شرایط بازگشایی تنگه هرمز کدام است؟
تنگه هرمز چه زمانی و تابع چه شرایطی باز خواهد شد؟ پرسشی که همزمان با آخرین گامهای ایران و عمان در مسیر رسیدن به مسیر جدید حرکت کشتیها در این آبراه، بسیار مهم به نظر میرسد.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
مذاکرات جمهوری اسلامی ایران و سلطنت عمان برای رسیدن به چارچوبی که بتواند ضمن اعمال حق حاکمیتی دو کشور بر آبهای سرزمینی، نگرانیهای ایران را هم پس از تحولات ماههای گذشته و جنگ تحمیل شده رفع کند؛ در حال نهایی شدن است. به گفته مقامات تهران و مسقط، عمده مذاکرات فنی به منظور رسیدن به نقشه و مختصات جغرافیایی مسیر تازه در حال نهایی شدن است. «سید عباس عراقچی» وزیر امور خارجه روز شنبه ۱۷ مرداد درباره جزئیات این مذاکرات با تاکید بر نزدیک شدن ایران و عمان به یک توافق برای تعیین مسیر موقت تردد در تنگه هرمز گفت: «میان نیروهای نظامی و دریایی دو کشور بر اساس نقشههای موجود مذاکراتی انجام شده است که با جمعبندی این مذاکرات، مسیر جدید مشخص خواهد شد».
پیش از این هم «کاظم غریبآبادی» معاون حقوقی و بینالملل وزیر امور خارجه در این زمینه اعلام کرده بود که تقریباً روی تمامی موضوعات مطرحشده، از جمله نقشه مسیرهای ورود و خروج ترافیک دریایی و ابعاد جانبی آن با عمان (چون موضوع تنها یک نقشه نیست)، تفاهمات اصولی انجام شده است. به عبارت دیگر، پیشرفتهای زیادی در گفتوگوها با عمان حاصل شده و این پیشرفتها در آستانه نهایی شدن قرار دارد.
نهایی شدن این مسیر اما آن گامی نخواهد بود که بتواند به ابهامات بیشمار موجود در شرایط کنونی منطقه پایان دهد. مقامات تهران بارها و به صراحت اعلام کردهاند که این تفاهم، بهرغم تمام اهمیت آن، به معنای بازگشایی کامل تنگه هرمز و بازگشت این آبراه راهبردی به وضعیت پیش از تجاوز نظامی آمریکا و ایالات متحده نیست. تاکیدی که سه مقام ارشد دستگاه دیپلماسی ایران یعنی وزیر امور خارجه، معاون حقوقی و بینالملل وی و سخنگوی وزارت خارجه بر این گزاره دارند که «رسیدن به تفاهم با عمان به معنای بازگشایی تنگه هرمز نیست»، سبب طرح دو پرسش اساسی درباره چرایی آغاز و انجام این مذاکرات از یکسو و آینده تنگه در پساتفاهم ایران و عمان میشود. به بیان سادهتر، از دیدگاه تهران بازگشت به ترتیباتی پیش از ۱۷ تیرماه سال جاری، تابع چه شرایطی است؟
تنگه هرمز از مسیر ثابت شصتساله تا سازوکار موقت جدید
حمله نهم اسفند ۱۴۰۴ آمریکا و رژیم اسرائیل علیه تمامیت ارضی ایران، تاریخ را برای عبور و مرور کشتیها در تنگه هرمز هم به دو بخش پیش و پس از این حمله تقیسم کرد. از آبهای سرزمینی و سواحل نزدیک به مرزهای ایران، علیه حاکمیت ملی کشور، اقدامات نظامی صورت گرفت و جنگ همه چیز را در این آبراه بینالمللی تحت تاثیر قرار داد. دقیقا به همین دلیل هم است که مقامات ایران تصریح دارند پس از این هر سیستم و سازوکاری در این تنگه برای عبور و مرور کشتیها تنظیم و تفاهم شود؛ با نوع پیشین و قدیمی آن متفاوت خواهد بود و تهران دیگر اجازه نخواهد داد از این آبها علیه منافعش استفاده شود.
