست با وجود کوشش‌های گاه و بی‌گاه برخی محافل در این دو کشور و حتی طرف‌های سوم، چهارم، پنجم و... برای گشوده شدن پنجره‌ای روی این دیوار، همچنان تغییر ملموسی در میل و اراده سران این کشورها در این خصوص به چشم نمی‌خورد.

در 34 سال گذشته و پس از قطع روابط رسمی دیپلماتیک از سوی آمریکا در اعتراض به تسخیر سفارت این کشور در تهران توسط جمعی دانشجویی، دولت‌های مختلفی در دو کشور روی کرسی‌های کابینه نشسته‌اند و شرایط داخلی و جهانی نیز به طور متناوب دچار دگرگونی شده اما ناظران تاکید دارند که گره‌های این کلاف سردرگم به شکل و شمایلی در آمده که بازکردن آن چندان به میل و اراده دستگاه اجرایی نیست. اینکه چه دولتی و چه گرایش سیاسی و اقتصادی، سکان اداره آنها را به دست بگیرد، فرع ماجراست و اصل، همان نگاه توأم با سوءظن طرفین به یکدیگر و سیل اتهاماتی است که گاه و بی‌گاه، به یکدیگر نسبت می‌دهند. دموکرات‌ها سعی می‌کنند رویه‌ای خلاف جمهوریخواهان را در قبال ایران، در پیش بگیرند و جمهوریخواهان، صورت‌های سختگیرانه‌تر با درون‌مایه اقدام نظامی را ترجیح می‌دهند. در ايران هم تفاوت رويكرد ميان جريان هاي مختلف سياسي كه دولت را در دست گرفته اند وجود داشته و دارد.

در این سال‌ها، این ایالات متحده بوده که ایران را به دلیل حمایت از گروه‌ها و جریان‌های تندرو در خاورمیانه و جهان، مورد نکوهش قرار داده و برخی اقدامات را «سنگ‌اندازی» در مسیر طرح صلح خاورمیانه یا به تعبیری، «خاورمیانه جدید» تعبیر می‌کند. در بیانی جزیی‌تر، مواضع ایران درخصوص مسایل مختلف منطقه‌ای و جهانی با آنچه غرب و حتی در پاره‌ای از موارد، چین و روسیه به دنبال آن هستند تفاوت دارد. این ماجرا از نظر آنها یعنی «نت فالش» در قطعه‌ای که قرار به نواخته شدن دارد. چه اینکه آنها مدعی هستند ایران تنها به اعلام نظر مخالف نمی‌پردازد و ایده‌های مدنظر خود را عملیاتی هم می‌کند. در سوی مقابل، تهدیدهای بعضا نگران‌کننده ایالات‌متحده که رویکردی نیمه‌نظامی هم می‌یابد، اعلام پشتیبانی این کشور از جریان‌های مخالف حاکمیت ایران، وضع و گسترش تحریم‌های یک و چند‌جانبه با محوریت خود در شورای امنیت سازمان ملل و مواردی از این دست، نشان‌دهنده شدت تنش میان دو کشور است. اگر از سال‌های ابتدای انقلاب بگذریم که حال و هوای انقلابی مردم ایران در پی پذیرش شاه مخلوع ایران در آمریکا، کار را به یک رویارویی جدی تا تسخير سفارت این کشور در تهران و بازداشت کارکنان آن و سپس ماجرای طبس و قطع رابطه دیپلماتیک و بلوکه اموال ایران کشاند، اما سال‌های جنگ تحمیلی هم نوع رابطه به سمت وخامت پیش رفت. ماجرای «مک فارلین» در دوران جنگ، یکی از نقاطی بود که به نظر می‌رسید می‌تواند دو طرف را به سوی فضایی متفاوت، پیش ببرد اما این اتفاق رخ نداد. ماجرای موسوم به «ایران - کنترا» در نوامبر 1986 و به دنبال اقدامات پنهان دولت «رونالد ریگان» فاش شد. ماجرا از این قرار بود که آمريكايي‌ها پيشنهاد سلاح و تجهیزات لازم برای ادامه جنگ، برای انجام اقدامات لازم برای آزادی شش تبعه آمریکایی به گروگان گرفته شده در لبنان توسط سازمانی موسوم به «جهاد اسلامی» مطرح كردند. ریگان رییس‌جمهور وقت در چهارم مارس 1987، در یک سخنرانی سراسری تلویزیونی اعلام کرد که مسوولیت همه اقداماتی را که بدون اطلاع وی، روی داده و به تجارت اسلحه در برابر گروگان‌ها منجر شده، می‌پذیرد. همچنین قرار بود بخشی از درآمد این امر، به انقلابیون «نیکاراگوئه» اختصاص یابد که علیه دولت «ساندنیست» این کشور در حال مبارزه بودند و بر اساس قوانین داخلی ایالات متحده، امکان کمک به آنها فراهم نبود. «هاشمی‌رفسنجانی» بخش‌هایی از ماجرا را در نماز‌جمعه و سپس در خاطرات خود نقل می‌کند که چگونه، رابرت مک فارلین مشاور امنیت ملی کاخ سفید با یک پاسپورت ایرلندی با نام جعلی «شون دولین» به تهران سفر کرد و ماجرا چه بود؟

