|

سرمقاله

از آن انکار تا این اصرار

محمدجواد حق‌شناس*

سیاست خارجی و رابطه ایران با دولت آمریکا سابقه طولانی‌تر از تاریخ جمهوری اسلامی دارد. تاریخ تولد رسمی جمهوری اسلامی در تقویم جهان، 22 بهمن سال 57 به ثبت رسیده است. اما از منظر استراتژی، نظر مردم ایران در مورد دولت آمریکا را باید از سال‌ها پیش از این روز جستجو کرد. در تظاهرات میلیونی مردم در سال‌های 56 و 57 برعلیه نظام سلطنت، یکی از محوری‌ترین شعار‌ها، شعار «نه شرقی و نه غربی» و شعار «مرگ بر آمریکا» بود. شعارهایی که بعد‌ها به عنوان یکی از اصلی‌ترین راهبرد‌های سیاست خارجی ایران تبدیل شد.

اما در حقیقت خشت‌های اول دیوار بی‌اعتمادی بین مردم ایران و آمریکا از سال‌های دور روی همدیگر قرار گرفته بود. اگر بخواهیم به دنبال علت بی‌اعتمادی مردم ایران به دولت آمریکا بگردیم، می‌توانیم رد پای آمریکا را در تمام مصیبت‌هایی که در تاریخ معاصر بر سر ایران آمده است ببینیم. تاجایی که امام خمینی (ره) در سال 41 طی سخنرانی‌اي عنوان کردند: «آمریکا از شوروی بدتر، شوروي از آمريكا بدتر و انگلیس از آن دو بدتر.» سخنانی که درد کودتای آمریکایی 28 خرداد سال 32 را در خود داشت و منجر به وقایع سال 1342 و قیام مردم برعلیه استبداد داخلی و استعمار دولت‌های خارجی شد.

پس از پیروزی انقلاب، صدور اجازه ورود شاه به آمریکا ملت انقلابي را بیش از پیش نسبت به كاخ سفيد خشمگین كرد. در روزهای کوران حوادث این نگرانی در کشور و در میان اقشار تحصیل کرده پدیدار شد که انقلاب‌شان به سرنوشت 28 مرداد دچار شود. برای پیشگیری از چنین تهدیدی چاره‌ای جز تسخير سفارت آمریکا در تهران برای مردم باقی نماند. حرکتی که پس از سال‌ها استثمار، به رابطه ایران و آمریکا در ظاهر خاتمه داد.

اگر چه دیگر رابطه رسمی و دیپلماتیک بین دو کشور وجود نداشت، اما با توجه به موقعیت استراتژیک ایران در منطقه و اهمیت خاورمیانه در مناسبات جهانی، آمریکا و ایران در مسایل گوناگونی به صورت غیرمستقیم با یکدیگر در‌گیر بودند؛ مسایلی مانند جنگ 8 ساله که صدام تنها با حمایت آمریکا و هم‌پیمانانش می‌توانست وارد آن شود و البته آن را به مدت طولانی ادامه دهد.

سال‌های جنگ و شور انقلابی در نهایت به پایان رسید و دولت سازندگی بر سر کار آمد. این دولت با رویکرد بهبود رابطه کشور با دولت‌های دیگر به‌خصوص دولت‌های عرب منطقه و دولت‌های اروپایی قدم‌های بلندی برای رفع سوءتفاهم‌ها و کدورت‌ها برداشت.

دولت اصلاحات راه دولت سازندگی را ادامه داد و کار را به جایی رساند که وزیر وقت امور خارجه آمریکا از ایران برای دخالت‌های گوناگون بخصوص کودتای 28 مرداد 32 به صورت رسمی پوزش خواست. اوج همسویی کشور با نظم نوین جهانی را در دوران ریاست‌جمهوری آقای خاتمی شاهد هستیم. جایی که گفت‌وگوی تمدن‌ها به عنوان شعار محوری اصلاحات در سیاست خارجی قرار گرفت. در سال‌های اصلاحات همکاری ایران و آمریکا برای اداره منطقه رو به افزایش گذاشت. گفت‌وگوهایی بین مقامات ایرانی و آمریکایی در حوزه مباحث منطقه‌ای مانند نحوه برخورد با مناقشات شکل گرفته از سوی طالبان در افغانستان و بعثی‌ها در عراق موید این نظر است.