تفاهم تهران و مسقط برای تعیین مسیر موقت تردد، نخستین گام در شکلگیری سازوکاری جدید در تنگه هرمز است؛ اما بازگشت به وضعیت پیش از جنگ، به جبران نقض تعهدات آمریکا و بازسازی اعتماد میان تهران و واشنگتن وابسته است.
به گفته کاظم غریبآبادی؛ ایران دیگر طرح قدیمی شیوه تفکیک تردد کشتیها را که عموما از آبهای عمان انجام میشد قابل قبول نمیداند. سخنگوی وزارت امور خارجه هم در نشستهای خبری خود به تصریح گفته است که به هیچ وجه قرار نیست تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ باز گردد. بازگشایی آبراه هرمز به سبب اهمیت این تنگه برای جهان گرچه در تفاهم ایران و آمریکا مورد امضا قرار گرفت اما تعیین مسیری تازه در تنگه از سوی واشتگتن بدون آنکه تهران با آن موافقت کرده باشد؛ عملا بند ۵ یادداشت تفاهم اسلامآباد را نقض کرد و بار دیگر تردد در تنگه متوقف شد. با این حال دو کشور ساحلی برای رسیدن به نقطهای که بتوان آن اشتراک دیدگاه درباره تنگه نامید، مذاکراتی را آغاز کردند و در مسیر رسیدن به سیستمی جدید در این آبراه تهران و عمان به گفته وزیر امور خارجه در مرحله نهایی یک مسیر جدید و موقت هستند تا در فرصتی بهتر مسیری تازه را برای تسهیل تردد و تثبیت امنیت ایران تدارک ببینند.
تاکید مسقط بر مثبت بودن فضای گفتوگوها و تلاش برای بازگشت روند تردد در تنگه هرمز و پایبندی به حقوق بینالملل، حکایت از آن دارد که عمان هم با درک شرایط امنیتی تحمیل شده بر همسایه خود؛ در تکاپوست تا میان تعهدات خود به قواعد دریایی، فشارهای وارد شده از سوی کشورهای فرامنطقهای و دغدغههای تهران، نقطه تعادلی بیابد. در صورت تعیین مسیر موقت جدید در تنگه هرمز از سوی ایران و عمان اما ضمن، افزایش احتمال رسیدن به سطح بالاتری از توافقها، الگو و یا تجربهای هم از سازوکارهای امنیتی درونزا در منطقه ترسیم میشود که مبنای آن رفع نگرانیهای کشورهای منطقه و نه قدرتهای فرامنطقهای است.
مسیر جدید ایران و عمان؛ آغاز مدیریت تازه هرمز، نه بازگشایی تنگه
تدارک ایران و عمان برای بهرهگیری از مسیر جدید در تنگه هرمز اما به تاکید مقامات ایران به معنای بازگشایی تنگه هرمز نیست و بنابراین پرسش این است که آبراه هرمز در چه شرایطی باز خواهد شد؟ وزیر امور خارجه در پاسخ ضمنی خود به این سوال تاکید میکند که این بازگشایی تنگه تابع شرایط دیگر است و ادامه میدهد: باید موارد نقض یادداشت تفاهم (اسلامآباد) که از سوی امریکا صورت گرفته است، یک به یک جبران شود.
محور اصلی مواضع و مطالبههای تهران به نوعی مشابه بندهای مندرج در یادداشت تفاهم اسلامآباد است؛ سندی که خرداد ماه سال جاری میان ایران و آمریکا امضا شد و بر اساس آن قرار بود جنگ خاتمه یابد، تحریمهای نفتی برای بازه زمانی مشخص لغو شود، داراییهای بلوکهشده ایران آزاد گردد و محاصره دریایی آمریکا بر بنادر ایران برداشته شود؛ تهران هم در سازوکاری ۳۰ و ۶۰ روزه با همراهی عمان و مشورت با کشورهای منطقه، عبور و مرور کشتیها از این آبراه را مدیریت کند.