فضای پس از جنگ

به هر روی این موضوع شاید می‌توانست باب تعامل را بگشاید اما به نتیجه نرسید. پس از آن هم حمایت‌های آشکار و پنهان آمريكا از حکومت صدام در تداوم جنگ، فضای سوءتفاهم را بیشتر کرد. فروپاشی شوروی سابق و ورود جهان به عرصه تک‌قطبی با یکه‌تازی ایالات متحده و فشار روزافزون دولت دموکرات «بیل کلینتون» بر دولت سازندگی که به‌ویژه در حوزه اقتصاد و دیپلماسی خود را نشان داد، همچنان فضا را منفی نگه داشت. دوران اصلاحات، در پیش‌گرفتن سیاست تنش‌زدایی و استفاده از تمام ظرفیت دیپلماسی، شرایط را به گونه‌ای ساخت که برخی از امکان گفت‌وگوی مستقیم با ایالات متحده سخن گفتند.

این بار اما رفتار رییس‌جمهور «متفاوت» ایالات متحده، کار را نیمه‌تمام گذاشت. حادثه 11‌سپتامبر و تخریب برج‌های دوقلوی تجارت جهانی، ضمن اینکه پیام رییس‌جمهور اصلاح‌طلب ایران را به همراه داشت، سبب شد تا «نئو‌محافظه‌کاران» با گرفتن انگشت اتهام به سوی سازمان تروریستی القاعده، لشگرکشی به افغانستان را در دستورکار قرار دهند. ایران از افغانستان جنگ‌زده در اختیار طالبان و القاعده، لطمات بسیاری خورده بود که تنها یک مورد آن کشتار بی‌رحمانه کارکنان خبرگزاری جمهوری اسلامی در «مزار شریف» بود. حالا آمریکا به جای ایران، طرف این گروه‌های تندرو قرار گرفته بود و باب تازه‌ای برای تعامل میان دو کشور گشوده شد. اجلاس بن آلمان، فرصتی برای رایزنی دوجانبه ایران و ایالات متحده ایجاد کرد و«همه چیز» برای رسیدن به یک توافق در موضوع خاص افغانستان و تعمیم آن به مسایل دیگر، مهیا بود. «شوک» وارد شده توسط جورج واکر بوش در نطق سالانه خود در کنگره و قرار دادن ایران در «محور شرارت»، «همه چیز» را دگرگون کرد. حالا ایران که در پرونده هسته‌ای خود در شورای حکام را باز شده دیده و با سیاست ارتباط با اتحادیه اروپا، به دنبال سامان‌دادن این مساله و دور کردن اتهامات طرف‌های غربی و به‌ویژه آمریکا ناظر بر عدم انحراف برنامه هسته‌ای خود بود، با جبهه تازه‌ای مواجه شد.