پس از پایان دولت اصلاحات شاهد بازگشت به سیاست‌های انقلابی دهه 60 در حوزه سیاست خارجه بودیم. سیاست‌هایی که اگر در سال‌های ابتدایی پس از پیروزی انقلاب با توجه به شور مردم و حتی روحیه جهانی قابل دفاع بود. طرح مسایلی چون هولوکاست، آرزو برای نابودی دولت خود خوانده اسراییل، بی ارزش خواندن شورای امنیت و آژانس انرژی هسته‌ای و بی اعتبار خواندن قطعنامه‌های صادره باب جدیدی را در چالش‌های بین جمهوری اسلامی و دیگر کشورهای دنیا دامن زد. از سوی دیگر تبریک گفتن به اوباما به علت پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا یا فرستادن نامه‌های بی‌جواب به روسای کشورهای مهم دنیا یا رهبر کاتولیک‌های‌جهان نمی‌توانست، تضمین‌کننده، ‌شأن جمهوری اسلامی ایران باشد. این رفتارها بیشتر نشان‌دهنده ناهماهنگی بین مسوولان سیاست خارجه با رییس هیات دولت و حتی عدم توجه به سیاست‌گذاری‌ها در حوزه سیاست خارجه از سوی رییس هیات دولت است. زمانی که شعار‌ها و سخنرانی‌های تند بر علیه نظم نوین جهانی را در کنار نامه‌هایی که آقای احمدی‌نژاد نوشتند یا ادعا‌های امروزشان مبنی بر تمایل به برقراری رابطه با آمریکا می‌گذاریم، نابسامانی سیاست خارجه آشکار‌تر می‌شود.

شاید اگر همان رویکرد استکبار ستیزی، حتی در حد شعار و سخنرانی، تا پایان کار دولت دهم ادامه پیدا می‌کرد می‌شد از منظرهایی، سیاست گذاری در حوزه امور خارجه را توجیه کرد اما نبودن هماهنگی بین دستگاه دیپلماسی و مسوولان اجرایی بر مشکلات این حوزه می‌افزود. از یک سو ایران با تقبل هزینه‌هایي، سعی در ورود به حیاط خلوت آمریکا، کشور‌های آمریکای لاتین داشت و در کنار روسای جمهوری این کشورها، شعار‌های ضد آمریکایی داد. از سوی دیگر در ماه‌های پایانی سال، شعار برقراری ارتباط با آمریکا را سر داد و یک تنه خبر از تمایل«نظام» بر سر میز مذاکره نشستن داد.

اگرچه با کاهش تنش‌های بین دو کشور ایران و آمریکا می‌شود امیدوار بود برخی گره‌های کور، مانند گره مذاکرات بین 1+5 و ایران باز شود اما نه با اتخاذ سیاست‌های یک بام و دو هوا. در عالم واقعیت با دست پس زدن و با پا کشیدن جواب نمی‌دهد. این قبیل رفتارها نه در شأن ایران و ایرانی است و نه در شأن جمهوری اسلامی. اگر بنابر کاهش تنش بین آمریکا و ایران است، باید دولتی که از پایگاه مردمی قوی برخوردار است، ضمن اتخاذ سیاست‌های روشن و واضح در جهت کاهش اختلافات ایران با جامعه جهانی و در کنار آن، آمریکا گام بر دارد.

به نظر می‌رسد که پیش بردن بحث مذاکره با آمریکا تا پیش از خرداد 92 با واقعیات موجود در عرصه سیاست خارجه و سیاست داخله کشور منطبق نیست. شاید بهترین فرصت برای جمهوری اسلامی جهت نشستن پشت میز پس از برگزاری یک انتخابات پرشور با حضور حداکثری و با مشارکت تمامی احزاب و گروه‌های سیاسی کشور و با حمایت سایر قوا به ویژه با حمایت مقام‌معظم رهبری باشد تا مذاکره با آمریکا ضمن در نظر گرفتن تمامی فراز و نشیب‌های رابطه بین دو کشور صورت بگیرد.

