مرزدار قلم

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

شرق: پیروز مجتهدزاده، استاد و پژوهشگر جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک، روز ‌پنجشنبه ۲۳ مهر ۱۴۰۵ درگذشت

افشین علا، شاعر و خاله‌زاده‌اش، با این ادبیات خبر را اعلام کرد: پیروز مجتهدزاده، جغرافی‌دان و پژوهشگر جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک ایران، پنجشنبه ۲۳ مهر در ۸۱سالگی در لندن درگذشت. پژوهشگری که بخش مهمی از فعالیت‌های علمی خود را به مطالعه مرزهای ایران، مسائل ژئوپلیتیکی منطقه، خلیج‌ فارس و منافع سرزمینی کشور اختصاص داد و حالا در دیار غربت، چشم از جهان فرو بسته است.

از نور تا منچستر و آکسفورد

پیروز مجتهدزاده ۲۰ بهمن ۱۳۲۴ در شهر سولده از شهرستان نور در استان مازندران متولد شد. او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته جغرافیای انسانی و اقتصادی در دانشگاه تهران آغاز کرد و سپس برای ادامه تحصیل به بریتانیا رفت. مجتهدزاده در دانشگاه منچستر کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی گرفت و در دانشگاه آکسفورد و دانشگاه لندن نیز در همین حوزه به تحصیل و پژوهش پرداخت.

او طی چند دهه فعالیت علمی، در زمینه جغرافیای سیاسی، ژئوپلیتیک، مرزهای بین‌المللی و تحولات منطقه‌ای پژوهش کرد و با دانشگاه‌ها و مراکز مطالعاتی ایران و بریتانیا همکاری داشت. فعالیت‌های دانشگاهی او در دانشگاه تربیت مدرس و دانشگاه تهران و همچنین مرکز مطالعات ژئوپلیتیک و مرزهای بین‌المللی در دانشکده مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن (SOAS) بخشی از کارنامه علمی او را تشکیل می‌دهد.

خلیج فارس؛ دغدغه همیشگی

مجتهدزاده آثار متعددی درباره جغرافیای سیاسی ایران، مرزهای بین‌المللی، موقعیت راهبردی خلیج‌ فارس و تحولات سیاسی منطقه تألیف کرد. از جمله آثار شناخته‌شده او می‌توان به «شیخ‌نشین‌های خلیج‌ فارس»، «جغرافیای سیاسی تنگه هرمز»، «جزایر تنب و ابوموسی»، «جغرافیای تاریخی خلیج‌ فارس»، «بازیگران کوچک در بازی بزرگ: استقرار مرزهای شرقی ایران و پیدایش افغانستان»، «سیاست‌های مرزی و مرزهای بین‌المللی ایران»، «امنیت و سرزمین‌گرایی در خلیج‌ فارس: جغرافیای سیاسی دریایی» و «امیران مرزنشین و مرزهای شرقی ایران» اشاره کرد. مطالعات او درباره مرزهای ایران و مسائل ژئوپلیتیکی خلیج‌ فارس، به‌ویژه موضوع جزایر سه‌گانه ایرانی، بخش مهمی از فعالیت‌های پژوهشی‌اش را دربرمی‌گرفت. مجتهدزاده در آثار و اظهارنظرهای خود با استناد به اسناد تاریخی و استدلال‌های حقوقی، از حاکمیت ایران بر جزایر تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی دفاع و تحولات مربوط به این جزایر را در چارچوب تاریخ و جغرافیای سیاسی منطقه بررسی می‌کرد. او همچنین در پژوهش‌های خود به نقش موقعیت جغرافیایی ایران در مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی توجه داشت و تلاش می‌کرد پیوند میان تاریخ، جغرافیا، مرزها و تحولات سیاسی را در تحلیل مسائل سرزمینی نشان دهد.

جغرافیا، تاریخ و هویت سرزمینی

یکی از محورهای فکری و پژوهشی مجتهدزاده، بررسی رابطه میان جغرافیا، تاریخ و هویت سرزمینی ایران بود. او در مطالعات خود به این موضوع می‌پرداخت که چگونه عوامل تاریخی، فرهنگی و نمادین در شکل‌گیری و تداوم هویت سرزمینی و موجودیت سیاسی یک کشور نقش دارند. در این چارچوب، نظریه آیکونوگرافی ژان گوتمن، استاد و جغرافی‌دان برجسته‌ای که مجتهدزاده با اندیشه‌های او آشنایی علمی داشت، از جمله مباحث مرتبط با مطالعه جغرافیای سیاسی و نقش نمادها و تصورات مشترک در شکل‌گیری قلمروهای سیاسی است. بررسی این مفاهیم در ارتباط با تاریخ ایران، بخشی از زمینه‌های نظری مطالعات مجتهدزاده درباره تداوم تاریخی و جایگاه سرزمینی ایران را تشکیل می‌داد.