تغییر در صورت مساله

این درست زمانی بود که انتخابات سال 84 در ایران، چهره‌ای ناشناخته برای جهانیان را به ساختمان «پاستور»؛ نهاد ریاست‌جمهوری فرستاده بود. فردی که جریانی را نمایندگی می‌کرد که سیاست‌های دولت قبل از خود را سازشکارانه می‌خواند و در ابتدا، مواضع تندی علیه ایالات متحده، اروپا و رژیم اسراییل اتخاذ کردند. نماینده این جریان هم همین روند را ادامه داد و «سیاست گردش به شرق» را راه‌حل این مشکل دانست.

در رسانه عمومی کشور هم گویی اتفاقاتی افتاده بود. در شبی که یکی از برنامه‌های مناظره محور شبکه سوم سیما، «حسین شریعتمداری» مدیرمسوول روزنامه «کیهان» و «ابراهیم اصغرزاده» از دانشجویان تسخیر‌کننده لانه جاسوسی و از چهره‌های نزدیک به اصلاح‌طلبان را درخصوص موضوع 13 آبان، روبه‌روی هم نشاند، حرف‌های صریحی درخصوص لزوم مذاکره با آمریکا، روی آنتن رفت. شریعتمداری، آن را نفی کرد و اصغرزاده، آن را لازمه دنیای امروز دانست و در مذمت تابو دانستن گفت‌وگو با آمریکا سخن گفت و از بزرگ کردن بیش از حد توانایی‌هایی این کشور، لب به انتقاد گشود. این مساله باز هم ادامه پیدا کرد؛ شبی دیگر در همان برنامه و همان ساعت با منوچهر متکی و مصطفی کواکبیان. موضوع نقد سیاست خارجی بود و متکی که توسط «احمدی‌نژاد» در سفر «سنگال» برکنار شده بود با عنوان «وزیر پیشین امور خارجه» به دفاع از عملکرد خود درخصوص کشورهای غربی و آمریکا پرداخت و «کواکبیان» به عنوان نماینده پیشین مجلس و استاد دانشگاه، داشتن راهبرد برای مذاکره را درخصوص آمریکا امکان‌پذیر دانست. پس از آن بود که یکی از مسوولان یادآور شد اگر سیاست نظام اقتضا کند، در جهنم هم با آمریکا مذاکره می‌شود. در چنین سمت‌وسویی جان کری، سناتور نام‌آشنا و نامزد دموکرات‌ها در انتخابات سال 2004 که با «جورج بوش» به رقابت پرداخت، جانشین «هیلاری کلینتون» شده است. خانم وزیر خارجه در آخرین روزهای مسوولیت خود، مذاکره مستقیم با تهران را بار دیگر به عنوان سیاست خارجی ایالات متحده نام برد و حالا جان کری لیبرال‌مسلک هم احتمالا از این جملات زیاد استفاده خواهد کرد.

کارشناسان سیاست خارجی در این میان تاکید دارند که داشتن راهبرد برای مذاکره، امری بااهمیت است. قبل از آن هم باید اقداماتی در داخل ایران صورت گرفته باشد. ایجاد فضایی برای طرح مسایل در این خصوص با حضور همه جریان‌های سیاسی، ایجاد وفاق بالانس بهتری را برای کلید زدن ماراتن مذاکره، فراهم سازد.

آنها تاکید دارند که بدون این پیش‌فرض‌ها، ورود به مذاکره بی‌فایده است ضمن اینکه استفاده از همه توان دیپلماسی و نیروی انسانی متخصص در این حوزه، توضیح واضحات خواهد بود. زمزمه‌هایی شنیده می‌شود که برقراری رابطه میان ایران و ایالات متحده، شاید به بعد از انتخابات ریاست‌جمهوری ایران موکول شود اما شاید هم نشود.