نقض این بندها با نقض بند ۵ یعنی نادیدهگرفتن مدیریت ایران بر تنگه هرمز آغاز شد و به توصیف غریبآبادی این آمریکا بوده که یک بند نه، بلکه چندین بند از این تفاهم را نقض کرد؛ محاصره دریایی که قرار بود برچیده شود، دوباره برقرار شده؛ تحریمهای بخش نفتی که موقتاً تعلیق شده بود، بازگردانده شده و حتی تحریمهای تازهای هم اعمال شده، مذاکرات برای آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران متوقف مانده و حتی ثبات و آتشبس در جنوب لبنان هم که تعهد واشنگتن بوده به درستی صورت نگرفته است.
از این رو تهران معتقد است که وقتی متن یک تفاهم مورد توافق و امضا در سطح روسای جمهور دو کشور قرار میگیرد، باید دقیقاً به همان شکلی که توافق شده اجرا شود و هیچ طرفی نمیتواند به بهانههای گوناگون از اجرای کامل آن شانه خالی کند. بر مبنای این اعتقاد هم تصریح شده است که پیش از هرگونه تصمیم درباره وضعیت آینده تنگه هرمز، این موارد نقض باید یکبهیک جبران و اعتماد از سوی آمریکا بازسازی شود.
ایران و عمان در آستانه نهایی کردن مسیر جدید تردد کشتیها هستند؛ مسیری که به گفته تهران نه به معنای بازگشایی تنگه، بلکه بخشی از ترتیبات جدید امنیتی و دریایی پس از جنگ است.
غریبآبادی با پرسشهایی منطقی؛ به نوعی نحوه تصمیمگیری درباره دوران پساتفاهم با عمان را مشخص کرده است: آیا آمریکا به این نتیجه رسیده که مسیر پیموده شده اشتباه بوده و تعهدات خود را نقض کرده است؟ آیا آمادگی واقعی بازگشت به تعهدات خود را دارد؟ در صورت آمادگی برای بازگشت، با چه رویکرد آیندهنگرانهای وارد میشود و آیا باز هم مدتی بعد دست به نقض تعهدات خواهد زد یا خیر؟
با استناد به سخنان معاون وزیر امور خارجه، ورود به «فاز دوم»، یعنی تصمیمگیری درباره بازگشایی واقعی تنگه نیازمند ارزیابی جدیدی از سوی مقامات عالی کشور خواهد بود و به نظر میرسد بخشی از این ارزیابی در پاسخهایی است که تهران از سوی واشنگتن به پرسشهای اشاره شده خود دریافت میکند.
بازسازی اعتماد پیششرط بازگشایی تنگه خواهد بود؟
فاز اول تلاش دو کشور ساحلی ایران و عمان برای کاهش التهاب در تنگه و آغاز راه مدیریت آبراه هرمز، تفاهم تهران و مسقط خواهد بود اما بازگشایی کامل و رسمی تنگه هرمز به عنوان رویدادی که اثر مستقیم و غیرقابل انکار بر اقتصاد، انرژی و حتی انتخابات در جهان دارد؛ همچنان به تحولی در سطح کلانتر، یعنی اراده سیاسی در ایالات متحده برای بازگشت به تعهدات خود ذیل تفاهم اسلامآباد، منوط است.
تا زمانی که نقض تفاهم جبران نشود، محاصره دریایی برداشته نشود، تحریمهای نفتی لغو نشده و مسیر آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران دوباره باز نشود، احتمال تصمیمگیری برای ورود به آنچه تهران فاز دوم مینامد، همچنان ناچیز و تقریبا صفر خواهد ماند. در چنین شرایطی گرچه سطح نخست تنشزدایی در این آبراه از سوی تهران و مسقط انجام میشود اما عبور از این مرحله برای تهران باید با سیگنالهای دقیق و آزموده شدهای از سوی واشنگتن در انجام تعهدات خود، همراه باشد و از این رو مسیر جدید ایران و عمان را باید نه پایان وضعیت موجود، بلکه آغاز ترتیباتی است که سرنوشت مرحله بعدی آن به میزان بازسازی اعتماد، جبران نقض تفاهم اسلامآباد و اراده سیاسی آمریکا برای بازگشت به تعهدات خود وابسته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