نور؛ آغوش طبیعت و خاطرات بهاری

در کنار فعالیت‌های علمی و پژوهشی، زادگاه مجتهدزاده نیز در خاطرات و نوشته‌های او جایگاه ویژه‌ای داشت. او در نوشته‌ای با عنوان «نوروزهایی خوش که در اندیشه‌اش دوباره جوان می‌شوم» از خاطرات بهاری خود در نور یاد کرده و نوشته است: «بهترین خاطرات بهاری من در آنجا و در آغوش طبیعت مصفای نور شکل گرفت». این یادکرد از نور، وجهی شخصی از زندگی پژوهشگری را نشان می‌دهد که نامش در عرصه علمی بیش از همه با جغرافیای سیاسی، مرزهای بین‌المللی و مطالعات خلیج‌ فارس پیوند خورده بود؛ اما خاطرات زادگاه و طبیعت مازندران نیز بخشی از روایت زندگی او را شکل می‌داد.

هرگز از وطن دل نکند

افشین علا در یادداشت خود بر این نکته تأکید کرده که مجتهدزاده با آنکه از دهه ۵۰ شمسی برای تکمیل تحصیلات عالی و تدریس و تحقیق به انگلستان مهاجرت کرده و در آنجا به مدارج و مناصب عالی رسیده بود، لحظه‌ای از وطن باستانی خویش، ایران و زادگاه محبوبش، نور مازندران دل نبرید و ریشه‌های عمیق پیوندش با جای‌جای این مرز پرگهر را رها نکرد. حتی با وجود برخی بی‌مهری‌ها و ناسپاسی‌ها، به عافیت و راحت دیار فرنگ دل نبست و از سفرهای پیاپی به ایران برای تدریس و سخنرانی و دیدار عزیزان دریغ نکرد. در قبول دعوت دوست‌داران و جویندگان دانش و اصلاح و اعتلا، برای او بزرگی و کوچکی شهر و محفل و دانشگاه فرقی نمی‌کرد. حاضر بود از عالی‌ترین کرسی‌های تخصصی تحت اختیارش در مغرب‌زمین به تهران و سایر شهرها و حتی روستاها سفر کند تا پاسخی به سؤالات مشتاقان بدهد و گرهی از امور کشور بگشاید. هم از این رو است که دانشجویان و دانش‌پژوهان بسیاری شاهد تدریس و نقش‌آفرینی آن استاد مشفق و رئوف بوده‌اند. از دانشگاه تربیت مدرس پایتخت تا دانشگاه آزاد اسلامی گرمسار، هرجا جویندگان دانش در انتظارش بودند و متولیان امر اجازه می‌دادند، رنج سفر را بر خود هموار می‌کرد و به تدریس و سخنرانی می‌پرداخت.

میراثی از شاگردان و آثار

حاصل دهه‌ها تلاش و خدمت عاشقانه او، شاگردانی ممتاز و آثاری ماندگار است که از خود به یادگار نهاد. اما آنچه در میان تمام مساعی و دغدغه‌هایش بیشتر به آن همت گماشت و در طی آن مسیر خون دل‌ها خورد، اثبات حقانیت ادعا و حفظ اقتدار دیرینه ایرانیان در خلیج نیلگون همیشه فارس به‌ویژه جزایر سه‌گانه ایران بود. دریغا که درست در بحبوحه آتش‌افروزی استکبار جهانی در خلیج فارس و تنگه‌ پرافتخار هرمز، چشم از جهان فروبست. هرچند به نوشته علا، «بیش از این تحمل نداشت که شاهد زخم کینه و شرارت حرامیان بر چهره میهن عزیز خود باشد».

وداع با مرزدار قلم

اکنون آن روح بی‌قرار و جان ناآرام در سایه‌سار احسان و غفران الهی و در جوار پدر و مادر نامدار و نژاده‌اش به آرامش ابدی رسیده است. پدری، چون زنده‌یاد علی مجتهدزاده که از پیشگامان عمران و آبادی شهرستان نور بود و مادری فرهیخته و پرهیزکار، چون زنده‌یاد نیره‌الملوک ملک‌محمدی نوری که رضوان خدا بر آنان باد.

درگذشت پیروز مجتهدزاده، پایان زندگی پژوهشگری است که چند دهه از فعالیت علمی خود را به مطالعه جغرافیای سیاسی ایران و مسائل مرتبط با مرزها و منافع سرزمینی کشور اختصاص داد. آثار او در حوزه ژئوپلیتیک و جغرافیای سیاسی، بخشی از ادبیات پژوهشی این حوزه را تشکیل می‌دهد. از آثار شناخته‌شده مجتهدزاده می‌توان به کتاب‌های «جغرافیای سیاسی تنگه هرمز»، «جزایر تنب و ابوموسی»، «جغرافیای تاریخی خلیج فارس» و کتاب انگلیسی Small Players of the Great Game اشاره کرد. او در نوشته‌ها و سخنرانی‌های خود به دفاع از مواضع ایران درباره نام خلیج فارس و حاکمیت بر جزایر سه‌گانه توجه ویژه‌ای داشت.