استاد روابط بین‌الملل و فعال سیاسی

سیاست خارجی و رابطه ایران با دولت آمریکا سابقه طولانی‌تر از تاریخ جمهوری اسلامی دارد. تاریخ تولد رسمی جمهوری اسلامی در تقویم جهان، 22 بهمن سال 57 به ثبت رسیده است. اما از منظر استراتژی، نظر مردم ایران در مورد دولت آمریکا را باید از سال‌ها پیش از این روز جستجو کرد. در تظاهرات میلیونی مردم در سال‌های 56 و 57 برعلیه نظام سلطنت، یکی از محوری‌ترین شعار‌ها، شعار «نه شرقی و نه غربی» و شعار «مرگ بر آمریکا» بود. شعارهایی که بعد‌ها به عنوان یکی از اصلی‌ترین راهبرد‌های سیاست خارجی ایران تبدیل شد.

اما در حقیقت خشت‌های اول دیوار بی‌اعتمادی بین مردم ایران و آمریکا از سال‌های دور روی همدیگر قرار گرفته بود. اگر بخواهیم به دنبال علت بی‌اعتمادی مردم ایران به دولت آمریکا بگردیم، می‌توانیم رد پای آمریکا را در تمام مصیبت‌هایی که در تاریخ معاصر بر سر ایران آمده است ببینیم. تاجایی که امام خمینی (ره) در سال 41 طی سخنرانی‌اي عنوان کردند: «آمریکا از شوروی بدتر، شوروي از آمريكا بدتر و انگلیس از آن دو بدتر.» سخنانی که درد کودتای آمریکایی 28 خرداد سال 32 را در خود داشت و منجر به وقایع سال 1342 و قیام مردم برعلیه استبداد داخلی و استعمار دولت‌های خارجی شد.

پس از پیروزی انقلاب، صدور اجازه ورود شاه به آمریکا ملت انقلابي را بیش از پیش نسبت به كاخ سفيد خشمگین كرد. در روزهای کوران حوادث این نگرانی در کشور و در میان اقشار تحصیل کرده پدیدار شد که انقلاب‌شان به سرنوشت 28 مرداد دچار شود. برای پیشگیری از چنین تهدیدی چاره‌ای جز تسخير سفارت آمریکا در تهران برای مردم باقی نماند. حرکتی که پس از سال‌ها استثمار، به رابطه ایران و آمریکا در ظاهر خاتمه داد.

اگر چه دیگر رابطه رسمی و دیپلماتیک بین دو کشور وجود نداشت، اما با توجه به موقعیت استراتژیک ایران در منطقه و اهمیت خاورمیانه در مناسبات جهانی، آمریکا و ایران در مسایل گوناگونی به صورت غیرمستقیم با یکدیگر در‌گیر بودند؛ مسایلی مانند جنگ 8 ساله که صدام تنها با حمایت آمریکا و هم‌پیمانانش می‌توانست وارد آن شود و البته آن را به مدت طولانی ادامه دهد.

سال‌های جنگ و شور انقلابی در نهایت به پایان رسید و دولت سازندگی بر سر کار آمد. این دولت با رویکرد بهبود رابطه کشور با دولت‌های دیگر به‌خصوص دولت‌های عرب منطقه و دولت‌های اروپایی قدم‌های بلندی برای رفع سوءتفاهم‌ها و کدورت‌ها برداشت.

دولت اصلاحات راه دولت سازندگی را ادامه داد و کار را به جایی رساند که وزیر وقت امور خارجه آمریکا از ایران برای دخالت‌های گوناگون بخصوص کودتای 28 مرداد 32 به صورت رسمی پوزش خواست. اوج همسویی کشور با نظم نوین جهانی را در دوران ریاست‌جمهوری آقای خاتمی شاهد هستیم. جایی که گفت‌وگوی تمدن‌ها به عنوان شعار محوری اصلاحات در سیاست خارجی قرار گرفت. در سال‌های اصلاحات همکاری ایران و آمریکا برای اداره منطقه رو به افزایش گذاشت. گفت‌وگوهایی بین مقامات ایرانی و آمریکایی در حوزه مباحث منطقه‌ای مانند نحوه برخورد با مناقشات شکل گرفته از سوی طالبان در افغانستان و بعثی‌ها در عراق موید این نظر است.