«دیوار بی‌اعتمادی» همچنان در حال افزایش ارتفاع است؛ اصطلاحی که مدت‌هاست برای توصیف روابط میان ایران و ایالات متحده بر سر زبان‌هاست با وجود کوشش‌های گاه و بی‌گاه برخی محافل در این دو کشور و حتی طرف‌های سوم، چهارم، پنجم و... برای گشوده شدن پنجره‌ای روی این دیوار، همچنان تغییر ملموسی در میل و اراده سران این کشورها در این خصوص به چشم نمی‌خورد.

در 34 سال گذشته و پس از قطع روابط رسمی دیپلماتیک از سوی آمریکا در اعتراض به تسخیر سفارت این کشور در تهران توسط جمعی دانشجویی، دولت‌های مختلفی در دو کشور روی کرسی‌های کابینه نشسته‌اند و شرایط داخلی و جهانی نیز به طور متناوب دچار دگرگونی شده اما ناظران تاکید دارند که گره‌های این کلاف سردرگم به شکل و شمایلی در آمده که بازکردن آن چندان به میل و اراده دستگاه اجرایی نیست. اینکه چه دولتی و چه گرایش سیاسی و اقتصادی، سکان اداره آنها را به دست بگیرد، فرع ماجراست و اصل، همان نگاه توأم با سوءظن طرفین به یکدیگر و سیل اتهاماتی است که گاه و بی‌گاه، به یکدیگر نسبت می‌دهند. دموکرات‌ها سعی می‌کنند رویه‌ای خلاف جمهوریخواهان را در قبال ایران، در پیش بگیرند و جمهوریخواهان، صورت‌های سختگیرانه‌تر با درون‌مایه اقدام نظامی را ترجیح می‌دهند. در ايران هم تفاوت رويكرد ميان جريان هاي مختلف سياسي كه دولت را در دست گرفته اند وجود داشته و دارد.

در این سال‌ها، این ایالات متحده بوده که ایران را به دلیل حمایت از گروه‌ها و جریان‌های تندرو در خاورمیانه و جهان، مورد نکوهش قرار داده و برخی اقدامات را «سنگ‌اندازی» در مسیر طرح صلح خاورمیانه یا به تعبیری، «خاورمیانه جدید» تعبیر می‌کند. در بیانی جزیی‌تر، مواضع ایران درخصوص مسایل مختلف منطقه‌ای و جهانی با آنچه غرب و حتی در پاره‌ای از موارد، چین و روسیه به دنبال آن هستند تفاوت دارد. این ماجرا از نظر آنها یعنی «نت فالش» در قطعه‌ای که قرار به نواخته شدن دارد. چه اینکه آنها مدعی هستند ایران تنها به اعلام نظر مخالف نمی‌پردازد و ایده‌های مدنظر خود را عملیاتی هم می‌کند. در سوی مقابل، تهدیدهای بعضا نگران‌کننده ایالات‌متحده که رویکردی نیمه‌نظامی هم می‌یابد، اعلام پشتیبانی این کشور از جریان‌های مخالف حاکمیت ایران، وضع و گسترش تحریم‌های یک و چند‌جانبه با محوریت خود در شورای امنیت سازمان ملل و مواردی از این دست، نشان‌دهنده شدت تنش میان دو کشور است. اگر از سال‌های ابتدای انقلاب بگذریم که حال و هوای انقلابی مردم ایران در پی پذیرش شاه مخلوع ایران در آمریکا، کار را به یک رویارویی جدی تا تسخير سفارت این کشور در تهران و بازداشت کارکنان آن و سپس ماجرای طبس و قطع رابطه دیپلماتیک و بلوکه اموال ایران کشاند، اما سال‌های جنگ تحمیلی هم نوع رابطه به سمت وخامت پیش رفت. ماجرای «مک فارلین» در دوران جنگ، یکی از نقاطی بود که به نظر می‌رسید می‌تواند دو طرف را به سوی فضایی متفاوت، پیش ببرد اما این اتفاق رخ نداد. ماجرای موسوم به «ایران - کنترا» در نوامبر 1986 و به دنبال اقدامات پنهان دولت «رونالد ریگان» فاش شد. ماجرا از این قرار بود که آمريكايي‌ها پيشنهاد سلاح و تجهیزات لازم برای ادامه جنگ، برای انجام اقدامات لازم برای آزادی شش تبعه آمریکایی به گروگان گرفته شده در لبنان توسط سازمانی موسوم به «جهاد اسلامی» مطرح كردند. ریگان رییس‌جمهور وقت در چهارم مارس 1987، در یک سخنرانی سراسری تلویزیونی اعلام کرد که مسوولیت همه اقداماتی را که بدون اطلاع وی، روی داده و به تجارت اسلحه در برابر گروگان‌ها منجر شده، می‌پذیرد. همچنین قرار بود بخشی از درآمد این امر، به انقلابیون «نیکاراگوئه» اختصاص یابد که علیه دولت «ساندنیست» این کشور در حال مبارزه بودند و بر اساس قوانین داخلی ایالات متحده، امکان کمک به آنها فراهم نبود. «هاشمی‌رفسنجانی» بخش‌هایی از ماجرا را در نماز‌جمعه و سپس در خاطرات خود نقل می‌کند که چگونه، رابرت مک فارلین مشاور امنیت ملی کاخ سفید با یک پاسپورت ایرلندی با نام جعلی «شون دولین» به تهران سفر کرد و ماجرا چه بود؟

