از چشم غربی

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

شرق: جُرج ناتانیل کرزن در سال ۱۸۸۹ (۱۲۶۸ خورشیدی)، در حالی که خبرنگار روزنامه تایمز بود، در سفری چندماهه به ایران، با دقتی وسواس‌گونه از مناطق مختلف کشور، از‌جمله تهران، اصفهان، شیراز و بوشهر، اطلاعات جمع‌آوری کرد. نتیجه این سفر، کتاب «ایران و قضیه ایران» است که در سال ۱۸۹۲ منتشر شد و امروز یکی از منابع دست‌اول و ارزشمند برای شناخت اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و جغرافیایی ایران در دوران ناصرالدین شاه قاجار محسوب می‌شود.

کتاب «ایران به روایت کرزن»‌ که با ترجمه شهلا طهماسبی توسط نشر نو به فارسی منتشر شده، نسخه‌ای تلخیص‌شده و بازخوانی‌‌شده از اثر دوجلدی و حجیم «ایران و قضیه ایران» است. این کتاب توسط پیتر کینگ گردآوری و ویرایش شده است و او تلاش کرده از دل متن سنگین و سیاسی کرزن، روایتی روان‌تر و بیشتر متمرکز بر مشاهدات سفر و زندگی روزمره مردم ایران دوره قاجار ارائه دهد. کرزن قبل از این سفر، نزدیک به ۳۰۰ کتاب درباره ایران خوانده بود و انگیزه اصلی‌اش از نوشتن این کتاب، پرداختن به مسائل سیاسی و راهبردی بریتانیا در شرق بود، نه صرفا ثبت یک سفرنامه معمولی. او ایران را به‌عنوان «حائل» میان روسیه و هند و بریتانیا می‌دید و نگران نفوذ روسیه در این سرزمین بود.

اثر اصلی کرزن، «ایران و قضیه ایران»، ترکیبی از جغرافیا، تاریخ، بررسی آثار باستانی، تحلیل ساختار حکومتی و اقتصاد ایران بود و بخش بزرگی از آن به رقابت بریتانیا و روسیه اختصاص داشت؛ اما نسخه‌ای که پیتر کینگ تلخیص کرده است، رویکردی متفاوت دارد.

پیتر کینگ فصل‌های مربوط به دربار، حکومت، ارتش و به‌ویژه سیاست بریتانیا و روسیه در ایران را که برای خواننده امروزی جنبه تاریخی-سیاسی تخصصی دارد، حذف کرده است. محور اصلی این ویرایش بر توصیفات زنده و جزئی‌نگر کرزن از زندگی روزمره مردم، آداب‌ و رسوم، فضای شهرها و روستاها و طبیعت ایران متمرکز است. این نسخه همراه با تصاویری است که خود کرزن در طول سفر با دوربین کداک خود ثبت کرده بود و به جنبه مستندنگارانه آن افزوده است.

کرزن در نوشتن این اثر بی‌طرف نبوده است؛ او با نگاهی که ریشه در جایگاه یک اشراف‌زاده و سیاست‌مدار امپراتوری بریتانیا دارد، گاه با دقتی ستایش‌برانگیز و گاه با لحنی گزنده درباره ایران قاجار نظر داده است. این کتاب از یک سو سندی ارزشمند و پرجزئیات از وضعیت ایران در اواخر قرن نوزدهم است که نثر ادبی و توصیفات دقیق آن‌ حتی مورد ستایش نویسندگانی همچون توماس هاردی قرار گرفته است. از سوی دیگر، سندی است درباره نحوه نگاه سیاست‌مداران بریتانیایی به ایران در آستانه قرن بیستم و پیش‌فرض‌های امپریالیستی آنها.

نکته مهم این است که کرزنِ سفرنامه‌نویس، بعدها به سیاست‌مداری تبدیل شد که در مقام وزیر خارجه بریتانیا، از قرارداد ۱۹۱۹ ایران حمایت کرد؛ قراردادی که بسیاری از ایرانیان آن را نماد سلطه بریتانیا می‌دانستند. همین فاصله میان «مسافر کنجکاو» و «سیاست‌مدار مداخله‌گر»، بخشی از جذابیت و اهمیت خواندن این کتاب را شکل می‌دهد. با این حال «ایران به روایت کرزن» نسخه‌ای خلاصه و متمرکز بر سفر کرزن است و برای خواندن عمده تحلیل‌های سیاسی و تاریخی او باید به سراغ خود کتاب اصلی رفت.

