بوم‌شناسی، حکمت ایرانی و پرسشی که نباید نادیده گرفت
چرا گفت‌وگوی دانش محیط زیست با تجربه تمدنی ایران ارزش تأمل دارد؟ مؤسسه دین و اقتصاد به‌تازگی نشستی درباره کتاب «بوم‌شناسی و تمدن»، نوشته فاطمه ظفرنژاد، برگزار کرد. نویسنده در آن از دیدگاه‌هایی گفت که کتاب را شکل داده‌اند. برای من، ارزش این نشست بیش از موافقت یا مخالفت با گزاره‌های کتاب، در فرصتی بود که برای اندیشیدن به نسبت میان دانش محیط زیست، حکمت ایرانی و تجربه تاریخی ایران فراهم کرد.
به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،
زهرا یزدانی پرایی-کارشناس ارشد برنامه‌ریزی و مدیریت محیط زیست: چرا گفت‌وگوی دانش محیط زیست با تجربه تمدنی ایران ارزش تأمل دارد؟ مؤسسه دین و اقتصاد به‌تازگی نشستی درباره کتاب «بوم‌شناسی و تمدن»، نوشته فاطمه ظفرنژاد، برگزار کرد. نویسنده در آن از دیدگاه‌هایی گفت که کتاب را شکل داده‌اند. برای من، ارزش این نشست بیش از موافقت یا مخالفت با گزاره‌های کتاب، در فرصتی بود که برای اندیشیدن به نسبت میان دانش محیط زیست، حکمت ایرانی و تجربه تاریخی ایران فراهم کرد. سال‌هاست در حوزه محیط زیست کار می‌کنم و مطالعات فرهنگی و تاریخی ایران نیز برایم اهمیت دارد و تلاش برای گفت‌وگو میان این دو حوزه برایم جالب است؛ به‌ویژه که بحث‌های تخصصی محیط زیست در کشور ما بیشتر بر سنجش پدیده‌های طبیعی، فناوری‌های کنترل آلودگی و راهکارهای مدیریتی متمرکزند و کمتر به مبانی فکری و فلسفی فهم ما از محیط زیست و توسعه می‌پردازند. البته دانش حاصل از پژوهش‌های بین‌المللی برای شناخت و حل مسائل محیط‌زیستی ضروری است. پرسش این است که آیا دانش فنی به‌تنهایی برای فهم ریشه‌های بحران و اصلاح حکمرانی کافی است؟ برای کنترل آلودگی یک کارخانه شاید به فناوری تصفیه یا سامانه کاهش انتشار نیاز داشته باشیم و عموما انتقال فناوری از خارج بهترین انتخاب است. اما فناوری توضیح نمی‌دهد چرا کارخانه در جای نامناسب ساخته شد، چرا فعالیت آلاینده‌اش ادامه یافت و چرا هزینه تخریب بر دوش جامعه و طبیعت افتاد. پاسخ این پرسش‌ها را باید در ساختارهای تصمیم‌گیری، مناسبات اقتصادی، کیفیت حکمرانی و تصور رایج از توسعه و رابطه انسان با طبیعت جست. بحران آب ایران نمونه روشنی است. شناخت روش‌های مهندسی، فناوری‌های انتقال آب یا راه‌های افزایش عرضه برای فهم آن بسنده نیست. باید پرسید تصمیم‌ها بر چه منطقی گرفته، پیامدهای بلندمدت چگونه سنجیده می‌شوند، حوضه‌های آبریز چه محدودیت‌های بوم‌شناختی دارند و سیاست‌های توسعه تا چه اندازه با ظرفیت واقعی سرزمین سازگارند؟ بازاندیشی در مبانی فکری و تاریخی توسعه می‌تواند بخشی از این تلاش باشد. مسئله، کنارگذاشتن دانش جهانی نیست؛ مسئله این است که چگونه آن را با شناخت دقیق‌تری از تاریخ، جامعه و طبیعت ایران به کار بگیریم.
حکمت ایرانی در گفت‌وگو با بوم‌شناسی
کتاب در بخش دوم می‌کوشد میان مفاهیم حکمت ایرانی و اصول بوم‌شناختی پیوند برقرار کند. نویسنده با مفاهیمی مانند حرکت جوهری، وحدت، نظریه آشوب، تعادل طبیعی، پایداری و حکمرانی، مسائل محیط‌زیستی امروز را در چارچوبی فراتر از بحث‌های متعارف فنی و مدیریتی بررسی می‌کند. در این نگاه، رابطه انسان و طبیعت فقط بهره‌برداری از منابع نیست، بلکه رابطه‌ای متقابل است که تحول، محدودیت‌های طبیعی و مسئولیت انسان در برابر سرزمین را دربرمی‌گیرد. این رویکرد دست‌کم از حیث طرح پرسش شایسته توجه است. اما باید میان مفهوم فلسفی، یافته علمی و پیشنهاد سیاستی تمایز گذاشت. شباهت میان «وحدت» در یک سنت فلسفی و نگاه کل‌نگر در بوم‌شناسی ثابت نمی‌کند این دو یک معنا دارند. وجود یک اندیشه در میراث فلسفی ایران هم به‌خودی‌خود نشان نمی‌دهد روزی مبنای عملی یک سیاست پایدار بوده، یا امروز می‌تواند بی‌بازنگری به قاعده‌ای اجرایی بدل شود. این پیوندها را باید با پژوهش تاریخی، تحلیل مفهومی و شواهد علمی آزمود. اما نیاز به نقد را نباید با بی‌اهمیت‌دانستن یک تلاش فکری یکی گرفت. یکی از پرسش‌های مهم کتاب، نسبت میراث تمدنی ایران با مسائل محیط‌زیستی معاصر است. شیوه‌های بهره‌برداری از آب و خاک، نهادهای مدیریت