فضای پس از جنگ

به هر روی این موضوع شاید می‌توانست باب تعامل را بگشاید اما به نتیجه نرسید. پس از آن هم حمایت‌های آشکار و پنهان آمريكا از حکومت صدام در تداوم جنگ، فضای سوءتفاهم را بیشتر کرد. فروپاشی شوروی سابق و ورود جهان به عرصه تک‌قطبی با یکه‌تازی ایالات متحده و فشار روزافزون دولت دموکرات «بیل کلینتون» بر دولت سازندگی که به‌ویژه در حوزه اقتصاد و دیپلماسی خود را نشان داد، همچنان فضا را منفی نگه داشت. دوران اصلاحات، در پیش‌گرفتن سیاست تنش‌زدایی و استفاده از تمام ظرفیت دیپلماسی، شرایط را به گونه‌ای ساخت که برخی از امکان گفت‌وگوی مستقیم با ایالات متحده سخن گفتند.

این بار اما رفتار رییس‌جمهور «متفاوت» ایالات متحده، کار را نیمه‌تمام گذاشت. حادثه 11‌سپتامبر و تخریب برج‌های دوقلوی تجارت جهانی، ضمن اینکه پیام رییس‌جمهور اصلاح‌طلب ایران را به همراه داشت، سبب شد تا «نئو‌محافظه‌کاران» با گرفتن انگشت اتهام به سوی سازمان تروریستی القاعده، لشگرکشی به افغانستان را در دستورکار قرار دهند. ایران از افغانستان جنگ‌زده در اختیار طالبان و القاعده، لطمات بسیاری خورده بود که تنها یک مورد آن کشتار بی‌رحمانه کارکنان خبرگزاری جمهوری اسلامی در «مزار شریف» بود. حالا آمریکا به جای ایران، طرف این گروه‌های تندرو قرار گرفته بود و باب تازه‌ای برای تعامل میان دو کشور گشوده شد. اجلاس بن آلمان، فرصتی برای رایزنی دوجانبه ایران و ایالات متحده ایجاد کرد و«همه چیز» برای رسیدن به یک توافق در موضوع خاص افغانستان و تعمیم آن به مسایل دیگر، مهیا بود. «شوک» وارد شده توسط جورج واکر بوش در نطق سالانه خود در کنگره و قرار دادن ایران در «محور شرارت»، «همه چیز» را دگرگون کرد. حالا ایران که در پرونده هسته‌ای خود در شورای حکام را باز شده دیده و با سیاست ارتباط با اتحادیه اروپا، به دنبال سامان‌دادن این مساله و دور کردن اتهامات طرف‌های غربی و به‌ویژه آمریکا ناظر بر عدم انحراف برنامه هسته‌ای خود بود، با جبهه تازه‌ای مواجه شد.