کرزن در سال 1892 نوشته بود که «این کتاب حاصل سه سال کار بی‌وقفه و شش ماه سفر است به ‌اضافه سفر قبلی به مناطق مجاور و تماس با قابل‌ترین مقامات مقیم انگلیسی در ایران». کرزن در پاییز 1889 وقتی به ایران آمد متوجه شد که منابع اطلاعاتی‌شان درباره ایران بسیار کم است و این یکی از دلایل نوشتن این کتاب است.

در بخشی از این اثر می‌خوانیم: «کمی از ظهر گذشته بود که به قوچان رسیدم. تا آن موقع حدود سه ربع ساعت شهر و باغ‌ها و تاکستان‌های زیر پایم را که در دره‌ای وسیع قرار گرفته بود از ارتفاع بسیار زیاد تماشا کرده بودم، مثل این بود که ردپایی سرخ‌رنگ بر شنزار قالب‌گیری شده باشد. حد و حدود اراضی سرسبز و تماما کشت‌شده پیرامون شهر به‌وضوح دیده می‌شد، انگار که غولی پای ثقیل خود را روی زمین قرار داده و جای آن را بر این گودی جداافتاده از سطح جهان باقی گذاشته بود و زمین بر اثر آن تماس جادویی در یک آن مملو از جوانه و شکوفه شده بود. دره از شمال و جنوب به رشته‌کوه‌های پست و بلندی محدود بود که تا شیروان در غرب و تا مشهد در شرق امتداد داشت».

جُرج ناتانیل کرزن، سیاست‌مدار، جهانگرد و امپریالیست برجسته بریتانیایی است که یکی از دقیق‌ترین و جامع‌ترین کتاب‌های تاریخی درباره ایرانِ عصر قاجار را نوشت. او از خاندانی اشرافی بود و در طول حیات سیاسی‌اش به مقام‌های بلندی رسید که مهم‌ترین آنها نایب‌السلطنه هند از ۱۸۹۹ تا ۱۹۰۵ و سپس وزیر امور خارجه بریتانیا در سال‌های پایانی جنگ جهانی اول بود. کرزن یکی از معماران اصلی سیاست خارجی بریتانیا در دوران رقابت با روسیه بر سر تسلط بر آسیای مرکزی و جنوبی بود. او به‌شدت نگران نفوذ روسیه به سمت هند بود و ایران را مهره کلیدی این بازی استراتژیک می‌دانست.

در مجموع می‌توان گفت که کتاب «ایران به روایت کرزن» تصویری خواندنی و پرجزئیات از ایران دوره قاجار ارائه می‌دهد؛ تصویری که از نگاه لرد کرزن، سیاست‌مدار، جهانگرد و از چهره‌های برجسته سیاست انگلستان، ثبت شده است. اشاره شد که لرد کرزن در جریان سفر خود به ایران، شهرها، راه‌ها، بناهای تاریخی، زندگی روزمره مردم و شرایط اجتماعی و جغرافیایی کشور را با دقت توصیف می‌کند و به همین دلیل این کتاب برای علاقه‌مندان به تاریخ ایران، سیاست و سفرنامه‌های دوره قاجار ارزش ویژه‌ای دارد. یکی از جذابیت‌های کتاب ایران به روایت کرزن این است که خواننده با ایران بیش از یک قرن پیش از زاویه دید یک مسافر خارجی روبه‌رو می‌شود. لرد کرزن در روایت سفر خود، شهرهایی مانند تهران، مشهد، اصفهان و شیراز را توصیف می‌کند و در کنار آن به وضعیت راه‌ها، فرهنگ عمومی و شیوه زندگی مردم می‌پردازد؛ جزئیاتی که کتاب را به منبعی جذاب برای شناخت فضای ایران در اواخر قرن نوزدهم تبدیل کرده است. البته نگاه کرزن همیشه بی‌طرف نیست و برخی داوری‌های او را باید در چارچوب سیاست استعماری انگلستان و مناسبات سیاسی ایران و انگلیس در دوره قاجار خواند.