پس از پایان دولت اصلاحات شاهد بازگشت به سیاست‌های انقلابی دهه 60 در حوزه سیاست خارجه بودیم. سیاست‌هایی که اگر در سال‌های ابتدایی پس از پیروزی انقلاب با توجه به شور مردم و حتی روحیه جهانی قابل دفاع بود. طرح مسایلی چون هولوکاست، آرزو برای نابودی دولت خود خوانده اسراییل، بی ارزش خواندن شورای امنیت و آژانس انرژی هسته‌ای و بی اعتبار خواندن قطعنامه‌های صادره باب جدیدی را در چالش‌های بین جمهوری اسلامی و دیگر کشورهای دنیا دامن زد. از سوی دیگر تبریک گفتن به اوباما به علت پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا یا فرستادن نامه‌های بی‌جواب به روسای کشورهای مهم دنیا یا رهبر کاتولیک‌های‌جهان نمی‌توانست، تضمین‌کننده، ‌شأن جمهوری اسلامی ایران باشد. این رفتارها بیشتر نشان‌دهنده ناهماهنگی بین مسوولان سیاست خارجه با رییس هیات دولت و حتی عدم توجه به سیاست‌گذاری‌ها در حوزه سیاست خارجه از سوی رییس هیات دولت است. زمانی که شعار‌ها و سخنرانی‌های تند بر علیه نظم نوین جهانی را در کنار نامه‌هایی که آقای احمدی‌نژاد نوشتند یا ادعا‌های امروزشان مبنی بر تمایل به برقراری رابطه با آمریکا می‌گذاریم، نابسامانی سیاست خارجه آشکار‌تر می‌شود.

شاید اگر همان رویکرد استکبار ستیزی، حتی در حد شعار و سخنرانی، تا پایان کار دولت دهم ادامه پیدا می‌کرد می‌شد از منظرهایی، سیاست گذاری در حوزه امور خارجه را توجیه کرد اما نبودن هماهنگی بین دستگاه دیپلماسی و مسوولان اجرایی بر مشکلات این حوزه می‌افزود. از یک سو ایران با تقبل هزینه‌هایي، سعی در ورود به حیاط خلوت آمریکا، کشور‌های آمریکای لاتین داشت و در کنار روسای جمهوری این کشورها، شعار‌های ضد آمریکایی داد. از سوی دیگر در ماه‌های پایانی سال، شعار برقراری ارتباط با آمریکا را سر داد و یک تنه خبر از تمایل«نظام» بر سر میز مذاکره نشستن داد.

اگرچه با کاهش تنش‌های بین دو کشور ایران و آمریکا می‌شود امیدوار بود برخی گره‌های کور، مانند گره مذاکرات بین 1+5 و ایران باز شود اما نه با اتخاذ سیاست‌های یک بام و دو هوا. در عالم واقعیت با دست پس زدن و با پا کشیدن جواب نمی‌دهد. این قبیل رفتارها نه در شأن ایران و ایرانی است و نه در شأن جمهوری اسلامی. اگر بنابر کاهش تنش بین آمریکا و ایران است، باید دولتی که از پایگاه مردمی قوی برخوردار است، ضمن اتخاذ سیاست‌های روشن و واضح در جهت کاهش اختلافات ایران با جامعه جهانی و در کنار آن، آمریکا گام بر دارد.

به نظر می‌رسد که پیش بردن بحث مذاکره با آمریکا تا پیش از خرداد 92 با واقعیات موجود در عرصه سیاست خارجه و سیاست داخله کشور منطبق نیست. شاید بهترین فرصت برای جمهوری اسلامی جهت نشستن پشت میز پس از برگزاری یک انتخابات پرشور با حضور حداکثری و با مشارکت تمامی احزاب و گروه‌های سیاسی کشور و با حمایت سایر قوا به ویژه با حمایت مقام‌معظم رهبری باشد تا مذاکره با آمریکا ضمن در نظر گرفتن تمامی فراز و نشیب‌های رابطه بین دو کشور صورت بگیرد.

استاد روابط بین‌الملل و فعال سیاسی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.