تغییر در صورت مساله

این درست زمانی بود که انتخابات سال 84 در ایران، چهره‌ای ناشناخته برای جهانیان را به ساختمان «پاستور»؛ نهاد ریاست‌جمهوری فرستاده بود. فردی که جریانی را نمایندگی می‌کرد که سیاست‌های دولت قبل از خود را سازشکارانه می‌خواند و در ابتدا، مواضع تندی علیه ایالات متحده، اروپا و رژیم اسراییل اتخاذ کردند. نماینده این جریان هم همین روند را ادامه داد و «سیاست گردش به شرق» را راه‌حل این مشکل دانست.

در رسانه عمومی کشور هم گویی اتفاقاتی افتاده بود. در شبی که یکی از برنامه‌های مناظره محور شبکه سوم سیما، «حسین شریعتمداری» مدیرمسوول روزنامه «کیهان» و «ابراهیم اصغرزاده» از دانشجویان تسخیر‌کننده لانه جاسوسی و از چهره‌های نزدیک به اصلاح‌طلبان را درخصوص موضوع 13 آبان، روبه‌روی هم نشاند، حرف‌های صریحی درخصوص لزوم مذاکره با آمریکا، روی آنتن رفت. شریعتمداری، آن را نفی کرد و اصغرزاده، آن را لازمه دنیای امروز دانست و در مذمت تابو دانستن گفت‌وگو با آمریکا سخن گفت و از بزرگ کردن بیش از حد توانایی‌هایی این کشور، لب به انتقاد گشود. این مساله باز هم ادامه پیدا کرد؛ شبی دیگر در همان برنامه و همان ساعت با منوچهر متکی و مصطفی کواکبیان. موضوع نقد سیاست خارجی بود و متکی که توسط «احمدی‌نژاد» در سفر «سنگال» برکنار شده بود با عنوان «وزیر پیشین امور خارجه» به دفاع از عملکرد خود درخصوص کشورهای غربی و آمریکا پرداخت و «کواکبیان» به عنوان نماینده پیشین مجلس و استاد دانشگاه، داشتن راهبرد برای مذاکره را درخصوص آمریکا امکان‌پذیر دانست. پس از آن بود که یکی از مسوولان یادآور شد اگر سیاست نظام اقتضا کند، در جهنم هم با آمریکا مذاکره می‌شود. در چنین سمت‌وسویی جان کری، سناتور نام‌آشنا و نامزد دموکرات‌ها در انتخابات سال 2004 که با «جورج بوش» به رقابت پرداخت، جانشین «هیلاری کلینتون» شده است. خانم وزیر خارجه در آخرین روزهای مسوولیت خود، مذاکره مستقیم با تهران را بار دیگر به عنوان سیاست خارجی ایالات متحده نام برد و حالا جان کری لیبرال‌مسلک هم احتمالا از این جملات زیاد استفاده خواهد کرد.

کارشناسان سیاست خارجی در این میان تاکید دارند که داشتن راهبرد برای مذاکره، امری بااهمیت است. قبل از آن هم باید اقداماتی در داخل ایران صورت گرفته باشد. ایجاد فضایی برای طرح مسایل در این خصوص با حضور همه جریان‌های سیاسی، ایجاد وفاق بالانس بهتری را برای کلید زدن ماراتن مذاکره، فراهم سازد.

آنها تاکید دارند که بدون این پیش‌فرض‌ها، ورود به مذاکره بی‌فایده است ضمن اینکه استفاده از همه توان دیپلماسی و نیروی انسانی متخصص در این حوزه، توضیح واضحات خواهد بود. زمزمه‌هایی شنیده می‌شود که برقراری رابطه میان ایران و ایالات متحده، شاید به بعد از انتخابات ریاست‌جمهوری ایران موکول شود اما شاید هم نشود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.