منابع و نگرش‌های فرهنگی به طبیعت می‌توانند موضوع پژوهش‌های جدی باشند، به‌شرط آنکه گذشته را آرمانی و یکدست نبینیم؛ تمدن ایران هم مانند هر تمدن دیگری تعارض، خطا و دوره‌های پرفشار بر منابع را تجربه کرده است. شهر سوخته نمونه‌ای روشن است: شهری در محیطی شکننده و به‌شدت وابسته به منابع آب که شواهدی از تغییرات محیطی، کاهش منابع آب و احتمال فشار بر برخی منابع طبیعی در دوره‌های پایانی آن وجود دارد. یونسکو در پرونده ثبت جهانی این اثر به تغییر مسیر آبراهه‌ها و تغییرات اقلیمی اشاره کرده که به ترک شهر در اوایل هزاره دوم پیش از میلاد انجامید. سهم عوامل انسانی، مانند رشد جمعیت، گسترش تولید، مصرف سوخت و فشار بر منابع، در کنار عوامل اقلیمی و هیدرولوژیک در کاهش تاب‌آوری این جامعه هنوز پرسشی باز و پژوهش‌پذیر است. این الگو منحصر به ایران نیست. رونالد رایت در «تله پیشرفت» که پژوهشی در زمینه محیط‌زیستی فروپاشی تمدن‌های باستانی است، استدلال می‌کند جوامع انسانی از عصر حجر تا امروز بارها در سراسر جهان با الگویی مشابه روبه‌رو شده‌اند: موفقیت‌های اولیه که خود زمینه‌ساز فشار بر منابع و فروپاشی می‌شوند. او به کندوکاو فروپاشی تمدن‌های جزیره کوچک ایستر، سومر و میان‌رودان می‌پردازد که آن‌چنان نابود شده‌اند که دیگر امکان نوزایی پیدا نکردند و تمدن‌های مایا و روم توانسته‌اند جوامعی بازمانده از خود را به دوران مدرن بکشانند. همچنین تمدن مصر و چین را بررسی می‌کند که به دلیل ویژگی‌های اکولوژیکی (اولی به دلیل خاک رسوبی دریافتی از سرزمین‌های آفریقایی بالادست توسط نیل و دومی به کمک لایه‌های بادآورده ستبر و بارور رویی خاک) توانستند به حیات خود ادامه دهند. جای پرسش است که چرا رایت به تمدن‌های کهن ایران، مانند تمدن شوش، سیلک، گوهرتپه، مارلیک، شهرسوخته و... نپرداخته است؟ آیا فروپاشی این تمدن‌ها آن‌چنان که یونسکو در پرونده ثبت شهر سوخته به آن پرداخته است، با تخریب محیط زیست ارتباط دارد؟ شاید بهتر باشد ما ایرانیان خود پای در راه نهاده و به اینها بیندیشیم. به باور رایت، با شناخت همان الگوهای مشابه می‌توانیم خطرات ذاتی «آزمون» تمدن مدرن را تشخیص دهیم و پیامدهایش را مهار کنیم. صرف‌نظر از میزان موافقت با تعمیم‌های رایت، این نگاه نشان می‌دهد چرا رجوع به گذشته وقتی ارزش دارد که انتقادی و مستند باشد. هدف نه اثبات برتری دانش بومی بر دانش جهانی، بلکه شناخت ظرفیت‌های فکری و تاریخی خودمان و سنجش آنها در کنار دستاوردهای علمی امروز است. شاید از این راه به پرسش‌ها و چارچوب‌هایی برسیم که با شرایط اجتماعی، تاریخی و بوم‌شناختی ایران سازگارتر باشند.
ارزش کتاب فقط در پاسخ‌هایش نیست
نیمه نخست کتاب، آلودگی، مصرف‌گرایی، تخریب طبیعت و پیامدهای توسعه ناپایدار برای متخصصان محیط زیست آشناست، اما برای مخاطب عمومی همچنان مهم‌اند. وجه متمایزتر کتاب شاید تلاش بخش دوم برای پیوند‌دادن بوم‌شناسی با حکمت و تجربه تمدنی ایران باشد. نقد علمی کتاب لازم است، همان‌طور که بررسی تاریخی ادعاها و سنجش کاربردپذیری پیشنهادهایش لازم است. به گمان من، ارزش «بوم‌شناسی و تمدن» را باید در پرسش‌هایی جست که پیش‌روی خواننده می‌گذارد: آیا فهم بحران‌های محیط‌زیستی ایران به گفت‌وگو با تاریخ و فلسفه نیاز ندارد؟ آیا می‌توان میراث تمدنی را انتقادی بازخوانی کرد و از ظرفیت‌هایش برای طرح پرسش‌های تازه بهره گرفت؟ و اگر تعادل، پایداری و مسئولیت در برابر طبیعت را جدی بگیریم، چگونه می‌توان آنها را به معیارهایی روشن، سنجش‌پذیر و مؤثر در حکمرانی امروز تبدیل کرد؟ پاسخ این پرسش‌ها از پیش معلوم نیست، اما اگر بتوانیم آنها را دقیق و پژوهش‌پذیر مطرح کنیم، گامی ارزشمند برداشته‌ایم. شاید مهم‌ترین دستاورد چنین تلاشی نه نسخه نهایی برای حل بحران، بلکه گشودن راهی برای گفت‌وگو میان دانش جهانی، تجربه تاریخی ایران و پرسش‌های بنیادین درباره توسعه باشد؛ راهی که ارزشش را باید با مطالعه، نقد و آزمون سنجید، نه با پذیرش بی‌چون‌وچرا و نه با رد شتاب‌زده. این برعهده پژوهشگرانی است که دغدغه آبادانی ایران را دارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
